Parental burnout: όταν ο γονικός ρόλος εξαντλεί

Οι σύγχρονοι ρυθμοί ζωής χαρακτηρίζονται από αυξημένες απαιτήσεις, περιορισμένο χρόνο και συνεχή πίεση για αποτελεσματικότητα. Για πολλούς γονείς, οι επαγγελματικές υποχρεώσεις συνυπάρχουν με την ευθύνη της ανατροφής των παιδιών, δημιουργώντας συνθήκες χρόνιου στρες και συναισθηματικής υπερφόρτωσης. Σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι ασυνήθιστο κάποιοι γονείς να νιώθουν ότι φτάνουν σε ένα σημείο έντονου ψυχικού αδιεξόδου.

Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται στη διεθνή βιβλιογραφία ως γονική εξουθένωση (parental burnout).

Τι είναι το parental burnout;

Το parental burnout ορίζεται ως μια κατάσταση σωματικής, συναισθηματικής και ψυχικής εξάντλησης, η οποία προκύπτει από το χρόνιο στρες που σχετίζεται αποκλειστικά με τον γονικό ρόλο (Mikolajczak & Roskam, 2018). Δεν ταυτίζεται με την κατάθλιψη ή το επαγγελματικό burnout, αν και μπορεί να συνυπάρχει με αυτά.

Η έρευνα δείχνει ότι εμφανίζεται όταν οι γονικές απαιτήσεις υπερβαίνουν συστηματικά τους διαθέσιμους ψυχικούς και πρακτικούς πόρους του ατόμου (Roskam et al., 2017).

Πώς μπορεί να εκδηλωθεί;

Η γονική εξουθένωση μπορεί να επηρεάσει πολλαπλά επίπεδα της λειτουργικότητας ενός γονέα και να εκδηλωθεί με:

• συναισθηματική απόσταση ή αποσύνδεση από το παιδί
• αυξημένη ευερεθιστότητα και χαμηλή ανεκτικότητα
• σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκεφάλους, μυϊκούς πόνους ή συχνές λοιμώξεις
• διαταραχές ύπνου ή αλλαγές στη διατροφή
• δυσκολίες συγκέντρωσης και αίσθηση «πνευματικής θολούρας»
• αυξημένα επίπεδα άγχους ή καταθλιπτικής διάθεσης
• αμφισβήτηση της γονικής επάρκειας
• συναισθήματα ανεπάρκειας, σύγχυσης και κοινωνικής απομόνωσης

(Mikolajczak et al., 2019)

Γιατί εμφανίζεται;

Η εξουθένωση είναι αποτέλεσμα παρατεταμένου στρες, όχι προσωπικής αδυναμίας. Παράγοντες που έχουν συσχετιστεί με την εμφάνισή της περιλαμβάνουν:

• έλλειψη κοινωνικής και συντροφικής υποστήριξης
• υψηλές, μη ρεαλιστικές προσδοκίες για τον ρόλο του «καλού γονέα»
• περιορισμένο χρόνο για ξεκούραση και αυτοφροντίδα
• χρόνια στέρηση ύπνου
• ανισότιμη κατανομή γονικών ευθυνών

(Griffith, 2020)

Είναι αντιμετωπίσιμο;

Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο είναι ότι το parental burnout δεν είναι μόνιμη κατάσταση. Με κατάλληλες παρεμβάσεις, υποστήριξη και μικρές αλλά ουσιαστικές αλλαγές στην καθημερινότητα, τα συμπτώματα μπορούν να μειωθούν σημαντικά (Mikolajczak & Roskam, 2018). Τι μπορεί, όμως, να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της γονικής εξουθένωσης;

1. Επικοινωνία με τον σύντροφο

Η ανοιχτή και ειλικρινής επικοινωνία με τον/τη σύντροφο αποτελεί βασικό προστατευτικό παράγοντα. Η περιγραφή του πώς νιώθετε, χωρίς ενοχές ή αυτοκατηγορία, επιτρέπει την ανακατανομή ρόλων και την ενίσχυση της αμοιβαίας κατανόησης.

2. Προτεραιοποίηση του ύπνου

Ο ύπνος αποτελεί θεμέλιο της ψυχικής υγείας. Ακόμη και σύντομες περίοδοι ανάπαυσης μπορούν να βελτιώσουν τη συναισθηματική ρύθμιση και να μειώσουν το στρες (Pilcher & Huffcutt, 1996).

3. Σωματική δραστηριότητα

Η ήπια άσκηση έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τα επίπεδα άγχους και αυξάνει την ψυχική ανθεκτικότητα, ακόμη και όταν εφαρμόζεται σε μικρή διάρκεια (Biddle & Asare, 2011).

4. Μικρά διαλείμματα ξεκούρασης

Ακόμη και λίγα λεπτά καθημερινής παύσης — ένας καφές, λίγη μουσική, μια ήρεμη δραστηριότητα με τα παιδιά — λειτουργούν ρυθμιστικά για το νευρικό σύστημα.

5. Δημιουργία δικτύου υποστήριξης

Η δημιουργία ενός δικτύου υποστήριξης αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες απέναντι στη γονική εξουθένωση, καθώς μειώνει το αίσθημα μοναξιάς και ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα του γονέα. Η συμμετοχή σε ομάδες γονέων με παρόμοιες εμπειρίες μπορεί να προσφέρει αίσθηση κατανόησης και ενσυναίσθησης, ενώ η πρακτική βοήθεια από συγγενικά πρόσωπα ή από έναν πάροχο παιδικής φροντίδας, όπως babysitter, δίνει πολύτιμο χρόνο για ξεκούραση και αποφόρτιση. Παράλληλα, όταν η εξουθένωση επιμένει ή επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα και τη συναισθηματική κατάσταση του ατόμου, η υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην κατανόηση και διαχείριση του parental burnout, μέσα σε ένα ασφαλές και υποστηρικτικό πλαίσιο (Roskam et al., 2017).

6. Αυτοσυμπόνια και ρεαλιστικές προσδοκίες

Η ανατροφή των παιδιών συνοδεύεται από ανάμεικτα συναισθήματα. Η αποδοχή της ανθρώπινης ευαλωτότητας και η μείωση της αυτοκριτικής συνδέονται με χαμηλότερα επίπεδα γονικού στρες (Neff & Faso, 2015).

7. Αυτοφροντίδα

Η αυτοφροντίδα δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά βασική ανάγκη. Ένα ζεστό μπάνιο ή ένα περπάτημα μπορούν να λειτουργήσουν αναζωογονητικά τόσο σωματικά όσο και ψυχικά.

Κλείνοντας

Οι γονείς δεν είναι υπεράνθρωποι. Έχουν ανάγκες, όρια και δικαίωμα στην κόπωση. Η ανατροφή των παιδιών είναι μια συλλογική διαδικασία που απαιτεί χρόνο, υποστήριξη και αλληλοκατανόηση μέσα στο ζευγάρι. Το parental burnout είναι παροδικό. Με μικρά, σταθερά διαλείμματα φροντίδας και την κατάλληλη στήριξη, είναι δυνατό να βρεθεί ξανά η ισορροπία και η επαφή με τον εαυτό.

Βιβλιογραφία

Biddle, S. J. H., & Asare, M. (2011). Physical activity and mental health in children and adolescents: A review of reviews. British Journal of Sports Medicine, 45(11), 886–895. https://doi.org/10.1136/bjsports-2011-090185

Griffith, A. K. (2020). Parental burnout and child maltreatment during the COVID-19 pandemic. Journal of Family Violence, 35, 1–7.

Mikolajczak, M., & Roskam, I. (2018). A theoretical and clinical framework for parental burnout. Clinical Psychology Review, 60, 1–12. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2018.01.003

Mikolajczak, M., Gross, J. J., & Roskam, I. (2019). Parental burnout: What is it, and why does it matter? Clinical Psychological Science, 7(6), 1319–1329. https://doi.org/10.1177/2167702619858430

Neff, K. D., & Faso, D. J. (2015). Self-compassion and well-being in parents of children with autism. Mindfulness, 6(4), 938–947. https://doi.org/10.1007/s12671-014-0359-2

Pilcher, J. J., & Huffcutt, A. I. (1996). Effects of sleep deprivation on performance: A meta-analysis. Sleep, 19(4), 318–326.