Πότε χρειάζομαι πραγματογνωμοσύνη και δεν το γνωρίζω
Πολλές υποθέσεις που καταλήγουν σε δικαστικές ή διοικητικές διαδικασίες δεν ξεκινούν ως «υποθέσεις», αλλά ως προσωπικές εμπειρίες δυσφορίας, βλάβης ή αδικίας. Το άτομο βιώνει μια κατάσταση που επηρεάζει την ψυχική, σωματική ή λειτουργική του κατάσταση, χωρίς απαραίτητα να αντιλαμβάνεται ότι αυτή η εμπειρία έχει ήδη αποκτήσει θεσμική διάσταση. Σε αυτό το μεταβατικό στάδιο, η εμπειρία εξακολουθεί να εκφράζεται κυρίως μέσα από προσωπική αφήγηση, συναισθηματική φόρτιση και υποκειμενική περιγραφή.
Ωστόσο, από τη στιγμή που μια εμπειρία συνδέεται με ζητήματα ευθύνης, δικαιωμάτων, αποζημίωσης, αξιολόγησης συμπεριφοράς ή καταλογισμού συνεπειών, παύει να αφορά μόνο το άτομο και εισέρχεται στο πεδίο της θεσμικής κρίσης. Σε αυτό το σημείο, η απλή περιγραφή γεγονότων δεν επαρκεί. Απαιτείται επιστημονική τεκμηρίωση, ικανή να αποδώσει με ακρίβεια τη φύση, την έκταση και τις συνέπειες της εμπειρίας.
Σύμφωνα με το ελληνικό δικονομικό πλαίσιο, η πραγματογνωμοσύνη αποτελεί αποδεικτικό μέσο που ενεργοποιείται όταν η διαπίστωση πραγματικών περιστατικών προϋποθέτει ειδικές επιστημονικές γνώσεις (Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας, άρθρα 368–392· Κώδικας Ποινικής Δικονομίας, άρθρα 183–208). Παρ’ όλα αυτά, οι πολίτες σπάνια γνωρίζουν πότε η υπόθεσή τους έχει φτάσει σε αυτό ακριβώς το σημείο. Το αποτέλεσμα είναι να εισέρχονται σε διαδικασίες χωρίς την απαραίτητη επιστημονική υποστήριξη, συχνά πολύ αργά για να καλυφθούν κρίσιμα κενά.
Περιπτώσεις όπου η ανάγκη πραγματογνωμοσύνης δεν είναι προφανής
Η ανάγκη πραγματογνωμοσύνης σπάνια εμφανίζεται με τρόπο άμεσο ή «τυπικό». Σε πολλές περιπτώσεις, το άτομο αντιμετωπίζει τη δυσκολία του ως κάτι που «υπομένει», «διαχειρίζεται» ή «προσπαθεί να ξεπεράσει», χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι η κατάσταση έχει ήδη ξεπεράσει τα όρια της προσωπικής αντοχής και αγγίζει θεσμικά ζητήματα.
Εργασιακές βλάβες, μακροχρόνια έκθεση σε επιβαρυντικές συνθήκες, επαγγελματική εξουθένωση, ψυχολογική κακοποίηση, εμπειρίες ψηφιακής βίας ή τραυματικά γεγονότα συχνά αντιμετωπίζονται ως υποκειμενικά βιώματα. Όμως, όταν αυτά σχετίζονται με υποχρεώσεις εργοδοτών, οργανισμών ή τρίτων, με δικαιώματα προστασίας ή με αξιολόγηση επιπτώσεων, η επιστημονική αποτύπωση καθίσταται αναγκαία.
Η επιστημονική βιβλιογραφία επισημαίνει ότι, χωρίς έγκαιρη και εξειδικευμένη τεκμηρίωση, τα βιώματα κινδυνεύουν να υποβαθμιστούν ή να παρερμηνευθούν στο πλαίσιο μιας θεσμικής διαδικασίας (Meyer et al., 2001). Αυτό δεν συμβαίνει επειδή το βίωμα στερείται πραγματικότητας, αλλά επειδή δεν έχει παρουσιαστεί με τρόπο που να πληροί τα κριτήρια επιστημονικής αξιολόγησης, ακρίβειας και μεθοδολογικής επάρκειας.
Η πραγματογνωμοσύνη ως γέφυρα μεταξύ βιώματος και δικαιοσύνης
Η πραγματογνωμοσύνη δεν έχει ως στόχο να «επικυρώσει» συναισθήματα ούτε να υποκαταστήσει τη δικαστική κρίση. Ο ρόλος της είναι να γεφυρώσει δύο διαφορετικά πεδία: την ανθρώπινη εμπειρία και τη θεσμική ανάγκη για σαφή, τεκμηριωμένα δεδομένα. Σε αυτό το πλαίσιο, λειτουργεί ως μηχανισμός μετάφρασης της εμπειρίας σε επιστημονικά επεξεργασμένη γνώση.
Η αξία της πραγματογνωμοσύνης έγκειται στο ότι επιτρέπει τη διάκριση ανάμεσα στην περιγραφή και στην τεκμηρίωση. Παρέχει ένα αντικειμενικό πλαίσιο κατανόησης σύνθετων ζητημάτων, χωρίς υπερβολή, δραματοποίηση ή υποτίμηση. Ιδίως σε περιπτώσεις ψυχικού τραύματος, η επιστημονική τεκμηρίωση είναι κρίσιμη, καθώς η καθυστερημένη αποτύπωση μπορεί να οδηγήσει σε αλλοίωση μνήμης, απώλεια στοιχείων ή δυσκολία τεκμηρίωσης της σχέσης αιτίου–αποτελέσματος (Lee, 2020).
Η έγκαιρη αναγνώριση της ανάγκης για πραγματογνωμοσύνη δεν εξυπηρετεί στρατηγικούς σκοπούς. Αντιθέτως, συμβάλλει στη διαφύλαξη της ακρίβειας, της αξιοπιστίας και της δικαιοσύνης της διαδικασίας.
Θεσμική ευθύνη και προστασία του ατόμου
Η πραγματογνωμοσύνη, όταν διενεργείται σύμφωνα με το ισχύον νομικό πλαίσιο και τις δεοντολογικές αρχές της επιστήμης, λειτουργεί πρωτίστως προστατευτικά για το άτομο. Θέτει σαφή όρια ανάμεσα στην προσωπική αφήγηση και την επιστημονική εκτίμηση, αποτρέπει αυθαίρετες ερμηνείες και συμβάλλει σε δίκαιες και διαφανείς διαδικασίες.
Στο πλαίσιο του Traumahelp, η πραγματογνωμοσύνη αντιμετωπίζεται ως πράξη θεσμικής και επιστημονικής ευθύνης. Δεν αποτελεί τυπικό έγγραφο ούτε εργαλείο πίεσης, αλλά διαδικασία που υπηρετεί τόσο την ακρίβεια όσο και την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η αναγνώριση του πότε χρειάζεται είναι συχνά το πιο κρίσιμο βήμα για τη διασφάλιση αυτής της προστασίας.
Βιβλιογραφία
American Psychological Association. (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct. APA.
Lee J. H. (2020). Principle of Trauma Threarpy: A Guide to Symptoms, Evaluation, and Treatment (DSM-5 Update) Second Edition, by John N. Briere, Catherine Scott. SAGE Publications; 2014. Journal of the Korean Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 31(4), 225–227. https://doi.org/10.5765/jkacap.200036
Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας, άρθρα 368–392.
Κώδικας Ποινικής Δικονομίας, άρθρα 183–208.
Meyer, G. J., Finn, S. E., Eyde, L. D., Kay, G. G., Moreland, K. L., Dies, R. R., Eisman, E. J., Kubiszyn, T. W., & Reed, G. M. (2001). Psychological testing and psychological assessment. A review of evidence and issues. The American psychologist, 56(2), 128–165.
