Ποια λάθη υπονομεύουν μια πραγματογνωμοσύνη;

Σε μια έκθεση προς το δικαστήριο, η εγκυρότητα δεν εξαρτάται μόνο από την παρουσία πληροφοριών, αλλά από τη δομημένη επιλογή τους. Η συνηθισμένη υπόθεση ότι «περισσότερα στοιχεία ισοδυναμούν με ισχυρότερη έκθεση» δεν αντέχει σε κριτικό έλεγχο. Στην πράξη, η υπερφόρτωση δεδομένων χωρίς σαφή ιεράρχηση, η ενσωμάτωση μη ελέγξιμων κρίσεων και η ασάφεια στη μεθοδολογία καθιστούν την έκθεση δυσλειτουργική ως αποδεικτικό μέσο.

Η αξία μιας έκθεσης έγκειται στη δυνατότητα του δικαστηρίου να κατανοήσει όχι μόνο το «τι» αλλά κυρίως το «πώς» και το «με ποια όρια» προκύπτει ένα συμπέρασμα. Αυτό προϋποθέτει ενεργό αποκλεισμό περιεχομένου που δημιουργεί σύγχυση ή ψευδή αίσθηση βεβαιότητας.

Υποκειμενικές κρίσεις χωρίς τεκμηρίωση

Η εισαγωγή υποκειμενικών εντυπώσεων χωρίς σαφή σύνδεση με δεδομένα αποτελεί ένα από τα πιο συχνά και ταυτόχρονα πιο υποτιμημένα προβλήματα. Όταν ένας ειδικός χρησιμοποιεί περιγραφές όπως «ανώριμος», «χειριστικός» ή «αναξιόπιστος» χωρίς να ορίζει τα κριτήρια, τις πηγές ή τα εργαλεία αξιολόγησης, μετατοπίζεται από την επιστημονική περιγραφή στην προσωπική ερμηνεία.

Το κρίσιμο ζήτημα εδώ δεν είναι ότι η ερμηνεία απαγορεύεται — είναι ότι πρέπει να είναι ελεγχόμενη και ιχνηλάσιμη. Μια επαρκής έκθεση καθιστά σαφές ποια παρατήρηση οδήγησε σε ποιο συμπέρασμα και με ποια μεθοδολογική βάση. Διαφορετικά, το δικαστήριο δεν μπορεί να αξιολογήσει την αξιοπιστία της κρίσης, παρά μόνο να την αποδεχτεί ή να την απορρίψει συνολικά.

Αυτή η διάκριση μεταξύ περιγραφής και ερμηνείας αποτελεί βασικό άξονα στις πραγματογνωμοσύνες, όπου η τεκμηρίωση της σκέψης είναι εξίσου σημαντική με το αποτέλεσμα.

Υπερερμηνεία δεδομένων

Η υπερερμηνεία δεν αφορά απλώς λάθος συμπεράσματα, αλλά τη δυσανάλογη γενίκευση από περιορισμένα δεδομένα. Για παράδειγμα, ένα ιστορικό συγκρούσεων μπορεί να αποτελεί σχετικό εύρημα, αλλά δεν αρκεί από μόνο του για να υποστηρίξει υψηλή επικινδυνότητα. Η μετατροπή μεμονωμένων ή περιορισμένων στοιχείων σε γενικευμένες προβλέψεις αγνοεί την πολυπαραγοντική φύση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Η βιβλιογραφία για την εκτίμηση κινδύνου υπογραμμίζει ότι τα συμπεράσματα πρέπει να βασίζονται σε συνδυασμό παραγόντων και να εκφράζονται με όρους πιθανότητας (Douglas & Kropp, 2002). Όταν αυτή η πολυπλοκότητα απουσιάζει, η έκθεση αποκτά μια απλουστευτική βεβαιότητα που δεν ανταποκρίνεται στην επιστημονική πραγματικότητα.

Απόλυτες διατυπώσεις και ψευδής βεβαιότητα

Η χρήση απόλυτης γλώσσας δεν είναι απλώς ζήτημα ύφους, αλλά ουσίας. Όροι που υποδηλώνουν βεβαιότητα κατασκευάζουν μια εικόνα προβλεψιμότητας που δεν υφίσταται στην αξιολόγηση ανθρώπινης συμπεριφοράς. Η επιστημονική εκτίμηση βασίζεται σε πιθανότητες, εύρη εμπιστοσύνης και επίπεδα αβεβαιότητας.

Όταν αυτά μεταφράζονται σε κατηγορηματικές δηλώσεις, η έκθεση αποκρύπτει τους περιορισμούς της και ενδέχεται να επηρεάσει δυσανάλογα τη δικαστική κρίση. Η αναγνώριση της αβεβαιότητας δεν αποδυναμώνει την έκθεση — αντίθετα, την καθιστά πιο αξιόπιστη.

Έλλειψη μεθοδολογικής διαφάνειας

Η μεθοδολογική αδιαφάνεια αποτελεί θεμελιώδες πρόβλημα. Μια έκθεση που δεν περιγράφει επαρκώς τα εργαλεία, τις πηγές δεδομένων και τη διαδικασία αξιολόγησης δεν επιτρέπει ανεξάρτητο έλεγχο. Αυτό σημαίνει ότι το συμπέρασμα δεν μπορεί να αναπαραχθεί ούτε να αξιολογηθεί ως προς την εγκυρότητά του.

Σε επαγγελματικά πλαίσια, όπως η κλινική και δικαστική αξιολόγηση, η διαφάνεια δεν είναι τυπική απαίτηση αλλά βασικό κριτήριο επιστημονικότητας. Για τον ίδιο λόγο, στις υπηρεσίες αξιολόγησης του Trauamhelp, δίνεται έμφαση στη σαφή περιγραφή της διαδικασίας και όχι μόνο στο αποτέλεσμα.

Επιλεκτική χρήση δεδομένων

Η επιλεκτική παρουσίαση στοιχείων —είτε συνειδητή είτε μη— συνιστά σοβαρή μεθοδολογική στρέβλωση. Όταν παραλείπονται δεδομένα που δεν υποστηρίζουν το τελικό συμπέρασμα, η έκθεση παύει να είναι ισορροπημένη και μετατρέπεται σε επιβεβαιωτική αφήγηση.

Η επιστημονική εγκυρότητα απαιτεί την ενσωμάτωση και των αντικρουόμενων στοιχείων, καθώς και τη συζήτηση εναλλακτικών ερμηνειών. Αυτό δεν αποδυναμώνει το συμπέρασμα· το τοποθετεί σε ρεαλιστικό πλαίσιο.

Σύγχυση ρόλων μεταξύ ειδικού και δικαστηρίου

Ο πραγματογνώμονας παρέχει εξειδικευμένη γνώση, αλλά δεν υποκαθιστά το δικαστήριο. Όταν η έκθεση περιλαμβάνει κρίσεις για ενοχή, αξιοπιστία μαρτύρων ή νομική ευθύνη, υπερβαίνει το επιστημονικό της πεδίο.

Αυτή η σύγχυση ρόλων δεν είναι απλώς θεωρητική — μπορεί να επηρεάσει τη δικαστική διαδικασία, μεταφέροντας την ευθύνη λήψης αποφάσεων από το δικαστήριο στον ειδικό. Σε δομημένες διαδικασίες πραγματογνωμοσύνης, η οριοθέτηση του ρόλου αποτελεί βασικό στοιχείο της αξιολόγησης.

Ασαφής ή δυσλειτουργική γλώσσα

Η γλώσσα μιας έκθεσης πρέπει να υπηρετεί δύο στόχους: ακρίβεια και κατανόηση. Η υπερβολική χρήση τεχνικής ορολογίας μπορεί να αποξενώσει τους μη ειδικούς αποδέκτες, ενώ η υπερβολική απλοποίηση μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια νοήματος.

Η πρόκληση δεν είναι απλώς γλωσσική αλλά εννοιολογική: η μετάφραση σύνθετων επιστημονικών εννοιών σε σαφή και λειτουργική μορφή χωρίς παραμόρφωση.

Απουσία ορίων και περιορισμών

Καμία αξιολόγηση δεν είναι πλήρης. Η μη αναφορά περιορισμών —όπως ελλιπή δεδομένα, χρονικοί περιορισμοί ή εναλλακτικές εξηγήσεις— δημιουργεί μια ψευδή εικόνα πληρότητας.

Η ρητή αναγνώριση των ορίων:

• επιτρέπει πιο ακριβή ερμηνεία των ευρημάτων
• προστατεύει από υπερερμηνεία
• ενισχύει την αξιοπιστία της έκθεσης

Παράδοξα, μια έκθεση που αναγνωρίζει τι δεν γνωρίζει είναι συχνά πιο επιστημονικά ισχυρή από μια που παρουσιάζεται ως πλήρης.

Συμπέρασμα

Μια αξιόπιστη έκθεση προς το δικαστήριο δεν είναι αυτή που περιέχει περισσότερα στοιχεία, αλλά αυτή που διαχειρίζεται σωστά τα όρια της γνώσης. Η σαφής διάκριση μεταξύ δεδομένων και ερμηνείας, η αποφυγή βεβαιοτήτων και η διαφάνεια ως προς τη μεθοδολογία αποτελούν βασικούς δείκτες ποιότητας.

Η κρίσιμη μετατόπιση είναι η εξής: από το «να πείσει» στο «να τεκμηριώσει».

Βιβλιογραφία

Douglas, K. S., & Kropp, P. R. (2002). A prevention-based paradigm for violence risk assessment: Clinical and research applications. Criminal Justice and Behavior, 29(5), 617–658. https://doi.org/10.1177/009385402236735

Heilbrun, K., Marczyk, G. R., DeMatteo, D., Zillmer, E. A., Harris, J., & Jennings, T. (2003). Principles of forensic mental health assessment: implications for neuropsychological assessment in forensic contexts. Assessment, 10(4), 329–343. https://doi.org/10.1177/1073191103258591

Eichelman, B. (1982), The clinical prediction of violent behavior, by John Monahan. Washington, DC: US Government Printing Office. DHSS Publication No. (ADM) 81–921,1981,134 pp. Aggr. Behav., 8: 85-86. https://doi.org/10.1002/1098-2337(1982)8:1<85::AID-AB2480080110>3.0.CO;2-F