Parasocial Relationships: Γιατί νιώθουμε ότι γνωρίζουμε ανθρώπους που δεν έχουμε συναντήσει ποτέ;

Έχετε αισθανθεί ποτέ ότι ένας αγαπημένος YouTuber ή ένας influencer είναι «σαν φίλος σας», παρόλο που δεν τον έχετε συναντήσει ποτέ; Ή μήπως νιώσατε πραγματική λύπη όταν ένας αγαπημένος ηθοποιός πέθανε ή αποσύρθηκε από τη δημόσια ζωή; Για πολλούς ανθρώπους, τέτοιες εμπειρίες μπορεί να φαίνονται παράξενες ή ακόμη και υπερβολικές. Ωστόσο, η ψυχολογία δείχνει ότι πρόκειται για ένα φυσιολογικό και ευρέως διαδεδομένο φαινόμενο.

Οι σχέσεις αυτές είναι γνωστές ως παρακοινωνικές σχέσεις (parasocial relationships) και περιγράφουν τον μονόπλευρο συναισθηματικό δεσμό που μπορεί να αναπτύξει ένα άτομο με μία δημόσια προσωπικότητα, χωρίς να υπάρχει πραγματική προσωπική αλληλεπίδραση (Horton & Wohl, 1956). Αν και η έννοια διατυπώθηκε πριν από σχεδόν εβδομήντα χρόνια, η ανάπτυξη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο δημιουργούνται και διατηρούνται αυτές οι σχέσεις.

Σήμερα, οι δημιουργοί περιεχομένου μοιράζονται προσωπικές στιγμές της καθημερινότητάς τους, απαντούν σε σχόλια, πραγματοποιούν ζωντανές μεταδόσεις και επικοινωνούν σχεδόν καθημερινά με το κοινό τους. Ως αποτέλεσμα, η απόσταση μεταξύ δημόσιου προσώπου και θεατή φαίνεται μικρότερη από ποτέ, ενισχύοντας την αίσθηση οικειότητας.

Τι είναι οι Parasocial Relationships;

Ο όρος Parasocial Relationship αναφέρεται σε μία μονόπλευρη ψυχολογική σχέση, κατά την οποία ένα άτομο αναπτύσσει συναισθηματική σύνδεση, αίσθηση οικειότητας ή ακόμη και προσωπικής γνωριμίας με ένα πρόσωπο των μέσων ενημέρωσης ή του διαδικτύου, χωρίς η σχέση αυτή να είναι αμοιβαία (Horton & Wohl, 1956).

Σε αντίθεση με τις πραγματικές διαπροσωπικές σχέσεις, όπου υπάρχει αμφίδρομη επικοινωνία και αμοιβαία γνώση, στις παρακοινωνικές σχέσεις η αλληλεπίδραση είναι ουσιαστικά μονόπλευρη. Ο θεατής γνωρίζει πολλές λεπτομέρειες για τη ζωή του δημιουργού περιεχομένου, ενώ ο ίδιος ο δημιουργός συνήθως δεν γνωρίζει τίποτα για το συγκεκριμένο άτομο.

Η βιβλιογραφία διακρίνει δύο συγγενείς αλλά διαφορετικές έννοιες. Η parasocial interaction περιγράφει την αίσθηση προσωρινής κοινωνικής αλληλεπίδρασης που βιώνει κάποιος κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης ενός βίντεο, μιας εκπομπής ή μιας ζωντανής μετάδοσης. Αντίθετα, η parasocial relationship αποτελεί έναν πιο σταθερό και διαρκή συναισθηματικό δεσμό που αναπτύσσεται μέσα από επαναλαμβανόμενη έκθεση στο ίδιο πρόσωπο (Dibble et al., 2016).

Γιατί δημιουργούνται αυτές οι σχέσεις;

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εξελικτικά προσανατολισμένος στη δημιουργία κοινωνικών δεσμών. Για χιλιάδες χρόνια, η επιβίωση εξαρτιόταν από τη συμμετοχή σε κοινωνικές ομάδες, γεγονός που οδήγησε στην ανάπτυξη γνωστικών μηχανισμών που μας επιτρέπουν να αναγνωρίζουμε πρόσωπα, να ερμηνεύουμε συναισθήματα και να δημιουργούμε σχέσεις εμπιστοσύνης.

Οι ίδιοι μηχανισμοί ενεργοποιούνται και όταν παρακολουθούμε επανειλημμένα ένα δημόσιο πρόσωπο. Όσο περισσότερο εκτιθέμεθα σε κάποιον, τόσο πιο οικείος μας γίνεται. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως mere exposure effect, σύμφωνα με το οποίο η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε ένα ερέθισμα αυξάνει τη θετική μας στάση απέναντί του (Zajonc, 1968).

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν ακόμη περισσότερο αυτή τη διαδικασία. Οι influencers συχνά μοιράζονται προσωπικές εμπειρίες, δυσκολίες, οικογενειακές στιγμές και καθημερινές δραστηριότητες. Η συνεχής αυτή αυτοαποκάλυψη δημιουργεί την αίσθηση ότι ο θεατής γνωρίζει πραγματικά τον δημιουργό, ακόμη κι αν η σχέση δεν είναι αμφίδρομη.

Επιπλέον, η χρήση της κάμερας σε πρώτο πρόσωπο, η άμεση ομιλία προς το κοινό και η περιστασιακή απάντηση σε σχόλια ή μηνύματα μειώνουν την αντιλαμβανόμενη ψυχολογική απόσταση μεταξύ δημιουργού και κοινού, ενισχύοντας περαιτέρω την αίσθηση προσωπικής σχέσης (Tukachinsky & Stever, 2019).

Είναι φυσιολογικό να αναπτύσσουμε παρακοινωνικές σχέσεις;

Η σύντομη απάντηση είναι ναι. Η ύπαρξη παρακοινωνικών σχέσεων δεν αποτελεί ψυχική διαταραχή ούτε ένδειξη προβληματικής κοινωνικής λειτουργικότητας. Αντίθετα, οι περισσότερες έρευνες δείχνουν ότι αποτελούν ένα φυσιολογικό μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και εμφανίζονται σε ανθρώπους κάθε ηλικίας (Liebers & Schramm, 2019).

Για πολλούς ανθρώπους, οι σχέσεις αυτές μπορούν να έχουν θετικές λειτουργίες. Ένας δημιουργός περιεχομένου μπορεί να αποτελέσει πηγή γνώσης, έμπνευσης ή κινήτρου για προσωπική ανάπτυξη. Άλλοι βρίσκουν συντροφικότητα μέσα από την τακτική παρακολούθηση ενός αγαπημένου podcast ή ενός καναλιού στο YouTube, ιδιαίτερα σε περιόδους μοναξιάς ή κοινωνικής απομόνωσης.

Παράλληλα, ορισμένες παρακοινωνικές σχέσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυπα συμπεριφοράς. Ένα δημόσιο πρόσωπο που μιλά ανοιχτά για θέματα ψυχικής υγείας, για παράδειγμα, μπορεί να συμβάλει στη μείωση του στίγματος και να ενθαρρύνει ανθρώπους να αναζητήσουν επαγγελματική βοήθεια (Liebers & Schramm, 2019).

Ωστόσο, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι πρόκειται πάντοτε για σχέσεις χωρίς πραγματική αμοιβαιότητα. Παρότι ο θεατής μπορεί να αισθάνεται ότι γνωρίζει πολύ καλά τον δημιουργό, η αντίστροφη σχέση συνήθως δεν υφίσταται.

Πότε μπορούν οι παρακοινωνικές σχέσεις να γίνουν προβληματικές;

Παρότι οι περισσότερες παρακοινωνικές σχέσεις είναι φυσιολογικές και συχνά ωφέλιμες, σε ορισμένες περιπτώσεις η ένταση του συναισθηματικού δεσμού μπορεί να οδηγήσει σε δυσλειτουργικές συμπεριφορές ή μη ρεαλιστικές προσδοκίες. Η επιστημονική βιβλιογραφία επισημαίνει ότι το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη της σχέσης, αλλά ο βαθμός στον οποίο αυτή αρχίζει να υποκαθιστά ή να επηρεάζει τις πραγματικές διαπροσωπικές σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητα (Tukachinsky & Stever, 2019).

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υπερβολική συναισθηματική επένδυση σε έναν δημιουργό περιεχομένου. Ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να βιώνουν έντονη απογοήτευση όταν ο αγαπημένος τους influencer σταματήσει να δημοσιεύει περιεχόμενο, αλλάξει τον τρόπο επικοινωνίας του ή εμπλακεί σε μια δημόσια αντιπαράθεση. Σε πιο ακραίες περιπτώσεις, η αίσθηση προσωπικής οικειότητας μπορεί να οδηγήσει σε παραβίαση των προσωπικών ορίων, όπως η επίμονη προσπάθεια επικοινωνίας ή η αναζήτηση προσωπικών πληροφοριών για το δημόσιο πρόσωπο.

Οι παρακοινωνικές σχέσεις μπορεί επίσης να επηρεάσουν οικονομικές αποφάσεις. Η έντονη εμπιστοσύνη προς έναν influencer μπορεί να αυξήσει την πιθανότητα αγοράς προϊόντων, συνδρομών ή υπηρεσιών που προτείνει, χωρίς ιδιαίτερα κριτική αξιολόγηση. Η επίδραση αυτή έχει αποτελέσει αντικείμενο αυξανόμενου ερευνητικού ενδιαφέροντος, ιδιαίτερα στο πεδίο του ψηφιακού μάρκετινγκ και της συμπεριφοράς των καταναλωτών.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι περισσότερες μελέτες δεν υποστηρίζουν πως οι παρακοινωνικές σχέσεις οδηγούν από μόνες τους σε προβλήματα ψυχικής υγείας. Αντίθετα, η υπερβολική ενασχόληση φαίνεται συχνότερα να συνυπάρχει με άλλους παράγοντες, όπως η κοινωνική απομόνωση, η μοναξιά ή η περιορισμένη κοινωνική υποστήριξη, χωρίς όμως να αποτελεί απαραίτητα την αιτία τους (Liebers & Schramm, 2019).

Οι παρακοινωνικές σχέσεις στην εποχή των social media

Όταν οι Horton και Wohl (1956) εισήγαγαν τον όρο parasocial interaction, αναφέρονταν κυρίως στην τηλεόραση και το ραδιόφωνο. Εκείνη την εποχή, η επικοινωνία ήταν σχεδόν αποκλειστικά μονόδρομη: οι θεατές παρακολουθούσαν τους παρουσιαστές χωρίς καμία δυνατότητα αλληλεπίδρασης.

Σήμερα, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν μετατρέψει τη μονόπλευρη επικοινωνία σε μια μορφή «ψευδοαμφίδρομης» αλληλεπίδρασης. Οι δημιουργοί περιεχομένου απαντούν σε σχόλια, κάνουν ζωντανές μεταδόσεις, ζητούν τη γνώμη των ακολούθων τους και μοιράζονται στιγμές από την προσωπική τους ζωή. Παρότι η επικοινωνία εξακολουθεί να μην είναι πραγματικά ισότιμη, δημιουργείται η αίσθηση μιας πιο προσωπικής σχέσης.

Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών ενισχύουν ακόμη περισσότερο αυτή τη διαδικασία. Προβάλλοντας συνεχώς περιεχόμενο από τους ίδιους δημιουργούς, αυξάνουν τη συχνότητα της έκθεσης και, κατά συνέπεια, την αίσθηση οικειότητας. Έτσι, ένας influencer μπορεί να εμφανίζεται στην οθόνη ενός χρήστη αρκετές φορές μέσα στην ίδια ημέρα, δημιουργώντας την εντύπωση μιας συνεχούς παρουσίας στην καθημερινότητά του.

Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη με την εμφάνιση νέων τεχνολογιών, όπως οι εικονικοί influencers (virtual influencers) και τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που μπορούν να προσομοιώνουν ανθρώπινη συνομιλία. Οι εξελίξεις αυτές θέτουν νέα ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο που οι άνθρωποι δημιουργούν συναισθηματικούς δεσμούς με ψηφιακές οντότητες και αποτελούν ήδη αντικείμενο εντατικής επιστημονικής έρευνας.

Τι δείχνει η επιστημονική έρευνα;

Η έρευνα των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι οι παρακοινωνικές σχέσεις αποτελούν ένα σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο που επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες. Η συχνότητα έκθεσης σε έναν δημιουργό περιεχομένου, η αντιλαμβανόμενη αυθεντικότητά του, η αυτοαποκάλυψη, η ταύτιση με τις αξίες του και η ποιότητα του παραγόμενου περιεχομένου φαίνεται να ενισχύουν την ανάπτυξη αυτών των δεσμών (Tukachinsky & Stever, 2019).

Παράλληλα, ορισμένες μελέτες έχουν εξετάσει τη σχέση μεταξύ παρακοινωνικών σχέσεων και μοναξιάς. Αν και υπάρχουν ενδείξεις ότι τα άτομα που βιώνουν μεγαλύτερη μοναξιά ενδέχεται να αναπτύσσουν ισχυρότερους παρακοινωνικούς δεσμούς, τα συνολικά ευρήματα δεν είναι ομόφωνα. Σε αρκετές περιπτώσεις, οι παρακοινωνικές σχέσεις φαίνεται να λειτουργούν συμπληρωματικά στις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις και όχι ως υποκατάστατό τους (Liebers & Schramm, 2019).

Επιπλέον, οι ερευνητές υπογραμμίζουν ότι οι περισσότεροι άνθρωποι μπορούν να διακρίνουν σαφώς τη διαφορά μεταξύ μιας πραγματικής σχέσης και μιας παρακοινωνικής σχέσης. Η συναισθηματική σύνδεση με έναν ηθοποιό, έναν αθλητή ή έναν influencer δεν σημαίνει ότι το άτομο πιστεύει πως υπάρχει αμοιβαία φιλία. Αντίθετα, στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για μια φυσιολογική μορφή συναισθηματικής εμπλοκής με πρόσωπα που αποτελούν μέρος της καθημερινής μας ψηφιακής εμπειρίας.

Συμπέρασμα

Οι παρακοινωνικές σχέσεις αποτελούν φυσικό αποτέλεσμα της ανθρώπινης κοινωνικής φύσης και της συνεχούς αλληλεπίδρασής μας με τα μέσα ενημέρωσης και τις ψηφιακές πλατφόρμες. Η ανάγκη για σύνδεση, η επαναλαμβανόμενη έκθεση και η αίσθηση αυθεντικότητας που δημιουργούν οι σύγχρονοι δημιουργοί περιεχομένου μπορούν να οδηγήσουν στην ανάπτυξη συναισθηματικών δεσμών, ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματική προσωπική γνωριμία.

Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, οι παρακοινωνικές σχέσεις είναι φυσιολογικές και μπορούν να προσφέρουν ψυχαγωγία, έμπνευση, αίσθηση κοινότητας και συναισθηματική υποστήριξη. Παράλληλα, όμως, είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε ότι πρόκειται για σχέσεις χωρίς αμοιβαιότητα και να διατηρούμε ισορροπία ανάμεσα στον ψηφιακό κόσμο και στις πραγματικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Καθώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνεχίζουν να εξελίσσονται και η τεχνητή νοημοσύνη αποκτά ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στην καθημερινότητά μας, η μελέτη των παρακοινωνικών σχέσεων αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο δημιουργούνται αυτοί οι δεσμοί μπορεί να μας βοηθήσει να χρησιμοποιούμε πιο συνειδητά τα ψηφιακά μέσα και να διαμορφώνουμε πιο υγιείς σχέσεις, τόσο στον διαδικτυακό όσο και στον πραγματικό κόσμο.

Βιβλιογραφία

Dibble, J. L., Hartmann, T., & Rosaen, S. F. (2016). Parasocial Interaction and Parasocial Relationship: Conceptual Clarification and a Critical Assessment of Measures. Human Communication Research, 42(1), 21–44.

Horton, D., & Wohl, R. R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229.

Liebers, N., & Schramm, H. (2019). Parasocial interactions and relationships with media characters: An inventory of 60 years of research. Communication Research Trends, 38(2), 4–31.

Rubin, A. M., Perse, E. M., & Powell, R. A. (1985). Loneliness, parasocial interaction, and local television news viewing. Human Communication Research, 12(2), 155–180.

Tukachinsky, R., & Stever, G. S. (Eds.). (2019). The Routledge Handbook of Developments in Parasocial Relationships. Routledge.

Zajonc, R. B. (1968). Attitudinal effects of mere exposure. Journal of Personality and Social Psychology Monograph Supplement, 9(2), 1–27.