Όρια ή Αποφυγή; Πότε το «βάζω όρια» γίνεται απομάκρυνση

Η έννοια των «ορίων» έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια ως κεντρικό στοιχείο της ψυχολογικής ευημερίας και των υγιών σχέσεων. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι μιλούν για την ανάγκη να «βάζουν όρια», να προστατεύουν τον εαυτό τους και να αποφεύγουν καταστάσεις που τους επιβαρύνουν.

Ωστόσο, παράλληλα με αυτή τη θετική εξέλιξη, παρατηρείται μια λιγότερο ορατή τάση: η χρήση της έννοιας των ορίων ως δικαιολόγηση αποφυγής. Το κρίσιμο ερώτημα είναι: Πότε ένα όριο είναι πράγματι προστατευτικό και πότε λειτουργεί ως απομάκρυνση;

Τι είναι τα όρια σε ψυχολογικό επίπεδο

Τα ψυχολογικά όρια αναφέρονται στην ικανότητα ενός ατόμου να αναγνωρίζει τις ανάγκες και τα συναισθήματά του και να τα επικοινωνεί με σαφήνεια, αλλά και να διατηρεί την αίσθηση του εαυτού μέσα σε μια σχέση.

Τα όρια σχετίζονται άμεσα με την έννοια της διεκδικητικότητας (assertiveness), δηλαδή την ικανότητα να εκφράζει κανείς τις ανάγκες του χωρίς επιθετικότητα ή παθητικότητα (Speed et al., 2018).

Ένα όριο δεν είναι απλώς «όχι». Είναι σχέση με τον εαυτό και τον άλλον ταυτόχρονα.

Τι είναι η αποφυγή

Η αποφυγή αποτελεί βασικό μηχανισμό ρύθμισης άγχους. Περιλαμβάνει την απομάκρυνση από δύσκολες καταστάσεις, την αποφυγή της σύγκρουσης αλλά και της συναισθηματικής έκθεσης.

Βραχυπρόθεσμα μειώνει το άγχος. Μακροπρόθεσμα, το ενισχύει (Hayes et al., 1996). Η αποφυγή δεν λύνει το πρόβλημα — το αναβάλλει.

Το σημείο σύγχυσης: Όταν η αποφυγή παρουσιάζεται ως όριο

Η σύγχυση προκύπτει όταν μια συμπεριφορά αποφυγής ερμηνεύεται ως «υγιές όριο». Παράδειγμα:

Το «Δεν θέλω να μπω σε αυτή τη συζήτηση» μπορεί να είναι:

• • όριο → αν υπάρχει σαφής λόγος και επικοινωνία
  • αποφυγή → αν στόχος είναι η αποφυγή δυσφορίας

Η συμπεριφορά μπορεί να είναι ίδια, αλλά η λειτουργία της είναι διαφορετική. Η βασική διάκριση μπορεί να συνοψιστεί ως εξής:

• Το όριο βασίζεται στην αυτογνωσία. Είναι κάτι το οποίο επικοινωνείται. Διατηρεί την σχέση, καθώς επιτρέπει στα άτομα να έρθουν σε επαφή με μια δυσκολία και να τη διαχειριστούν. 
• Η αποφυγή βασίζεται στο άγχος και δεν επικοινωνείται ξεκάθαρα. Απομακρύνει στην ουσία τα άτομα και  μειώνει προσωρινά τη δυσφορία.

Το ερώτημα-κλειδί είναι: Αυτό που κάνω με φέρνει πιο κοντά ή πιο μακριά από τη σχέση;

Ο ρόλος της συναισθηματικής ρύθμισης

Τα όρια απαιτούν ικανότητα συναισθηματικής ρύθμισης. Χωρίς αυτήν, το άτομο είναι πιο πιθανό να αποφεύγει αντί να εκφράζεται, να αποσύρεται αντί να διαπραγματεύεται και να βάζει εμπόδια στην σχέση αντί να τη ρυθμίζει.

Η ικανότητα παραμονής σε μια δύσκολη συναισθηματική κατάσταση χωρίς άμεση απομάκρυνση αποτελεί βασικό στοιχείο ψυχολογικής ευελιξίας (Gross, 2015).

Προσκόλληση και όρια

Τα στυλ προσκόλλησης επηρεάζουν σημαντικά το πώς ένα άτομο θέτει όρια. Το αποφευκτικό στυλ προσκόλλησης υποδηλώνει μια τάση για απόσταση και αυξημένη πιθανότητα να ταυτίζεται η απομάκρυνση με το όριο.

Αντίθετα το αγχώδες στυλ προσκόλλησης συνυφαίνεται με τη δυσκολία θέσπισης ορίων και τον φόβο εγκατάλειψης.

Αυτό δείχνει ότι τα «όρια» δεν είναι ουδέτερη δεξιότητα — επηρεάζονται από βαθύτερα μοτίβα (Mikulincer & Shaver, 2016).

Ο ρόλος των social media

Στα social media, τα όρια παρουσιάζονται συχνά ως απόλυτα, μη διαπραγματεύσιμα και άμεσα εφαρμόσιμα.

Παραδείγματα:

• «Αν σε αγχώνει, σήκω και φύγε»
• «Δεν χρωστάς εξηγήσεις σε κανέναν»

Αυτές οι φράσεις, αν και σε ορισμένες περιπτώσεις χρήσιμες, μπορεί να ενισχύσουν την αποφυγή και την αποσύνδεση, όπως επίσης και την διχοτομική σκέψη (μαύρο-άσπρο, το γκρι δεν υπάρχει).

Η μη διάκριση μεταξύ ορίων και αποφυγής μπορεί να οδηγήσει σε δυσκολία διατήρησης σχέσεων, ενίσχυση μοναξιάς και αυξημένο άγχος. Με άλλα λόγια, η «προστασία» μετατρέπεται σε περιορισμό.

Η διάκριση μεταξύ ορίων και αποφυγής δεν είναι πάντα προφανής — και συχνά δεν αφορά μόνο τη γνώση, αλλά τα μοτίβα που έχουμε μάθει μέσα στις σχέσεις μας.

Η διερεύνηση αυτών των μοτίβων σε ένα ασφαλές και δομημένο πλαίσιο μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του τι πραγματικά συμβαίνει πίσω από τις αντιδράσεις μας.

Συμπέρασμα

Τα όρια είναι απαραίτητα για τις υγιείς σχέσεις. Η αποφυγή επίσης έχει λειτουργία.

Το ζήτημα δεν είναι να αποφεύγουμε την αποφυγή, αλλά να μπορούμε να διακρίνουμε πότε προστατευόμαστε και πότε απομακρυνόμαστε Η διαφορά αυτή δεν είναι πάντα εμφανής. Αλλά είναι καθοριστική.

Η κατανόηση των ορίων δεν είναι μόνο θέμα πληροφορίας, αλλά εμπειρίας. Σε ένα θεραπευτικό πλαίσιο, τα μοτίβα αυτά μπορούν να αναγνωριστούν και να δουλευτούν με μεγαλύτερη σαφήνεια.

Βιβλιογραφία 

Speed, B. C., Goldstein, B. L., & Goldfried, M. R. (2018). Assertiveness training: A forgotten evidence‐based treatment. Clinical Psychology: Science and Practice, 25(1), Article e12216. https://doi.org/10.1111/cpsp.12216

Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry, 26(1), 1–26. https://doi.org/10.1080/1047840X.2014.940781

Hayes, S. C., Wilson, K. G., Gifford, E. V., Follette, V. M., & Strosahl, K. (1996). Experiential avoidance and behavioral disorders: A functional dimensional approach to diagnosis and treatment. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 64(6), 1152–1168. https://doi.org/10.1037/0022-006X.64.6.1152

Mikulincer, M., & Shaver, P. R. (2007). Attachment in adulthood: Structure, dynamics, and change. The Guilford Press.