TikTok, Social Media και Αυτοδιάγνωση Ψυχικών Διαταραχών: Παρερμηνεία
Γράφει η Πηνελόπη Πόπα
Τα social media ,όπως για παράδειγμα το TikTok, το Instagram και το YouTube, έχουν προσφέρει ένα αρκετά αξιόλογο χέρι βοηθείας , καθώς προωθούν ακράδαντα την συζήτηση γύρω από την ψυχική υγεία , η οποία έχει γίνει πιο ανοιχτή και προσβάσιμη από ποτέ. Όροι όπως «άγχος», «ΔΕΠΥ», «ναρκισσισμός», «τραύμα», «κατάθλιψη» και «διπολική διαταραχή» εμφανίζονται καθημερινά σε χιλιάδες βίντεο, συχνά μέσα από προσωπικές αφηγήσεις, σύντομες λίστες συμπτωμάτων και διαγνώσεις του ενός λεπτού. Σύμφωνα με τους McCashin και Murphy (2023), το TikTok έχει εξελιχθεί σε μία από τις κυριότερες πηγές πληροφόρησης για θέματα ψυχικής υγείας μεταξύ εφήβων και νεαρών ενηλίκων. Η σύντομη μορφή των βίντεο και η αμεσότητα της επικοινωνίας ευνοούν τη διάδοση προσωπικών εμπειριών, οι οποίες συχνά παρουσιάζονται ως γενικεύσιμες αλήθειες για συγκεκριμένες διαταραχές.
Αν και η αυξημένη ευαισθητοποίηση γύρω από τα ζητήματα ψυχικής υγείας αποφέρει έναν αναμφίβολα θετικό αντίκτυπο, παράλληλα υποβόσκει και σταδιακά αναδύεται ένα νέο κοινωνικό φαινόμενο, η μαζική αυτοδιάγνωση, που είναι αρκετά τολμηρό και ριψοκίνδυνο.
Πολλοί χρήστες παρακολουθούν βίντεο που παρουσιάζουν συμπεριφορικά μοτίβα, σκέψεις ή συναισθήματα ως ενδείξεις συγκεκριμένων ψυχικών διαταραχών και αρχίζουν να ταυτίζονται με αυτά. «Αν αναβάλλεις συχνά τις υποχρεώσεις σου, μπορεί ή σίγουρα έχεις ΔΕΠΥ», «αν νιώθεις εξάντληση μετά από κοινωνικές συναναστροφές, έχεις κοινωνικό άγχος και αγχώδη διαταραχή » , «Αν είσαι πολύ οργανωτικός και δεν μπορείς την αταξία, την ασυνέπεια και τον ακανόνιστο χώρο , τότε έχεις OCD», είναι μερικές από τις εκφράσεις που ακούγονται στα social. Όλα αυτά μπορούν να οδηγήσουν κάποιον στο συμπέρασμα ότι πάσχει από μια διαταραχή, απλά και μόνο επειδή του παρουσιάστηκαν κάποια συμπτώματα εκείνη την στιγμή, αυτός τα αναγνώρισε και του φάνηκαν γνωστά και οικεία,, και προέβη σ’ ένα βεβιασμένο, αλόγιστο συμπέρασμα μέσω της αυτοδιάγνωσης. Δικαιολογεί κατά κάποιο τρόπο και συμπεριφορές που έχει και μπορεί να μην είναι σύμφωνος με αυτές, για να αποποιηθεί τις ευθύνες των πράξεων του , καθώς αποτελούν «συμπτώματα», άρα οφείλονται στην διαταραχή καθαυτή.
Η μελέτη των Corzine και Roy (2024) επισημαίνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συμβάλλουν στην ανάπτυξη φαινομένων αυτοδιάγνωσης. Οι χρήστες τείνουν να αναγνωρίζουν στον εαυτό τους χαρακτηριστικά που περιγράφονται σε βίντεο ή αναρτήσεις, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τη διαγνωστική πολυπλοκότητα των ψυχικών διαταραχών. Η διαδικασία αυτή συνδέεται με ζητήματα ταυτότητας και κοινωνικής αναγνώρισης, καθώς η ένταξη σε διαδικτυακές κοινότητες ψυχικής υγείας προσφέρει αίσθηση του «ανήκειν».
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι έρευνες γύρω από το διαδικτυακό περιεχόμενο για το ΔΕΠΥ (ADHD). Πρόσφατες ανασκοπήσεις και εμπειρικές μελέτες διαπίστωσαν ότι σημαντικό ποσοστό των δημοφιλέστερων βίντεο στο TikTok περιέχει πληροφορίες που δεν συμβαδίζουν πλήρως με τα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια( Branigan, 2026).
Παράλληλα, οι συστηματικές ανασκοπήσεις των Galanis και συνεργατών (2025) και Jain και συνεργατών (2025) αναδεικνύουν ότι η προβληματική χρήση του TikTok συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και ψυχολογικής δυσφορίας. Αν και οι έρευνες δεν τεκμηριώνουν αιτιώδη σχέση, υπογραμμίζουν ότι η υπερβολική έκθεση σε περιεχόμενο ψυχικής υγείας μπορεί να ενισχύσει την ενασχόληση με ψυχολογικές ερμηνείες της καθημερινότητας και να επηρεάσει την αντίληψη των χρηστών για τον εαυτό τους.
Ωστόσο, τα περισσότερα ψυχικά συμπτώματα δεν είναι αποκλειστικά σε μία διάγνωση ούτε αρκούν από μόνα τους για να τεκμηριώσουν μια κλινική κατάσταση.
Η ανθρώπινη εμπειρία είναι πολύπλοκη. Όταν όμως οι καθημερινές εμπειρίες παρουσιάζονται μέσα από ένα ψυχολογικό πρίσμα χωρίς το απαραίτητο επιστημονικό πλαίσιο, δημιουργείται η εντύπωση ότι σχεδόν κάθε δυσκολία αποτελεί σύμπτωμα κάποιας πάθησης.
Ένα ακόμη πρόβλημα είναι η υπεραπλούστευση των διαγνώσεων. Οι ψυχικές διαταραχές είναι σύνθετες καταστάσεις που αξιολογούνται από ειδικούς μέσα από συνεντεύξεις, ιστορικό, διάρκεια συμπτωμάτων και λειτουργικές εκπτώσεις στην καθημερινότητα. Αντίθετα, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συχνά παρουσιάζονται ως λίστες τριών, τεσσάρων χαρακτηριστικών, που απλά «τικάρεις» για να δεις να τα έχεις.
Αυτό το φαινόμενο έχει και κοινωνικές συνέπειες. Από τη μία πλευρά, άτομα που αντιμετωπίζουν πραγματικές ψυχικές δυσκολίες μπορεί να αισθανθούν λιγότερο μόνα και να αναζητήσουν βοήθεια. Από την άλλη, ,όταν όλοι δηλώνουν ότι έχουν κάποια διαταραχή, γίνεται δυσκολότερο να κατανοηθεί η σοβαρότητα των περιπτώσεων όπου τα συμπτώματα είναι πραγματικά παρόντα και έντονα .
Παράλληλα, η «ψυχολογικοποίηση» της καθημερινότητας οδηγεί συχνά σε μια κουλτούρα όπου κάθε συμπεριφορά αναζητά υποχρεωτικά μια ψυχολογική ερμηνεία. Αντί να εξετάζονται κοινωνικοί, οικονομικοί ή πολιτισμικοί παράγοντες, η προσοχή στρέφεται αποκλειστικά στο άτομο και στη φερόμενη διαταραχή του. Η μοναξιά, η εργασιακή ανασφάλεια, η αβεβαιότητα, η απομόνωση , το άγχος , συχνά μετατρέπονται σε «συμπτώματα», αντί να αναγνωρίζονται από μια γενικότερη κοινωνική εικόνα.
Το ζητούμενο δεν είναι να αμφισβητήσουμε τη σημασία της ψυχικής υγείας ούτε να αποθαρρύνουμε τους ανθρώπους από το να αναζητούν πληροφορίες. Αυτό που χρειάζεται είναι μεγαλύτερη κριτική σκέψη απέναντι στο περιεχόμενο των social media και περισσότερη εμπιστοσύνη στην επιστημονική αξιολόγηση.
Η πρόκληση στο σήμερα δεν είναι μόνο να συζητάμε περισσότερο για την ψυχική υγεία, αλλά και να τη συζητάμε με ακρίβεια, υπευθυνότητα και σεβασμό προς όσους πραγματικά αντιμετωπίζουν ψυχικές διαταραχές, και σεβασμός προπάντων στην ανθρώπινη αξία . Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να αποτελέσουν εργαλείο ενημέρωσης, αρκεί να μην μετατρέπονται σε υποκατάστατο της επιστημονικής γνώσης και εστία παραπληροφόρησης.
Βιβλιογραφική Ανασκόπηση
McCashin, D., & Murphy, C. M. (2023). Using TikTok for public and youth mental health: A systematic review and content analysis. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 28(1), 279–306.
Corzine, A., & Roy, A. (2024). Inside the black mirror: Current perspectives on the role of social media in mental illness self-diagnosis. Discover Psychology, 4(40)
Branigan, K. (2026). What is the quality of ADHD content on TikTok, and how might this affect self-diagnosis? A systematic literature review. Educational Psychology in Practice.
