Ψυχικό τραύμα και δικαστική διαδικασία: τι μπορεί και τι δεν μπορεί να τεκμηριωθεί

Το ψυχικό τραύμα αποτελεί μια σύνθετη και βαθιά ανθρώπινη εμπειρία, η οποία δεν εκδηλώνεται πάντα με τρόπο άμεσα ορατό ή εύκολα μετρήσιμο. Όταν, όμως, αυτή η εμπειρία συνδέεται με δικαστικές ή διοικητικές διαδικασίες, μετατοπίζεται από το πεδίο της προσωπικής εμπειρίας στο πεδίο της θεσμικής αξιολόγησης. Σε αυτό το σημείο ανακύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς μπορεί να τεκμηριωθεί επιστημονικά το ψυχικό τραύμα χωρίς να αλλοιωθεί, να απλουστευθεί ή να εργαλειοποιηθεί;

Η δικαστική διαδικασία δεν λειτουργεί με βάση τη συναισθηματική ένταση ενός βιώματος, αλλά με κανόνες αποδεικτικής αξιολόγησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι το τραύμα αμφισβητείται, αλλά ότι απαιτείται επιστημονική τεκμηρίωση προσαρμοσμένη στο θεσμικό πλαίσιο. Η πραγματογνωμοσύνη καλείται να γεφυρώσει αυτό το χάσμα, μεταφέροντας την ανθρώπινη εμπειρία στο πεδίο της αντικειμενικής αξιολόγησης, με ακρίβεια και δεοντολογική ευθύνη.

Σύμφωνα με το ελληνικό δικονομικό δίκαιο, η πραγματογνωμοσύνη ενεργοποιείται όταν η κρίση πραγματικών περιστατικών προϋποθέτει ειδικές επιστημονικές γνώσεις (Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας, άρθρα 368–392· Κώδικας Ποινικής Δικονομίας, άρθρα 183–208). Το ψυχικό τραύμα, λόγω της πολυπλοκότητάς του, εντάσσεται σαφώς σε αυτή την κατηγορία.

Πώς τεκμηριώνεται το ψυχικό τραύμα σε δικαστικό πλαίσιο

Η τεκμηρίωση του ψυχικού τραύματος δεν βασίζεται στην ένταση της αφήγησης ούτε στη συναισθηματική φόρτιση. Βασίζεται στη συστηματική και επιστημονικά τεκμηριωμένη αποτύπωση συγκεκριμένων παραμέτρων: της φύσης του τραυματικού γεγονότος, της χρονικής διάρκειας, της επίδρασής του στη λειτουργικότητα του ατόμου και της σύνδεσής του με αναγνωρίσιμα ψυχολογικά συμπτώματα.

Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία τονίζει ότι το τραύμα δεν ταυτίζεται με το γεγονός αυτό καθαυτό, αλλά με τον τρόπο που αυτό επεξεργάζεται και εγγράφεται ψυχικά στο άτομο, επηρεάζοντας τη συναισθηματική, γνωστική και κοινωνική του λειτουργία (Herman, 1992· Cloitre et al., 2014). Η λειτουργική έκπτωση, η μεταβολή της καθημερινότητας και η δυσκολία προσαρμογής αποτελούν κεντρικά στοιχεία τεκμηρίωσης και όχι δευτερεύουσες παραμέτρους (World Health Organization, 2019).

Η πραγματογνωμοσύνη, επομένως, δεν αποτιμά απλώς το «τι συνέβη», αλλά το πώς αυτό το γεγονός επηρέασε την ψυχική και λειτουργική κατάσταση του ατόμου με τρόπο επιστημονικά αναγνωρίσιμο και μεθοδολογικά τεκμηριωμένο (Meyer et al., 2001).

Τι ΔΕΝ αποτελεί απόδειξη ψυχικού τραύματος

Ένα από τα συχνότερα σφάλματα είναι η εξίσωση του ψυχικού τραύματος με την έντονη συναισθηματική αντίδραση. Η αντίληψη ότι το τραύμα «φαίνεται» μέσα από κλάμα, πανικό ή δραματική αφήγηση δεν ανταποκρίνεται στην επιστημονική πραγματικότητα. Πολλά άτομα με σοβαρό τραυματικό φορτίο εμφανίζονται αποσυνδεδεμένα, ψυχικά επίπεδα ή υπερλειτουργικά, γεγονός που συχνά οδηγεί σε αμφισβήτηση της εμπειρίας τους.

Έρευνες δείχνουν ότι η μνήμη τραυματικών εμπειριών συχνά είναι αποσπασματική, ασυνεχής ή συναισθηματικά αποσυνδεδεμένη, στοιχείο που μπορεί να παρερμηνευθεί ως έλλειψη αξιοπιστίας, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί χαρακτηριστικό του τραύματος (Brewin et al., 2000; van der Kolk, 2014).

Επιπλέον, η προσωπική μαρτυρία, όσο ειλικρινής και αν είναι, δεν επαρκεί από μόνη της ως αποδεικτικό μέσο. Το δικαστικό σύστημα απαιτεί επιστημονική τεκμηρίωση, όχι για να αμφισβητήσει το άτομο, αλλά για να διασφαλίσει αντικειμενικότητα, ισονομία και ακρίβεια στην κρίση.

Η επιστημονική τεκμηρίωση χωρίς δραματοποίηση

Η πραγματογνωμοσύνη οφείλει να αποφεύγει τη δραματοποίηση, όχι επειδή μειώνει τη σοβαρότητα του τραύματος, αλλά επειδή η υπερβολή αποδυναμώνει την αξιοπιστία. Η επιστημονική γλώσσα δεν είναι ψυχρή· είναι ακριβής. Και η ακρίβεια αποτελεί θεμέλιο της δικαιοσύνης.

Η δεοντολογία της ψυχικής υγείας επιβάλλει στον πραγματογνώμονα να διατυπώνει τα συμπεράσματά του με σαφήνεια, ουδετερότητα και τεκμηρίωση, αποφεύγοντας υποκειμενικές κρίσεις ή συναισθηματικές ερμηνείες (American Psychological Association, 2017). Η στάση αυτή προστατεύει τόσο το άτομο όσο και τη διαδικασία, αποτρέποντας την εργαλειοποίηση του τραύματος.

Δευτερογενής θυματοποίηση και δικαστική διαδικασία

Η δευτερογενής θυματοποίηση αποτελεί σοβαρό κίνδυνο όταν το ψυχικό τραύμα εισέρχεται σε θεσμικά πλαίσια. Η επαναλαμβανόμενη αφήγηση, η αμφισβήτηση, η απρόσεκτη διατύπωση ερωτήσεων ή η έλλειψη τραυματοενημερωμένης προσέγγισης μπορεί να επιβαρύνουν περαιτέρω το άτομο (Orth, 2002; Campbell, 2006).

Η επιστημονική τεκμηρίωση λειτουργεί εδώ προστατευτικά. Όταν το τραύμα αποτυπώνεται με σαφή και επαρκή τρόπο, μειώνεται η ανάγκη επαναλαμβανόμενης έκθεσης του ατόμου σε επώδυνες διαδικασίες. Η πραγματογνωμοσύνη δεν καταργεί τη δικαστική διερεύνηση, αλλά συμβάλλει στον περιορισμό της περιττής ψυχικής επιβάρυνσης (Lee, 2020).

Όρια πραγματογνωμοσύνης και επιστημονική ουδετερότητα

Η πραγματογνωμοσύνη δεν ταυτίζεται με τη θεραπευτική αξιολόγηση ούτε με την υπεράσπιση μιας πλευράς. Η διεθνής βιβλιογραφία υπογραμμίζει τη σημασία του σαφούς διαχωρισμού μεταξύ κλινικής και πραγματογνωμονικής διαδικασίας, προκειμένου να διασφαλίζεται η επιστημονική ουδετερότητα και η αξιοπιστία των συμπερασμάτων (Heilbrun et al., 2009).

Ο πραγματογνώμονας οφείλει να λειτουργεί ανεξάρτητα και αμερόληπτα, σύμφωνα με τις επιταγές του δικονομικού δικαίου (ΚΠολΔ 371· ΚΠΔ 184), αποφεύγοντας προκαταλήψεις, υπερερμηνείες ή συμπεράσματα που υπερβαίνουν τα διαθέσιμα δεδομένα (Gudjonsson, 2018).

Ο ρόλος του Traumahelp στην τεκμηρίωση ψυχικού τραύματος

Στο Traumahelp, η πραγματογνωμοσύνη ψυχικού τραύματος εντάσσεται σε ένα πλαίσιο επιστημονικής ακρίβειας, δεοντολογικής ευθύνης και ανθρωποκεντρικής προσέγγισης. Στόχος δεν είναι η ενίσχυση αφηγημάτων ή η δραματοποίηση εμπειριών, αλλά η προστασία της αλήθειας του βιώματος μέσα από τεκμηριωμένη, ουδέτερη και θεσμικά αξιόπιστη αποτύπωση.

Η σαφής κατανόηση του τι μπορεί και τι δεν μπορεί να τεκμηριωθεί αποτελεί θεμέλιο τόσο για τη δικαιοσύνη όσο και για την ψυχική ασφάλεια του ατόμου.

Βιβλιογραφία

American Psychological Association. (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct. APA.

Brewin, C. R., Andrews, B., & Valentine, J. D. (2000). Meta-analysis of risk factors for posttraumatic stress disorder in trauma-exposed adults. Journal of consulting and clinical psychology, 68(5), 748–766. https://doi.org/10.1037//0022-006x.68.5.748

Campbell R. (2006). Rape survivors’ experiences with the legal and medical systems: do rape victim advocates make a difference?. Violence against women, 12(1), 30–45. https://doi.org/10.1177/1077801205277539

Cloitre, M., Garvert, D. W., Brewin, C. R., Bryant, R. A., & Maercker, A. (2013). Evidence for proposed ICD-11 PTSD and complex PTSD: a latent profile analysis. European journal of psychotraumatology, 4, 10.3402/ejpt.v4i0.20706. https://doi.org/10.3402/ejpt.v4i0.20706

Gudjonsson, Gisli. (2018). The Psychology of False Confessions: Forty Years of Science and Practice. https://doi.org/10.1002/9781119315636.

Heilbrun, K., Marczyk, G., & DeMatteo, D. (2009). Forensic mental health assessment: A casebook. Oxford University Press.

Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery. Basic Books/Hachette Book Group.

Lee J. H. (2020). Principle of Trauma Threarpy: A Guide to Symptoms, Evaluation, and Treatment (DSM-5 Update) Second Edition, by John N. Briere, Catherine Scott. SAGE Publications; 2014. Journal of the Korean Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 31(4), 225–227. https://doi.org/10.5765/jkacap.200036

Meyer, G. J., Finn, S. E., Eyde, L. D., et al. (2001). Psychological testing and psychological assessment: A review of evidence and issues. American Psychologist, 56(2), 128–165.

Orth, U. (2002). Secondary Victimization of Crime Victims by Criminal Proceedings. Social Justice Research, 15(4), 313–325. https://doi.org/10.1023/A:1021210323461

van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score. Viking.

World Health Organization. (2019). International classification of diseases for mortality and morbidity statistics (11th ed.). WHO.

Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας, άρθρα 368–392, 371.

Κώδικας Ποινικής Δικονομίας, άρθρα 183–208, 184.