Η “δευτερογενής θυματοποίηση”: όταν το δικαστήριο γίνεται νέα σκηνή κακοποίησης

Ιεροδιακόνου-Τσιμπίδη Φλωρεντία

(Απόφοιτη Φ.Π.Ψ, Απόφοιτη Ψυχολογίας, Τελειόφοιτη Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια Δικαστικής Ψυχολογίας)

Η έννοια της δευτερογενούς θυματοποίησης περιγράφει τη διαδικασία κατά την οποία το άτομο, αφού έχει ήδη υποστεί μια αρχική πράξη βίας ή κακοποίησης, υφίσταται νέο τραυματισμό μέσα από τις αντιδράσεις των θεσμών που υποτίθεται ότι υπάρχουν για να το προστατεύουν. Δεν πρόκειται για ένα απλό επικοινωνιακό ή διαδικαστικό πρόβλημα, αλλά για μια βαθιά ψυχοκοινωνική εμπειρία, κατά την οποία η θεσμική διαχείριση της υπόθεσης μετατρέπεται σε δεύτερο τραυματικό γεγονός. Η βιβλιογραφία καταγράφει συστηματικά ότι οι εμπειρίες αυτές δεν βιώνονται ως «γραφειοκρατικές δυσκολίες», αλλά ως μορφές νέας κακοποίησης, με έντονο συναισθηματικό, γνωστικό και υπαρξιακό φορτίο (Bennett & Riley, 2025· Campbell, 2020).

Στο πλαίσιο αυτό, το δικαστικό σύστημα παύει να λειτουργεί αποκλειστικά ως μηχανισμός απονομής δικαιοσύνης και μετατρέπεται, βιωματικά για το θύμα, σε χώρο αναπαραγωγής της βίας. Η επαναλαμβανόμενη έκθεση στην αφήγηση του τραύματος, η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας, η ψυχρή θεσμική γλώσσα και η αποπροσωποποιημένη διαδικασία συνθέτουν ένα περιβάλλον στο οποίο το άτομο δεν αισθάνεται προστατευμένο, αλλά εκτεθειμένο. Η εμπειρία αυτή ενισχύει την ψυχολογική επιβάρυνση και διαμορφώνει ένα νέο τραυματικό αφήγημα, όπου ο θεσμός ενσωματώνεται στο τραύμα ως ενεργός παράγοντας του (Shanahan & Riley, 2025).

Η γενικότερη αίσθηση που αποτυπώνεται σε ανθρώπους που εμπλέκονται στις δικαστικές διαδικασίες είτε ως κατηγορούμενοι, είτε ως κατήγοροι, είτε ως μάρτυρες, είτε ως οικογένεια αυτών, είναι η ευαλωτότητα που βιώνουν εκείνες τις ώρες και η απάθεια ενός ολόκληρου συστήματος να αφουγκραστεί ούτε το τραύμα, ούτε το άγχος, αλλά ούτε και την φωνή τους.

Εννοιολογική θεμελίωση της δευτερογενούς θυματοποίησης

Η δευτερογενής θυματοποίηση δεν αποτελεί απλώς μεταγενέστερη ψυχολογική αντίδραση στο αρχικό τραύμα, αλλά μια ξεχωριστή διαδικασία τραυματοποίησης που προκύπτει από τη διαχείριση του θύματος από κοινωνικά και θεσμικά συστήματα. Στη σύγχρονη βιβλιογραφία, συνδέεται άμεσα με τις έννοιες της θεσμικής βίας και της θεσμικής προδοσίας, όπου οι οργανωμένες δομές εξουσίας αποτυγχάνουν να προστατεύσουν και τελικά επιβαρύνουν ψυχικά το άτομο. Η εμπειρία αυτή δεν βιώνεται ως απρόσωπη αδικία, αλλά ως προσωπική απόρριψη από το σύστημα, γεγονός που δημιουργεί μια νέα εσωτερική αφήγηση εγκατάλειψης, αδυναμίας, δίνοντας συχνά τον χώρο στην ανάπτυξη αισθημάτων θυμού (Bennett & Riley, 2025· Council of Europe, 2019).

Σε ψυχολογικό επίπεδο, η δευτερογενής θυματοποίηση λειτουργεί ως επανατραυματισμός. Το άτομο δεν καλείται απλώς να θυμηθεί το τραυματικό γεγονός, αλλά να το επαναδιαπραγματευτεί σε περιβάλλον αμφισβήτησης και ελέγχου. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την ενεργοποίηση μηχανισμών άγχους, αποδιοργάνωσης μνήμης και συναισθηματικής απορρύθμισης, παρόμοιων με εκείνους του αρχικού τραύματος (Dworkin et al., 2017). Η διαδικασία δεν είναι ουδέτερη: επηρεάζει την αυτοεικόνα, την αίσθηση ταυτότητας και τη σχέση του ατόμου με την έννοια της δικαιοσύνης.

Το δικαστικό σύστημα ως τραυματικός μηχανισμός

Η δικαστική διαδικασία, από τη φύση της, βασίζεται σε μηχανισμούς ελέγχου, απόδειξης και αξιολόγησης αξιοπιστίας. Ωστόσο, όταν εφαρμόζεται σε τραυματικά βιώματα, αυτοί οι μηχανισμοί αποκτούν ψυχολογικά επιβλαβή χαρακτηριστικά. Η επαναλαμβανόμενη εξέταση, η απαίτηση λεπτομερούς αφήγησης και η συστηματική διερεύνηση της προσωπικής ζωής του θύματος δημιουργούν ένα πλαίσιο έκθεσης που ενισχύει την αίσθηση ευαλωτότητας και απώλειας ελέγχου (Ostrowski, 2026).

Η εμπειρία αυτή δεν αφορά μόνο τη νομική διαδικασία καθαυτή, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τη θέση του μέσα σε αυτήν. Το θύμα δεν βιώνει τον εαυτό του ως φορέα δικαιωμάτων, αλλά ως αντικείμενο αξιολόγησης. Η αποπροσωποποίηση της διαδικασίας μετατρέπει το βίωμα σε «υπόθεση», αποσυνδέοντας την ανθρώπινη εμπειρία από τη θεσμική γλώσσα. Αυτό το χάσμα ανάμεσα στη βιωματική αλήθεια και τη νομική αφήγηση δημιουργεί ένα ψυχικό ρήγμα, μέσα στο οποίο το άτομο αισθάνεται ότι η εμπειρία του απονοηματοδοτείται (European Union Agency for Fundamental Rights (FRA), 2021· Herman, 2023).

Ψυχολογική δυναμική του επανατραυματισμού

Η δευτερογενής θυματοποίηση δεν ενισχύει απλώς το άγχος ή τη θλίψη, αλλά επηρεάζει τη δομή της ψυχικής επεξεργασίας του τραύματος. Η επαναλαμβανόμενη έκθεση στο τραυματικό περιεχόμενο μέσα σε συνθήκες έλλειψης ασφάλειας ενεργοποιεί μηχανισμούς επιβίωσης, όπως η αποσύνδεση, η συναισθηματική απονέκρωση, ο έντονος θυμός και η γνωστική αποφυγή. Αυτές οι αντιδράσεις, αν και προστατευτικές βραχυπρόθεσμα, παγιώνουν μακροπρόθεσμα τη διαταραχή της επεξεργασίας του τραύματος (Dworkin et al., 2017· WHO, 2021).

Παράλληλα, η εμπειρία της αμφισβήτησης της αφήγησης του θύματος οδηγεί σε εσωτερίκευση της αμφιβολίας. Το άτομο αρχίζει να αμφισβητεί την ίδια του τη μνήμη, την αντίληψή του και τη νοηματοδότηση του βιώματος. Αυτή η εσωτερική διάβρωση της βεβαιότητας συνδέεται άμεσα με την αποδόμηση της ταυτότητας και τη δυσκολία επανασυγκρότησης ενός συνεκτικού εαυτού μετά το τραύμα (Herman, 2023).

Θεσμική βία και θεσμική προδοσία

Η σύγχρονη θεωρητική προσέγγιση δεν περιορίζεται πλέον στην έννοια της δευτερογενούς θυματοποίησης ως μεμονωμένου φαινομένου, αλλά την εντάσσει στο ευρύτερο πλαίσιο της θεσμικής βίας και της θεσμικής προδοσίας. Η θεσμική προδοσία περιγράφει την εμπειρία κατά την οποία ένα σύστημα που έχει ρόλο προστασίας αποτυγχάνει ή βλάπτει το άτομο, δημιουργώντας βαθιά ψυχική ρήξη εμπιστοσύνης (European Union Agency for Fundamental Rights (FRA)· Lorenz & Ullman, 2021).

Σε αυτό το πλαίσιο, το τραύμα δεν προέρχεται μόνο από τον δράστη, αλλά και από τον θεσμό. Το άτομο βιώνει διπλή προδοσία: πρώτα από το άτομο που άσκησε τη βία και στη συνέχεια από το σύστημα που δεν το προστάτευσε. Αυτή η διπλή εμπειρία διαμορφώνει ένα νέο ψυχικό σχήμα, όπου η έννοια της ασφάλειας αποσυνδέεται από τους κοινωνικούς θεσμούς και μετατρέπεται σε ατομική υπόθεση επιβίωσης (Bennett & Riley, 2025· Κοσμάτος & Δημόπουλος, 2021· Σαρρής & Μαντζουράνη, 2022).

Κοινωνική αναπαραγωγή του τραύματος

Η δευτερογενής θυματοποίηση έχει έντονες κοινωνικές διαστάσεις, καθώς το τραυματικό γεγονός δεν περιορίζεται πλέον στο ατομικό επίπεδο αλλά μεταφέρεται σε ένα πλαίσιο κοινωνικής αξιολόγησης και αμφισβήτησης. Η διαδικασία της δικαιοσύνης, με τον τρόπο που αναπαράγει στερεοτυπικές αντιλήψεις και προκαταλήψεις, ενισχύει την κοινωνική απομόνωση των θυμάτων και την αίσθηση στιγματισμού (European Union Agency for Fundamental Rights [FRA], 2021). Η εμπειρία αυτή δημιουργεί ένα κοινωνικό περιβάλλον όπου το άτομο αισθάνεται ότι η ιστορία του αμφισβητείται όχι μόνο στο επίπεδο του θεσμού αλλά και σε ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο, ενισχύοντας την αίσθηση ότι η κοινωνία δεν παρέχει ασφάλεια ή αναγνώριση της πραγματικότητας του τραύματος (Bennett & Riley, 2025· European Commission, 2020· Κοσμάτος & Δημόπουλος, 2021). Αυτό με την σειρά του μπορεί να οδηγήσει στο να μην νιώθει το άτομο ασφάλεια στο σύνολο της ζωής του ή να δημιουργεί πολίτες που θέλουν να εκδικηθούν το σύστημα για να δικαιωθούν (Bennett & Riley, 2025· Herman, 2023). Στην τελευταία περίπτωση γνωστικά αλλάζει η έννοια του τί θεωρείται σωστό και τί άδικο μιας και εξαρχής το σύστημα δεν κινήθηκε όπως ιδανικά θα έπρεπε (Bennett & Riley, 2025).

Η κοινωνική διάσταση του φαινομένου σχετίζεται με τη μετάδοση μηνυμάτων για το τι θεωρείται «πιστευτό» ή «αξιοπρεπές» θύμα. Οι εμπειρίες δευτερογενούς θυματοποίησης μπορούν να γίνουν κοινωνικά «διδάγματα», επηρεάζοντας όχι μόνο τα άμεσα θύματα αλλά και άλλα μέλη της κοινότητας, διαμορφώνοντας συλλογικές αντιλήψεις γύρω από την εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και την αποδοχή των θυμάτων (Σαρρής & Μαντζουράνη, 2022).

Ερμηνεία της «προδοσίας από το σύστημα»

Η έννοια της θεσμικής προδοσίας αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την κατανόηση των μακροπρόθεσμων ψυχολογικών επιπτώσεων. Όταν το άτομο βιώνει ότι οι διαδικασίες που θα έπρεπε να το προστατεύουν, στην πραγματικότητα το εκθέτουν ή το αμφισβητούν, δημιουργείται ένα έντονο αίσθημα προδοσίας και απώλειας εμπιστοσύνης . Αυτό μεταφράζεται σε μία μόνιμη δυσπιστία προς τους θεσμούς, η οποία μπορεί να επηρεάσει τη συμμετοχή του ατόμου σε κοινωνικά και πολιτικά δρώμενα, καθώς και την πρόσβασή του σε μελλοντικές διαδικασίες υποστήριξης ή προστασίας ( Herman, 2023· Shanahan & Riley, 2025· Κοσμάτος & Δημόπουλος, 2021).

Η ψυχολογική εμπειρία αυτής της προδοσίας περιλαμβάνει συχνά αίσθημα αδυναμίας, ντροπής και ενοχής. Το θύμα δεν αισθάνεται μόνο ότι η εμπειρία του αμφισβητείται, αλλά και ότι η ίδια του η φωνή απονομιμοποιείται. Αυτή η κατάσταση μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική απομόνωση και συναισθηματική αποσύνδεση, καθώς το άτομο μαθαίνει να αναστέλλει ή να περιορίζει την εμπιστοσύνη του προς άλλα πρόσωπα ή θεσμικά όργανα, ακόμη και μετά την αρχική υπόθεση (Koros, 2025).

Μετατραυματική ταυτότητα και διαγενεακές επιπτώσεις

Η δευτερογενής θυματοποίηση επηρεάζει άμεσα τη διαμόρφωση της μετατραυματικής ταυτότητας του ατόμου. Το θύμα καλείται να ανακατασκευάσει την αίσθηση του εαυτού μέσα από την εμπειρία της αμφισβήτησης και της θεσμικής αδιαφορίας. Αυτή η διαδικασία δεν αφορά μόνο την αποκατάσταση της ψυχικής ισορροπίας, αλλά και την εσωτερίκευση νέων τρόπων σχέσης με το κοινωνικό περιβάλλον και τη δικαιοσύνη (European Commission, 2020· Koros, 2025).

Επιπλέον, οι επιπτώσεις μπορεί να επεκταθούν διαγενεακά. Τα άτομα που βιώνουν δευτερογενή θυματοποίηση συχνά εκπέμπουν δυσπιστία και φόβο στους κοινωνικούς τους κύκλους και στην οικογένεια, με αποτέλεσμα η εμπειρία της προδοσίας να γίνεται κληροδοτημένη κοινωνική και ψυχολογική παρακαταθήκη. Οι μελλοντικές γενιές μπορεί να αναπτύξουν δυσπιστία ή επιφυλακτικότητα προς θεσμικούς φορείς, ακόμη και σε περιπτώσεις όπου αυτοί λειτουργούν προστατευτικά (Κοσμάτος & Δημόπουλος, 2021).

Απονομιμοποίηση θεσμών και μελλοντική συμπεριφορά

Η εμπειρία δευτερογενούς θυματοποίησης δεν επηρεάζει μόνο την ατομική ψυχολογία αλλά και την κοινωνική εμπιστοσύνη. Η διαρκής αίσθηση ότι το δικαστικό σύστημα προδίδει το θύμα οδηγεί σε γενικευμένη απονομιμοποίηση των θεσμών. Το άτομο μπορεί να αποφύγει μελλοντικές νομικές διαδικασίες, να μη συμμετάσχει σε κοινωνικές πρωτοβουλίες ή να περιορίσει την αλληλεπίδρασή του με υποστηρικτικούς φορείς (European Commission, 2020· Koros, 2025· Κοσμάτος & Δημόπουλος, 2021· Σαρρής & Μαντζουράνη, 2022).

Η κοινωνική συνέπεια αυτού του φαινομένου είναι η δημιουργία μιας κουλτούρας δυσπιστίας, όπου τα άτομα δεν βλέπουν τον θεσμό ως εγγυητή δικαιοσύνης αλλά ως δυνητικό παράγοντα νέου τραυματισμού. Η μακροπρόθεσμη επίδραση είναι η αποστασιοποίηση από θεσμικά δίκτυα, η ενίσχυση κοινωνικών ανισοτήτων και η διατήρηση ψυχολογικών τραυμάτων που δεν περιορίζονται στο αρχικό γεγονός, αλλά αναπαράγονται μέσω του κοινωνικού και θεσμικού πλαισίου (European Union Agency for Fundamental Rights (FRA), 2021· Σαρρής & Μαντζουράνη, 2022).

Συμπερασματική προσέγγιση

Η δευτερογενής θυματοποίηση αποτελεί ένα πολυδιάστατο φαινόμενο που συνδέει ψυχολογικές, κοινωνικές και θεσμικές παραμέτρους. Η εμπειρία του τραύματος, όταν αναμετράται με τη μη υποστηρικτική θεσμική διαχείριση, οδηγεί σε επανατραυματισμό, δημιουργεί έντονη δυσπιστία προς τους θεσμούς, διαμορφώνει μετατραυματική ταυτότητα και επηρεάζει μακροχρόνια την κοινωνική συμπεριφορά και την εμπιστοσύνη του ατόμου. Η βιβλιογραφία καταδεικνύει ότι η ευαισθητοποίηση των θεσμών και η εφαρμογή trauma-informed justice πρακτικών μπορούν να μετριάσουν αυτές τις επιπτώσεις, ενισχύοντας τόσο την προσωπική αποκατάσταση όσο και την κοινωνική εμπιστοσύνη (European Union Agency for Fundamental Rights (FRA), 2021· European Commission, 2020).

Η συνθετική κατανόηση της δευτερογενούς θυματοποίησης απαιτεί συνεκτική θεωρητική προσέγγιση που ενσωματώνει την ψυχολογία του τραύματος, τις κοινωνιολογικές προεκτάσεις, την ανάλυση των θεσμικών διαδικασιών και την ερμηνεία της εμπειρίας προδοσίας. Μόνο με αυτό τον τρόπο μπορούμε να αναπτύξουμε στρατηγικές πρόληψης και υποστήριξης που μειώνουν τον επανατραυματισμό και αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη των θυμάτων στους θεσμούς δικαιοσύνης.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Bennett, K. & Riley, L. (2025). Vulnerable Victims and Victimisation Within Practice and Policy in the UK. Palgrave Studies in Victims and Victimology.

Council of Europe. (2019). Trauma-informed justice: Responding to victims of crime in a trauma-sensitive way. Council of Europe Publishing.

Dworkin, E. R. et al. (2017). Sexual assault victimization and psychopathology: A review and meta-analysis. Clinical Psychology Review, 56, 65-81. Doi: 10.1016/j.cpr.2017.06.002.

European Commission. (2020). Victims’ rights strategy 2020-2025. Publications Office of the European Union. ISBN: 978-92-76-20495-8

European Union Agency for Fundamental Rights (FRA). (2021). Crime, safety and victims’ rights – Fundamental Rights Report 2021. Publications Office of the European Union. ISBN: 978-92-9461-728-8.

Herman, J. L. (2023). Truth and Repair: How Trauma Survivors Envision Justice. Basic Books.

Koros, D. (2025). Δευτερογενής θυματοποίηση θυμάτων έμφυλης βίας από το δικαστικό σύστημα. Εγκληματολογικές παρατηρήσεις. Researchgate.

Ostrowski, P. (2026). Relations Betweem Supreme Administrative Courts and the Executive Power: A Comparative Overview. Elgaronline, 18-36. Doi: 10.4337/9781035372416.00009.

Shanahan, D. & Riley, L. (2025). Supporting Victim/Surivors Trough the Criminal Justice Process. Palgrave Studies in Victims and Victimology, 271-313. 

World Health Organization (WHO). (2021). Guidelines for medico-legal care for victims of sexual violence. WHO Press. ISBN: 978-92-4-154995-9