Οι Ψυχολογικές Επιπτώσεις της Πρώϊμης Εγκατάλειψης Βρεφών, το Τραύμα Εγκατάλειψης και ο Ρόλος των Επαγγελματιών Ψυχικής Υγείας
Ιεροδιακόνου-Τσιμπίδη Φλωρεντία
Οι Ψυχολογικές Επιπτώσεις της Πρώϊμης Εγκατάλειψης Βρεφών, το Τραύμα Εγκατάλειψης και ο Ρόλος των Επαγγελματιών Ψυχικής Υγείας
Αν σκεφτεί κανείς την έννοια του πολιτισμού και τις βάσεις της κοινωνίας είναι λογικό μία από τις βασικές παραμέτρους να είναι η ύπαρξη των βρεφών και ο σκοπός στήριξης και ανάπτυξης τους με όσο τον δυνατόν καλύτερο και ασφαλέστερο τρόπο. Αυτή η αποστολή δεν αφορά φυσικά μόνο τους βασικούς φροντιστές των παιδιών, που είναι συνηθέστερα η στενή του οικογένεια, αλλά και το σχολείο, η πολιτεία και το ίδιο το σύστημα μέσα στο οποίο ζει και αναπτύσσεται.
Τα τελευταία χρόνια όλα και εντονότερα συζητείται η ραγδαία αύξηση της εγκληματικότητας ειδικά όσον αφορά τα παιδιά. Ωστόσο, είναι σημαντικό να αναρωτηθούμε αν τα παιδιά ήταν πάντα τα ευάλωτα κομμάτια των κοινωνιών μας και απλά τώρα αφενός με την ανάπτυξη της ορατότητας πάνω στα συγκεκριμένα ζητήματα και αφετέρου με την ανάπτυξη των τεχνολογικών μέσων που επιτυγχάνεται η καταγραφή και η διάχυση συγκεκριμένων περιστατικών, γίνεται εμφανέστερη και ευκολότερη η παρατήρηση των εγκληματικών συμβάντων. Πέρα όμως από την συζήτηση για το αν συνέβαιναν πάντα πράξεις που έχουν ως θύματα παιδιά, η ουσία είναι τί συνέπειες αφήνουν στην παιδική ψυχολογία και ακόμα και στην ανάπτυξη τους.
Οι συνέπειες σε συναισθηματικό, κοινωνικό και γνωστικό επίπεδο
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε την εαυλωτότητα ενός βρέφους που προσπαθεί να προσαρμοστεί σε ένα πλαίσιο με πληθώρα ερεθισμάτων, όπου τα περισσότερα από αυτά είναι είτε άγνωστα είτε πιθανώς απειλητικά για την ασφάλεια του παιδιού. Ερχόμενοι σε αυτήν την διάσταση, είναι κατανοητό ότι η εγκατάλειψη βρεφών έχει άμεσες συνέπειες αρχικά στην ψυχολογία του παιδιού. Σε μιά πρώτη διάσταση η πρώϊμη εγκατάλειψη βρεφών έχει συνέπειες στο πως ερμηνεύει το βρέφος τον εαυτό του αλλά και το κοινωνικό πλαίσιο, ακόμα και τους φροντιστές του που πιθανά έχει μάθει να έχει γύρω του (Johnson, 2016· Nelson et al., 2014). Πιο συγκεκριμένα, τα βρέφη ειδικά τους πρώτους μήνες της ζωής τους θα λέγαμε ότι είναι γνωστικά σφουγγάρια. Η έκθεση σε συνθήκες που το βρέφος νιώθει ανυπεράσπιστο θα έχει άμεσες συνέπειες στο πως ερμηνεύει τους φροντίστες γενικά, στο ποιό θα μπορούσε να είναι σε κάθε συνθήκη το χειρότερο σενάριο και εν τέλει που τοποθετεί το ίδιο τον εαυτό του στον κόσμο μέσα από ένα φίλτρο αγχογόνας οπτικής (Cristobal, Santelices & Fuenzalida, 2017· Ransley, Sleed, Baradon & Fonagy, 2019· Waaddoups, Yoshikawa & Strouf, 2019).
Ακόμα, βρέφη που έχουν βιώσει συνθήκες εγκατάλειψης είναι πολύ πιθανό να μεταφράσουν την ίδια την επαφή ως ενδεχόμενο απειλητικό ερέθισμα και αυτό γιατί έχοντας βιώσει την εγκατάλειψη θα μπορούσε λόγω του φόβου να μην ξαναεκτεθεί στην ευαλωτότητα και στο άγχος της συγκεκριμένης συνθήκης να μην επιθυμεί εν γένει να συνδέεται, υϊοθετώντας την απομόνωση σαν αμυντικό μηχανισμό. Σε ακολουθία με το τελευταίο έρευνες έχουν δείξει ότι μερικές συνέπειες μπορεί να είναι η κοινωνική απομόνωση και η απουσία συναισθηματικής σύνδεσης. Αυτά με την σειρά τους μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές διαταραχές στη λειτουργία του εγκεφάλου, ιδίως στον προμετωπιαίο φλοιό, που σχετίζεται με τη γνωστική λειτουργία και την προσωπικότητα (Johnson, 2016· Waaddoups, Yoshikawa & Strouf, 2019). Νευροβιολογικά, η απουσία σταθερού φροντιστή στερεί από το βρέφος τη δυνατότητα ρύθμισης του στρες, έτσι, τα παιδιά αυτά είναι πιο επιρρεπή σε διαταραχές συναισθηματικού ελέγχου και παρορμητικής συμπεριφοράς (Kahr & Rudnytsky, 2015· Waaddoups, Yoshikawa & Strouf, 2019).
Η μελέτη “Recovering from Early Deprivation: Attachment Mediates Effects of Caregiving on Psychopathology” εξετάζει πώς η ποιότητα της φροντίδας και η ασφάλεια του δεσμού επηρεάζουν την ψυχοπαθολογία σε παιδιά που έχουν βιώσει πρώιμη εγκατάλειψη. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η υψηλής ποιότητας φροντίδα σε ηλικία 30 μηνών σχετίζεται με μειωμένα συμπτώματα ψυχοπαθολογίας σε ηλικία 54 μηνών, με την ασφάλεια του δεσμού να μεσολαβεί σε αυτή τη σχέση (McGoron, et al., 2014).
Η πρώιμη εγκατάλειψη κατά τη βρεφική ηλικία, είτε με τη μορφή φυσικής απομάκρυνσης είτε ως συναισθηματική παραμέληση, μπορεί να διαταράξει καθοριστικά τον σχηματισμό ασφαλούς προσκόλλησης μεταξύ παιδιού και φροντιστή. Η θεωρία προσκόλλησης του Bowlby υποστηρίζει ότι ο δεσμός που αναπτύσσεται στα πρώτα χρόνια ζωής αποτελεί θεμέλιο για την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη και τη συναισθηματική ρύθμιση του ατόμου. Όταν αυτός ο δεσμός είναι αποδιοργανωμένος ή ανύπαρκτος, όπως συμβαίνει συχνά σε περιπτώσεις πρώιμης εγκατάλειψης, τα βρέφη αναπτύσσουν ανασφαλείς μορφές προσκόλλησης (αποφευκτική, αμφιθυμική ή αποδιοργανωμένη). Αυτές οι μορφές σχετίζονται με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης άγχους, κατάθλιψης, δυσκολιών στην κοινωνική αλληλεπίδραση και, σε βάθος χρόνου, με προβλήματα στις ενήλικες σχέσεις (Cristobal, Santelices & Fuenzalida, 2017· Ransley, Sleed, Baradon & Fonagy, 2019· Waaddoups, Yoshikawa & Strouf, 2019).
Ο Ρόλος των Επαγγελματιών Ψυχικής Υγείας
Αρχικά είναι χρήσιμο να αναφερθεί ότι ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας αποτελεί ένα κομμάτι της κοινωνίας που έρχεται να προλάβει, να εκθέσει για λόγους ασφαλείας και συμπερίληψης ζητήματα που αφορούν το άτομο και την κοινωνία και τελικά να βοηθήσει και στην θεραπεία αλλά και στην αναπροσαρμογή ανθρώπων μετά από συγκεκριμένα γεγονότα και περιστάσεις. Πέρα από αυτά, ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας πρέπει να συνεργάζεται με ειδικούς άλλων πλαισίων, ώστε να μπορεί η πρόληψη να επιτυγχάνεται από τα μαιευτήρια, τα νοσοκομεία, τα σχολεία, τα ψυχιατρικά νοσοκομεία, τις φυλακές μέχρι τα γηροκομεία και τους οίκους ευγηρίας.
Όσον αφορά την πρώϊμη εγκατάλειψη βρεφών είναι μερικά βήματα που πιστεύεται ότι θα ήταν ωφέλιμο να ακολουθηθούν, ώστε να υπάρξουν θετικά αποτελέσματα και περιορισμός των εγκληματικών συμβάντων. Πριν ακόμα την γέννηση του παιδιού, πιστεύεται ότι η υποστήριξη και η εκπαίδευση των φροντιστών θα ήταν χρήσιμη, μιάς και η υποστήριξη ενός τόσο εύθραυστου πλάσματος σωματικά, μυϊκά, νευρολογικά και ψυχολογικά δεν αποτελεί μία εύκολη υπόθεση. Ακόμα, η πολιτεία πρέπει να στηρίζει πρακτικά οικογένειες που αναμένουν τον ερχομό ενός παιδιού είτε αυτό σημαίνει με οικονομικούς πόρους είτε με παροχή υπηρεσιών. Ακόμα, είναι σημαντική η παροχή υποστήριξης φροντιστών που παρουσιάζουν κλινικά συμπτώματα, ώστε να υπάρξει η φροντίδα φροντιστή και βρέφους. Τέλος μιας και υπάρχει επέκταση των μηχανισμών που λειτουργούν κυκλώματα εμπορίας βρεφών, είναι επιτακτική ανάγκη αφενός η εκπαίδευση αστυνομικών για την ανίχνευση στοιχείων που θα μαρτυρούν πιθανή εγκληματική δραστηριότητα και αφετέρου η ανάπτυξη τεχνολογικών μέσων και εφαρμογών που θα ανακαλύπτουν πιθανά ίχνη αντίστοιχων εγκλημάτων στο διαδίκτυο.
Ως προς την θεραπεία, παρεμβάσεις που προάγουν την ασφαλή προσκόλληση, όπως η σταθερή φροντίδα, η ενσυναίσθηση των φροντιστών και η θεραπεία σχέσεων προσκόλλησης (attachment-based therapy), μπορούν να λειτουργήσουν θεραπευτικά, αποκαθιστώντας σταδιακά το αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης στον κόσμο (Kahr & Rudnytsky, 2015).
Σε κάθε περίπτωση μέλη της κοινωνίας και επαγγελματίες Ψυχικής Υγείας πρέπει να συνδέονται άμεσα, ώστε να υπάρξει η παρατήρηση του φαινομένου, η πρόληψη, η παρέμβαση, η θεραπεία και εν τέλει ο περιορισμός του προβλήματος.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Cristobal, P.S., Santelices, M.P., & Fuenzalida, D.A. (2017). Manifestation of Trauma: The Effect of Early Traumatic Experiences and Adult Attachment on Parental Reflective Functioning. Front. Psychol., 24 March 2017, Volume 8-2017. Doi: 10.3389/fpsyg.2017.00449.
Johnson, K.A. (2016). China’s Hidden Children. Abandonment, Adoption, and the Human Costs of the One-Child Policy. The University of Chicago Press.
Kahr, B., & Rudnytsky, L. (2015). The Abandonment Neurosis. Routledge, USA.
McGoron et al. (2014). Recovering from Early Deprivation: Attachment Mediates Effects of Caregiving on Psychopathology. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2012 May 24;51(7):683–693. Doi:10.1016/j.jaac.2012.05.004.
Nelson et al. (2014). Romania’s Abandoned Children: Deprivation, Brain Development, and the Struggle for Recovery. American Journal of Psychiatry, Volume 171, Number 6. Doi: 10.1176/appi.ajp.2014.14030320.
Ransley, R., Sleed, M., Baradon, T., & Fonagy, P. (2019). “What support would you find helpful?” The relationship between treatment expectations, therapeutic engagement, and clinical outcomes in parent–infant psychotherapy. Infant Ment Health J. 2019, 40: 557–572. Doi: 10.1002/imhj.21787.
Waaddoups, A.B., Yoshikawa, H., & Strouf, K. (2019). Developmental Effects of
Parent-Child Separation. The Annual Review of Developmental Psychology, 2019. 1:387-410. Doi: 10.1146/annurev-devpsych-121318-085142.
