Η Ψυχολογία της Παρένθετης Μητέρας. Τα Ψυχολογικά Μοτίβα κατά την Κύηση, τον Τοκετό και τον Αποχωρισμό του Βρέφους.

Ιεροδιακόνου-Τσιμπίδη Φλωρεντία

(Απόφοιτη Φ.Π.Ψ, Δικαστική Ψυχολόγος)

Υπάρχουν μορφές μητρότητας που δεν χωρούν εύκολα σε λέξεις. Η παρένθετη μητρότητα είναι μία από αυτές. Πρόκειται για μια εμπειρία όπου το σώμα γνωρίζει, η καρδιά συμμετέχει, αλλά ο ρόλος της «μητέρας» επαναπροσδιορίζεται εκ βάθρων. Η παρένθετη μητρότητα αποτελεί μία από τις πλέον σύνθετες αναπαραγωγικές πρακτικές της σύγχρονης εποχής, όχι μόνο σε ιατρικό και νομικό επίπεδο, αλλά κυρίως σε ψυχολογικό. Η εμπειρία της κύησης, η οποία παραδοσιακά συνδέεται με την έννοια της μητρότητας και του δεσμού, αποσυνδέεται εδώ από την τελική γονεϊκή ταυτότητα. Αυτή η ιδιαιτερότητα δημιουργεί ένα μοναδικό ψυχικό τοπίο, στο οποίο συνυπάρχουν η σωματική εμπλοκή, η συναισθηματική επένδυση και η συνειδητή πρόθεση αποχωρισμού (Aslam & Sigh, 2025· Bashiri, Cherlow & Kresch-Jaffe, 2024).

Πίσω από κάθε τέτοια απόφαση υπάρχει μια γυναίκα που δεν λειτουργεί μηχανικά, ούτε «αποστασιοποιημένα», όπως συχνά λανθασμένα υπονοείται. Αντίθετα, πρόκειται για μια βαθιά ανθρώπινη διαδρομή, όπου η σύνδεση και ο αποχωρισμός συνυπάρχουν από την αρχή. Η κατανόηση αυτής της εμπειρίας απαιτεί όχι μόνο επιστημονική γνώση, αλλά και ενσυναίσθηση- την ικανότητα να σταθούμε δίπλα σε μια πραγματικότητα που δεν είναι ούτε απλή ούτε μονοδιάστατη- (Lamba et al., 2018· Santamaria-Gutiez, et al. 2025).

Η Ψυχολογία πριν την Απόφαση: Όταν η Επιθυμία να Δώσεις Ζωή Συναντά την Εσωτερική Σιωπή

Πριν από την ιατρική διαδικασία, πριν από τα συμβόλαια και τις συμφωνίες, υπάρχει μια σιωπηλή εσωτερική διεργασία. Μια γυναίκα κάθεται με την ιδέα: «Θα κυοφορήσω ένα παιδί που δεν θα κρατήσω». Και αυτή η σκέψη δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Πολλές γυναίκες περιγράφουν ένα βαθύ αίσθημα προσφοράς. Μια επιθυμία να χαρίσουν σε κάποιον άλλο αυτό που για τις ίδιες υπήρξε αυτονόητο ή βαθιά επιθυμητό: τη δυνατότητα να γίνει γονέας. Αυτό το κίνητρο, ωστόσο, δεν είναι απλώς μια «καλή πράξη». Είναι συχνά συνδεδεμένο με την ικανότητα ενσυναίσθησης, με προσωπικές ιστορίες, με στιγμές που η ίδια η γυναίκα ένιωσε έλλειψη, απώλεια ή ανάγκη να δώσει νόημα σε κάτι βαθύτερο (Santamaria-Gutiez, et al. 2025). Επομένως, η επιθυμία να βοηθήσουν ένα ζευγάρι που αδυνατεί να τεκνοποιήσει λειτουργεί ως ισχυρός κινητήριος παράγοντας, συνδεδεμένος συχνά με έντονη ενσυναίσθηση ή και προσωπικά βιώματα απώλειας ή δυσκολίας. Ωστόσο, η αλτρουιστική αφήγηση δεν αναιρεί την ύπαρξη πιο σύνθετων ψυχικών διεργασιών (Radmehr & Ghodrati, 2025· Santamaria-Gutiez, et al. 2025).

Σε ψυχοδυναμικό επίπεδο, η απόφαση αυτή μπορεί να συνδέεται με την ανάγκη νοηματοδότησης της μητρότητας πέρα από τα στενά όρια της βιολογικής οικογένειας. Η εμπειρία της κύησης δεν βιώνεται αποκλειστικά ως μέσο για να αποκτήσει κανείς παιδί, αλλά ως μια βαθιά ενσώματη εμπειρία που μπορεί να προσφερθεί. Σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί να ενυπάρχει μία ασυνείδητη διεργασία «επανόρθωσης» – μια προσπάθεια να θεραπευτούν προηγούμενες απώλειες, τραύματα ή αισθήματα ανεπάρκειας. Για κάποιες γυναίκες, η εμπειρία της κύησης αποτελεί στοιχείο ταυτότητας που επιθυμούν να επαναλάβουν, ακόμη και χωρίς την προοπτική ανατροφής του παιδιού (Radmehr & Ghodrati, 2025· Santamaria-Gutiez, et al. 2025). 

Παράλληλα, δεν πρέπει να παραγνωρίζεται η πιθανότητα ύπαρξης εσωτερικών συγκρούσεων. Η ιδέα της κύησης ενός παιδιού που δεν θα κρατηθεί ενδέχεται να προκαλεί αμφιθυμία ήδη πριν την έναρξη της διαδικασίας. Αυτή η αμφιθυμία συχνά δεν βιώνεται ως εμπόδιο, αλλά ως κάτι που «διαχειρίζεται» μέσω γνωστικών πλαισίων, όπως η σαφής διάκριση μεταξύ «βιολογικής» και «κοινωνικής» μητρότητας. Βιώνεται έτσι όχι ως αδυναμία, αλλά ως ένδειξη ψυχικής επίγνωσης (Aslam & Sigh, 2025). Πώς είναι να επενδύεις σωματικά και συναισθηματικά σε κάτι που γνωρίζεις ότι θα αποχωριστείς; Πώς ορίζεις τον εαυτό σου μέσα σε αυτή τη διαδικασία;

Η κοινωνικοοικονομική διάσταση προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο πολυπλοκότητας. Αν και πολλές γυναίκες δηλώνουν πρωτίστως αλτρουιστικά κίνητρα, η οικονομική αποζημίωση ή η ανάγκη οικονομικής σταθερότητας μπορεί να λειτουργεί ως συμπληρωματικός ή και υποσυνείδητος παράγοντας. Αυτό δημιουργεί ένα πεδίο όπου η προσωπική επιλογή και οι εξωτερικές συνθήκες αλληλεπιδρούν δυναμικά. Με τον τρόπο αυτόν αναδύεται η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ελεύθερη επιλογή και στην επίδραση των συνθηκών (Mahboubeh, Negin Masoudi & Seyed Mehdi, 2020· Radmehr & Ghodrati, 2025).

Η Ψυχολογία κατά την Κύηση: Δεσμός, Αποστασιοποίηση και Σωματικότητα

 Η κύηση, για κάθε γυναίκα, είναι μια εμπειρία μεταμόρφωσης. Η χρονική αυτή στιγμή στην ζωή κάθε γυναίκας αποτελεί περίοδο έντονων ψυχοσωματικών μεταβολών, οι οποίες, στην περίπτωση της παρένθετης μητέρας, αποκτούν ιδιαίτερο νόημα. Το σώμα βιώνει τη φυσιολογική διαδικασία της εγκυμοσύνης, ενώ ο ψυχισμός καλείται να διαχειριστεί την ιδιαιτερότητα του προσωρινού ρόλου. Με άλλα λόγια η μεταμόρφωση περιέχει ένα παράδοξο: το σώμα προχωρά προς τη μητρότητα, ενώ ο ψυχισμός προετοιμάζεται για τον αποχωρισμό (Mahboubeh, Negin Masoudi & Seyed Mehdi, 2020· Santamaria-Gutiez, et al. 2025).

Ένα από τα πιο μελετημένα ζητήματα είναι ο προγεννητικός δεσμός. Σε αντίθεση με την κοινή υπόθεση ότι οι παρένθετες μητέρες αποφεύγουν συναισθηματική εμπλοκή, τα δεδομένα δείχνουν ότι αναπτύσσεται ένας δεσμός, αλλά με διαφορετική ποιότητα. Πρόκειται συχνά για έναν «ρυθμισμένο» δεσμό, όπου η γυναίκα επιτρέπει την ανάπτυξη συναισθηματικής σύνδεσης σε ένα πλαίσιο συνειδητής αποστασιοποίησης (Aslam & Sigh, 2025· Lamba et al., 2018).

Αυτή η κατάσταση μπορεί να βιωθεί σαν να ζει κανείς σε δύο επίπεδα ταυτόχρονα. Σε ένα επίπεδο, υπάρχει η σωματική εμπειρία: οι κινήσεις του εμβρύου, οι ορμονικές αλλαγές, η φυσική προετοιμασία για τον τοκετό. Σε ένα άλλο επίπεδο, υπάρχει μια συνεχής υπενθύμιση: «Αυτό το παιδί δεν είναι δικό μου». Από τη μία πλευρά, το σώμα «γνωρίζει» την εγκυμοσύνη, ενεργοποιώντας ορμονικές και συναισθηματικές αντιδράσεις που ενισχύουν τη φροντίδα και τη σύνδεση. Από την άλλη, ο νους επαναλαμβάνει την αφήγηση ότι το παιδί «ανήκει» σε άλλους. Αυτή η ταυτόχρονη λειτουργία σύνδεσης και αποστασιοποίησης απαιτεί σημαντική ψυχική εργασία (Santamaria-Gutiez, et al. 2025).

Σε κάποιες περιπτώσεις, η στρατηγική αποστασιοποίησης γίνεται πιο έντονη. Η γυναίκα μπορεί να αποφεύγει να φαντασιώνεται το μέλλον του παιδιού ή να περιορίζει τις σκέψεις που ενισχύουν τον δεσμό. Ωστόσο, η πλήρης συναισθηματική αποκοπή σπάνια επιτυγχάνεται και, όταν επιδιώκεται υπερβολικά, μπορεί να συνδέεται με αυξημένη ψυχική ένταση ή άγχος. Άλλες, αντίθετα, επιτρέπουν μεγαλύτερη συναισθηματική εμπλοκή, βασιζόμενες στην εμπιστοσύνη ότι θα μπορέσουν να αποχωριστούν όταν έρθει η στιγμή (Aslam & Sigh, 2025).

Η σχέση με τους προοριζόμενους γονείς παίζει καθοριστικό ρόλο. Όταν υπάρχει εμπιστοσύνη, αναγνώριση και σαφή όρια, η εμπειρία μπορεί να βιωθεί ως συνεργατική και ουσιαστική. Όταν αυτά απουσιάζουν, μπορεί να αναδυθούν συναισθήματα αντικειμενοποίησης ή μοναξιάς. Μια σχέση εμπιστοσύνης και σαφών ορίων λειτουργεί προστατευτικά, ενώ ασάφειες ή συγκρούσεις μπορούν να εντείνουν το αίσθημα εργαλειοποίησης ή συναισθηματικής σύγχυσης (Aslam & Sigh, 2025).

Ο Τοκετός ως Ψυχικό Ορόσημο: Σωματική Κορύφωση και Συναισθηματική Πυκνότητα

Ο τοκετός δεν αποτελεί μόνο βιολογική κορύφωση, αλλά και βαθύ ψυχικό γεγονός. Για την παρένθετη μητέρα, σηματοδοτεί τη μετάβαση από τη σύνδεση στον αποχωρισμό.

Σε αυτό το σημείο, η ένταση των συναισθημάτων συχνά αυξάνεται. Η σωματική εμπειρία του τοκετού, σε συνδυασμό με την άμεση παρουσία του βρέφους, μπορεί να ενεργοποιήσει ισχυρές μητρικές αντιδράσεις, ακόμη και όταν η απόφαση αποχωρισμού είναι πλήρως συνειδητή και αποδεκτή. Η σωματική εμπειρία του τοκετού ενεργοποιεί βαθιά ενσώματες αντιδράσεις, οι οποίες συνδέονται εξελικτικά με τη φροντίδα και την προστασία του νεογνού. Ακόμη και όταν η γνωστική απόφαση αποχωρισμού είναι σταθερή, το σώμα «ανταποκρίνεται» με τρόπους που δεν είναι πλήρως ελέγξιμοι (Aslam & Sigh, 2025).

Οι περισσότερες γυναίκες περιγράφουν ένα σύνθετο μίγμα συναισθημάτων: ικανοποίηση και χαρά για την ολοκλήρωση της διαδικασίας, αλλά και στιγμιαία θλίψη ή συγκίνηση κατά την παράδοση του βρέφους. Αυτή η συναισθηματική πολυπλοκότητα δεν αποτελεί ένδειξη ψυχοπαθολογίας, αλλά φυσιολογική αντίδραση σε μια εμπειρία υψηλής συναισθηματικής φόρτισης (Blake et al., 2021· Radmehr & Ghodrati, 2025).

Ο Αποχωρισμός: Πένθος, Νόημα και Ψυχική Ενσωμάτωση

Ο αποχωρισμός από το βρέφος αποτελεί ίσως την πιο κρίσιμη ψυχολογική φάση. Αν και είναι προγραμματισμένος και αναμενόμενος, δεν παύει να φέρει στοιχεία απώλειας. Η έννοια του πένθους εδώ είναι ιδιαίτερη. Δεν πρόκειται για απώλεια με την κλασική έννοια, αλλά για έναν «συμβολικό αποχωρισμό», όπου η γυναίκα αποχωρίζεται μια εμπειρία και μια σχέση που γνώριζε εκ των προτέρων ότι θα είναι προσωρινή. Αυτό το είδος πένθους συχνά παραμένει αόρατο κοινωνικά, καθώς δεν αναγνωρίζεται ως τέτοιο (Santamaria-Gutiez, et al. 2025).

Η ψυχική έκβαση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το νόημα που αποδίδει η ίδια η γυναίκα στην εμπειρία. Όταν η παρένθετη μητρότητα εντάσσεται σε μια συνεκτική προσωπική αφήγηση -ως πράξη προσφοράς ή ως σημαντική εμπειρία ζωής- τότε ο αποχωρισμός βιώνεται πιο ομαλά. Αντίθετα, όταν υπάρχουν ασάφειες, πιέσεις ή μη επεξεργασμένα συναισθήματα, αυξάνεται ο κίνδυνος ψυχικής δυσφορίας ή και καταθλιπτικών συμπτωμάτων· (Santamaria-Gutiez, et al. 2025).

Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι, αν και οι περισσότερες παρένθετες μητέρες δεν εμφανίζουν σοβαρή ψυχοπαθολογία, υπάρχει αυξημένη ευαλωτότητα για άγχος και συναισθηματική επιβάρυνση κατά την περιγεννητική περίοδο, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για συστηματική ψυχολογική υποστήριξη. Κάποιες γυναίκες περιγράφουν τον αποχωρισμό όχι ως «απώλεια», αλλά ως «ολοκλήρωση». Άλλες χρειάζονται χρόνο για να ενσωματώσουν την εμπειρία. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτό που αναδεικνύεται είναι ότι η εμπειρία αφήνει αποτύπωμα -όχι απαραίτητα τραυματικό, αλλά βαθιά υπαρξιακό-. Στο πλαίσιο αυτό η ζωή, η οικογένεια, η συντροφικότητα, ο δεσμός, ο εαυτός, το σώμα και η έννοια της αυτοπραγμάτωσης επανατοποθετείται στις ερμηνείες που προσδίδει το άτομο (Riddle, 2022).

Ηθικές και Ψυχοκοινωνικές Διαστάσεις

Η ψυχολογία της παρένθετης μητέρας δεν μπορεί να αποκοπεί από το ευρύτερο κοινωνικό και ηθικό πλαίσιο. Ζητήματα όπως η αυτονομία, η πιθανή εργαλειοποίηση του γυναικείου σώματος και οι κοινωνικοοικονομικές ανισότητες επηρεάζουν άμεσα την ψυχική εμπειρία.

Η αίσθηση ότι η επιλογή είναι ελεύθερη και συνειδητή λειτουργεί προστατευτικά. Αντίθετα, όταν η διαδικασία βιώνεται ως οικονομική αναγκαιότητα ή ως αποτέλεσμα πίεσης, η ψυχική επιβάρυνση αυξάνεται και η εμπειρία μπορεί να αποκτήσει χαρακτηριστικά αποξένωσης. Στο πλαίσιο που το ταξίδι της μητρότητας αρχίζει ως εργαλείο επιβίωσης η μητρότητα, το βρέφος και η σύνδεση παρένθετης μητέρας και βρέφους βιώνεται σαν τραύμα (Aslam & Sigh, 2025). Ακόμα, η οικονομική ανέχεια που συνδυάζεται με το κομμάτι της παρενθεσίας αφορά μία ευάλωτη βάση που θα μπορούσε να οδηγήσει σε παράνομα και επικίνδυνα μονοπάτια ακόμα και για την ασφάλεια και την ζωή της παρένθετης μητέρας. Εκεί η σκηνή αφορά μόνο το κέρδος, η βιομηχανία εμπορίας βρεφών περιγράφεται ως μία από τις πλέον οργανωμένες εγκληματικά βιομηχανίες που τα σώματα δεν έχουν καμία ηθική αξία πέρα από την αναπαραγωγική, άρα και την οικονομική.

Σε κάθε περίπτωση, λόγω του ότι η μητρότητα είναι από την μία η πιο ευάλωτη περίοδος μιας γυναίκας και από την άλλη η κορυφαία στιγμή που η ίδια επαναπροσδιορίζεται ως ζωοφόρος, όλο το ταξίδι της παρενθεσίας πρέπει να γίνεται με στοργή, κατανόηση, υποστήριξη, εμπιστοσύνη, οριοθέτηση ανάμεσα σε όλα τα μέρη αυτής της σχέσης.

Συμπεράσματα 

Η παρένθετη μητρότητα αποτελεί μια μοναδική ψυχική διαδρομή, όπου η έννοια της μητρότητας αποδομείται και επανασυντίθεται. Η γυναίκα καλείται να βιώσει την εγκυμοσύνη χωρίς να ενσωματώσει τον τελικό ρόλο της μητέρας, να συνδεθεί χωρίς να κρατήσει και να αποχωριστεί χωρίς να «χάσει» με τον συμβατικό τρόπο.

Η κατανόηση αυτής της πολυπλοκότητας απαιτεί μια προσέγγιση που συνδυάζει τη θεωρία δεσμού, την ψυχοδυναμική κατανόηση και την ευαισθησία στις κοινωνικές συνθήκες. Πάνω απ’ όλα, απαιτεί σεβασμό στην υποκειμενική εμπειρία κάθε γυναίκας, η οποία δεν μπορεί να περιοριστεί σε γενικεύσεις.

Βιβλιογραφία

Aslam, M. & Sigh, U.V. (2025). Surrogacy Explored: The Impact on Carriers and Their Experiences Internationally. Journal of Neonatal Surgery, Vol. 14. Doi:10.63682/jns.v14i32S.8501.

Bashiri, A., Cherlow, Y., & Kresch-Jaffe, T. (2024). Surrogacy: An important pathway to parenthood. A call for international standardization. Journal of reproductive immunology, 163, 104247. https://doi.org/10.1016/j.jri.2024.104247

Lamba, N., Jadva, V., Kadam, K., & Golombok, S. (2018). The psychological well-being and prenatal bonding of gestational surrogates. Human reproduction (Oxford, England), 33(4), 646–653. Advance online publication. https://doi.org/10.1093/humrep/dey048

Mahboubeh, T., Negin Masoudi, A. & Seyed Mehdi, A. (2020). The Experiences of Surrogate Mothers. A Qualitative Study. Nursing and Midwifery Studies 9(1):p 51-59, Jan-Mar 2020. Doi: 10.4103/nms.nms_19_19.

Radmehr, Z. & Ghodrati, F. (2025). Investigating the Motivations of Mothers to Volunteer for Gestational Surrogacy: A Systematic Review Study. Journal of Iranian Medical Council, Volume (8) issue (3). Doi: 10.18502/jimc.v8i3.18787.

Riddle M. P. (2022). The psychological impact of surrogacy on the families of gestational surrogates: implications for clinical practice. Journal of psychosomatic obstetrics and gynaecology, 43(2), 122–127. https://doi.org/10.1080/0167482X.2020.1814729

Santamaria-Gutiez, R. et al. (2025). Exploring Attachment Dynamics in Surrogacy: A Systematic Review. Psychiatry Int. 2025, 6(4), 145. Doi: 10.3390/psychiatryint6040145.