Η παρακολούθηση βίας μέσα στο σπίτι: πώς τα παιδιά εσωτερικεύουν το μήνυμα ότι η ισχύς υπερισχύει της τρυφερότητας. Πλήρης Περιγραφή του Φαινομένου

Ιεροδιακόνου-Τσιμπίδη Φλωρεντία

(Απόφοιτη Φ.Π.Ψ, Απόφοιτη Ψυχολογίας, Τελειόφοιτη Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια Δικαστικής Ψυχολογίας)

 

 

Εισαγωγή στο φαινόμενο: οικογενειακή βία και εσωτερίκευση νοημάτων

Η παρακολούθηση ενδοοικογενειακής βίας από τα παιδιά δεν αποτελεί απλώς μια τραυματική εμπειρία, αλλά μια διαρκή αναπτυξιακή συνθήκη, η οποία διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο το παιδί αντιλαμβάνεται τον κόσμο, τις σχέσεις και τον εαυτό του. Σε αντίθεση με ένα μεμονωμένο τραυματικό γεγονός, η χρόνια έκθεση στη βία λειτουργεί ως δομικό πλαίσιο ζωής, μέσα στο οποίο το παιδί μαθαίνει να οργανώνει την ψυχική του πραγματικότητα. Η οικογένεια, ως πρωτογενές σύστημα κοινωνικοποίησης, μετατρέπεται από χώρο ασφάλειας σε χώρο απειλής, με αποτέλεσμα η έννοια της οικειότητας να συνδέεται με τον φόβο και την αστάθεια (Doroudchi et al., 2023).

Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία αναγνωρίζει πλέον ότι τα παιδιά που παρακολουθούν ενδοοικογενειακή βία δεν είναι «έμμεσοι μάρτυρες», αλλά άμεσα ψυχολογικά θύματα. Η έκθεση στη βία επηρεάζει την αναπτυξιακή πορεία της προσωπικότητας, τη συναισθηματική ρύθμιση, την αίσθηση ασφάλειας και τη συγκρότηση της ταυτότητας (Bueso-Izquierdo et al., 2025). Το παιδί δεν εσωτερικεύει μόνο εικόνες βίας, αλλά και νοήματα: ποιος έχει εξουσία, πώς λύνονται οι συγκρούσεις, ποιος έχει δικαίωμα στη φροντίδα και ποιος όχι. Έτσι, η βία μετατρέπεται σε «παιδαγωγικό μήνυμα», το οποίο διδάσκεται σιωπηρά αλλά ισχυρά μέσα από την καθημερινή εμπειρία (Meyer, 2025).

Νευροβιολογικές και αναπτυξιακές επιπτώσεις της έκθεσης στη βία

Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η χρόνια έκθεση στη βία ενεργοποιεί μόνιμα τα συστήματα απειλής και στρες του οργανισμού. Το παιδικό νευρικό σύστημα αναπτύσσεται σε κατάσταση υπερεγρήγορσης, με αποτέλεσμα τη δυσλειτουργική ρύθμιση του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (HPA axis) και την υπερδραστηριοποίηση μηχανισμών επιβίωσης. Αυτό οδηγεί σε αυξημένη ευαλωτότητα σε αγχώδεις διαταραχές, καταθλιπτική συμπτωματολογία, διαταραχές ύπνου, προβλήματα συγκέντρωσης και δυσκολίες συναισθηματικής ρύθμισης (Ferrara et al., 2021· Doroudchi et al., 2023).

Σε αναπτυξιακό επίπεδο, η παρακολούθηση βίας επηρεάζει τη δομή της προσωπικότητας και την ψυχοσυναισθηματική ωρίμανση. Τα παιδιά αυτά συχνά αναπτύσσουν υπερπροσαρμοστικούς μηχανισμούς επιβίωσης, όπως υπερυπευθυνότητα, συναισθηματική απόσυρση ή υπερδιέγερση, οι οποίοι λειτουργούν προστατευτικά βραχυπρόθεσμα αλλά δυσλειτουργικά μακροπρόθεσμα (Hughes et al., 2020). Η βία, επομένως, δεν επηρεάζει μόνο τη συμπεριφορά, αλλά αναδομεί το αναπτυξιακό πλαίσιο του παιδιού, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνει, σχετίζεται και νοηματοδοτεί τον κόσμο.

Η νευροβιολογία υποστηρίζει πως η χρόνια έκθεση σε στρες και βία ενεργοποιεί υπερβολικά τον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (HPA), οδηγώντας σε αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, τα οποία επηρεάζουν τον ιππόκαμπο και την αμυγδαλή και δυσκολεύουν τη ρύθμιση συναισθημάτων και τη διαχείριση μνήμης (McLaughlin, Weissman & Bitrán, 2019). Έτσι, ο εαυτός διαμορφώνεται υπό περιορισμούς που συνδέονται με την επιβίωση και λιγότερο με την εσωτερική αυτονομία, με συνέπεια να περιορίζεται η ανάπτυξη ενός σταθερού και ενιαίου εσωτερικού προσανατολισμού.

Κοινωνικο-ψυχολογική μάθηση και μηχανισμοί εσωτερίκευσης αξιών

Η οικογενειακή βία λειτουργεί ως ένα άτυπο αλλά ισχυρό σύστημα κοινωνικής μάθησης. Το παιδί δεν μαθαίνει μόνο μέσω λόγου, αλλά κυρίως μέσω παρατήρησης και εμπειρίας. Όταν η σύγκρουση επιλύεται μέσω φόβου, απειλής και επιβολής, η βία καθίσταται λειτουργικό εργαλείο σχέσης. Έτσι, η ισχύς δεν βιώνεται ως παθολογική, αλλά ως αποτελεσματική στρατηγική διαχείρισης των σχέσεων (Bueso-Izquierdo et al., 2025).

Παράλληλα, η απουσία μοντέλων συναισθηματικής επικοινωνίας και ενσυναίσθησης οδηγεί σε αποδόμηση της έννοιας της τρυφερότητας. Η φροντίδα δεν βιώνεται ως σταθερή και προβλέψιμη, αλλά ως κάτι αβέβαιο ή υπό όρους. Το παιδί μαθαίνει ότι η ασφάλεια δεν προκύπτει από τη σύνδεση, αλλά από τη συμμόρφωση, τη σιωπή ή την υποταγή. Αυτή η εσωτερίκευση αξιών διαμορφώνει βαθιά σχήματα σκέψης, τα οποία οργανώνουν τη μελλοντική συμπεριφορά και τις διαπροσωπικές επιλογές του ατόμου (Meyer, 2025· Doroudchi et al., 2023). Όπως καταδεικνύεται σε σύγχρονες ανασκοπήσεις, η έκθεση σε βία συνδέεται με μειωμένη ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, δυσκολία στην ενσυναίσθηση και αυξημένη πιθανότητα αναπαραγωγής επιθετικών μοτίβων συμπεριφοράς (Doroudchi et al., 2023· Stewart et al., 2024).

Η ερμηνεία του εαυτού μέσα από τη βία: ταυτότητα, ρόλοι και μελλοντικά σενάρια ζωής

Ο εαυτός ως αυτόνομο υποκείμενο

Το παιδί που μεγαλώνει μέσα στη βία δεν αναπτύσσει απλώς φόβο, αλλά μια συγκεκριμένη αυτοαντίληψη. Μαθαίνει να ερμηνεύει τον εαυτό του μέσα από το πρίσμα της ανασφάλειας: ως κάποιον που δεν δικαιούται σταθερή φροντίδα, που πρέπει να προσαρμόζεται, να αντέχει, να σιωπά ή να γίνεται αόρατος για να επιβιώσει. Η αυτονομία δεν βιώνεται ως ελευθερία, αλλά ως επικινδυνότητα. Έτσι, η ταυτότητα δομείται πάνω σε σχήματα φόβου, ελέγχου και συναισθηματικής αποσύνδεσης (Nkadimeng et al., 2025).

Όταν ένα παιδί εκτίθεται επανειλημμένα σε βίαιες αλληλεπιδράσεις στο οικογενειακό περιβάλλον, η αντίληψη που αναπτύσσει για τον ίδιο τον εαυτό του δεν διαμορφώνεται απλώς μέσα από την παρατήρηση των γεγονότων, αλλά μέσα από την επέκταση των εμπειριών αυτών στο πρίσμα της προσωπικής αξίας και αυτορρύθμισης. Η συνεχής παρουσία απειλής ή φόβου μπροστά στα μάτια ενός παιδιού στέλνει ένα ιδιαίτερα ισχυρό σήμα: ότι η ασφάλεια, η αποδοχή και η τρυφερότητα δεν είναι δεδομένα, αλλά προνόμια που συνδέονται με την αποφυγή συγκρούσεων και την προσαρμογή σε επιθετικά μοτίβα (Doroudchi et al., 2023). Σε αυτήν την συνολική εμπειρία, τα παιδιά μπορεί να αντιληφθούν τον εαυτό τους ως «πρόσωπα που πρέπει να επιβιώνουν» αντί για πρόσωπα που αξίζουν φροντίδα και συναισθηματική εγγύτητα.

Αυτή η εσωτερικευμένη διαδικασία έχει βαθιές προεκτάσεις στη διαμόρφωση της συναισθηματικής ρύθμισης και της αυτοαντίληψης. Συγκεκριμένα, η συνεχής συναισθηματική υπερεγρήγορση – ένα φαινόμενο που περιγράφεται εκτενώς στην κλινική έρευνα για την έκθεση σε τραυματικά γεγονότα – επηρεάζει τον τρόπο που τα παιδιά διαχειρίζονται τις δικές τους συναισθηματικές αντιδράσεις και τις καταστάσεις κοινωνικής πίεσης. Η εμπειρία της βίας μπορεί να οδηγήσει στην εδραίωση ενός εαυτού που βλέπει την αυτοσυντήρηση ως κεντρική αξία, μειώνοντας τα επίπεδα αυτοεκτίμησης και επηρεάζοντας την ικανότητα ανάπτυξης βαθύτερων σχέσεων εμπιστοσύνης με άλλους. Αυτή η μορφή αυτογνωσίας δεν αφορά απλώς την «παρατήρηση» ή «μάθηση» συμπεριφορών, αλλά μια πολύ πιο βαθιά μεταβολή της ταυτότητας.

Ένα παιδί που βιώνει συχνά σκηνές βίας μπορεί έτσι να εσωτερικεύσει ένα πλαίσιο όπου η προσωπική ασφάλεια προκύπτει από την υπερπροσπάθεια να μην ενοχλεί ή να μην αντιστέκεται, αντί για μια αίσθηση εσωτερικά πηγάζουσας αξίας. Στην ενήλικη ζωή, αυτό μπορεί να μεταφραστεί σε εσωτερικά μοντέλα σχέσεων όπου η αυτοπροστασία και η αποφυγή ρίσκου εξομοιώνονται με την συναισθηματική ασφάλεια, δυσχεραίνοντας τη διαμόρφωση υγιών σχέσεων βασισμένων σε εμπιστοσύνη και αμοιβαία τρυφερότητα (Meyer, 2025·Nkadimeng et al., 2025).

Σε ψυχοδυναμικό επίπεδο, η εμπειρία αυτή οδηγεί στη διαμόρφωση εσωτερικευμένων αναπαραστάσεων εαυτού ως «αδύναμου», «ανεπαρκούς» ή «μη άξιου προστασίας». Το παιδί δεν βλέπει τη βία ως παθολογία του περιβάλλοντος, αλλά συχνά ως αντανάκλαση της δικής του αξίας. Αυτό δημιουργεί βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις ντροπής, ενοχής και αυτοαμφισβήτησης, οι οποίες συνοδεύουν το άτομο και στην ενήλικη ζωή (Hughes et al., 2020).

Ο εαυτός ως μέλος της υπάρχουσας οικογένειας

Η συνεχιζόμενη παρακολούθηση εμπειριών βίας δεν επηρεάζει μόνο την αίσθηση του εαυτού, αλλά και την ανάπτυξη «κοινωνικών στρατηγικών» μέσω των οποίων το παιδί προσπαθεί να επιβιώσει και να διαχειριστεί το περιβάλλον του. Στην οικογενειακή δυναμική ενός παιδιού που εκτίθεται συχνά σε ενδοοικογενειακή βία, δημιουργούνται σιωπηρές αλλά ισχυρές διεργασίες προσαρμογής: αλλαγές στη συμπεριφορά, στον τρόπο έκφρασης των αναγκών, ακόμη και στον τρόπο που τα παιδιά επιλέγουν πώς θα αντιδράσουν σε καταστάσεις πίεσης.

Αυτές οι στρατηγικές δεν είναι «προαιρετικές» ή απλώς ψυχολογικά εφεδρικές, αλλά ενσωματώνονται στη σταθερή δομή της ταυτότητας των παιδιών. Η ψυχολογική βιβλιογραφία δείχνει ότι τα παιδιά που βιώνουν συνεχόμενη οικογενειακή βία αναπτύσσουν ισχυρά μοτίβα προσαρμογής που επηρεάζουν την κοινωνική τους λειτουργικότητα στη σχολική ζωή και στις σχέσεις με συνομηλίκους, αντικατοπτρίζοντας συχνά μια έλλειψη εμπιστοσύνης ή δυσκολίες συνεργασίας (Doroudchi et al., 2023). Αυτές οι στρατηγικές λειτουργούν ως «ψυχολογικά εργαλεία» για να μειώσουν τον άμεσο κίνδυνο, αλλά ταυτόχρονα εμποδίζουν την ανάπτυξη πιο βαθιών συναισθηματικών δεξιοτήτων, όπως η ενσυναίσθηση, η αυθεντική έκφραση συναισθημάτων, και η συνεργατική επίλυση συγκρούσεων.

Στην κοινωνική τους λειτουργία, αυτά τα εσωτερικευμένα μοτίβα συχνά οδηγούν σε συμπεριφορές που εκ των υστέρων ενισχύουν την αποστασιοποίηση ή την υπερβολική εξάρτηση από στρατηγικές «ελέγχου» και «προσαρμογής» αντί για αυθεντική κοινωνική ένταξη. Με αυτόν τον τρόπο, οι πρώιμες εμπειρίες βίας και η παρακολούθηση συγκρούσεων στην οικογένεια μπορούν να αφήσουν ένα διαρκές αποτύπωμα στο πώς το άτομο μαθαίνει τελικά να συνδέεται με άλλους στο κοινωνικό πεδίο.

Μέσα στο οικογενειακό σύστημα, το παιδί διαμορφώνει ρόλους προσαρμογής. Μπορεί να γίνει «φροντιστής», «μεσολαβητής», «αόρατος», «προστάτης» ή «σύμμαχος» του ισχυρού μέλους. Αυτοί οι ρόλοι δεν είναι επιλογές, αλλά μηχανισμοί επιβίωσης. Το παιδί μαθαίνει ότι η θέση του στην οικογένεια καθορίζεται από τη λειτουργικότητά του και όχι από την αξία του ως πρόσωπο (Meyer, 2025).

Η ένταξη σε αυτούς τους ρόλους οδηγεί σε διαστρέβλωση της έννοιας της οικογενειακής σχέσης. Η οικογένεια δεν βιώνεται ως χώρος συναισθηματικής ασφάλειας, αλλά ως σύστημα ισορροπιών ισχύος. Έτσι, το παιδί μαθαίνει ότι η αγάπη συνδέεται με ρόλους, υποχρεώσεις και ανταλλάγματα, όχι με άνευ όρων αποδοχή (Bueso-Izquierdo et al., 2025).

Ο εαυτός ως μελλοντικός ενήλικας και γονέας

Η ταυτότητα, ως συγκροτημένο σύστημα νοημάτων για τον εαυτό και τη θέση του στο κοινωνικό περιβάλλον, διαμορφώνεται σταδιακά μέσα από τις αρχικές εμπειρίες του παιδιού με το οικογενειακό του πλαίσιο. Στην περίπτωση της παρακολούθησης ενδοοικογενειακής βίας, τα παιδιά βιώνουν τα γεγονότα όχι απλώς ως σωματικά ή οπτικά γεγονότα, αλλά ως καθηλωτικά «οδηγητικά σενάρια» που επηρεάζουν τον τρόπο που βλέπουν τον κόσμο και τον εαυτό τους. Η ενότητα της ταυτότητας, δηλαδή η συνοχή ανάμεσα σε «αυτό που είμαι» και «αυτό που μπορώ να είμαι», δοκιμάζεται έντονα σε τέτοια περιβάλλοντα (Xiang, 2024) . Η έλλειψη σταθερού πλαισίου ασφάλειας και η συνεχής ανάγκη διαχείρισης απειλής δυσχεραίνουν την ανάπτυξη μιας συνεκτικής, εσωτερικά σταθερής ταυτότητας.

Αυτό μεταφράζεται σε μια συνεχής διαπάλη ανάμεσα στην αυτοεκτίμηση και την εσωτερίκευση αρνητικών εμπειριών. Το παιδί που μεγαλώνει σε περιβάλλον όπου η βία είναι μέρος των καθημερινών αλληλεπιδράσεων μπορεί να μάθει να θεωρεί την προστασία μέσω υπερβολικής επαγρύπνησης ως βασικό στοιχείο της προσωπικής του αξίας, αντί για την αυτονομία, την ικανότητα συνεργασίας ή την αυθεντική έκφραση συναισθημάτων. Αυτή η μορφή ταυτότητας, αν και λειτουργική βραχυπρόθεσμα για την επιβίωση, μακροπρόθεσμα συχνά οδηγεί σε χαμηλή αυτοεκτίμηση, δυσκολία ανάληψης ρίσκου στην προσωπική ζωή και επιφυλακτικότητα στην κοινωνική επαφή (Doroudchi et al., 2023).

Η αντίληψη της προσωπικής αξίας επηρεάζεται επίσης από τα σημεία ανάδρασης που παίρνει ένα παιδί από το περιβάλλον του. Σε οικογένειες όπου επικρατεί βία, τα παιδιά συχνά λαμβάνουν έμμεσα μηνύματα που μειώνουν τη σπουδαιότητα της τρυφερότητας και ενισχύουν την αξία της υπερπροστασίας, του ελέγχου και της επιβολής. Αυτό δημιουργεί μια εσωτερική σύγκρουση ανάμεσα στην ανάγκη για προσωπική ασφάλεια και την επιθυμία για συναισθηματική σύνδεση, κάτι που επηρεάζει όχι μόνο την παιδική ταυτότητα, αλλά και την ενήλικη αίσθηση αυτοεκτίμησης και κοινωνικής επίδοσης (Doroudchi et al., 2023).

Οι εσωτερικευμένες εμπειρίες μεταφέρονται στη μελλοντική ζωή μέσω εσωτερικών μοντέλων σχέσεων. Το παιδί μεγαλώνοντας δεν αναζητά απλώς σχέσεις, αλλά αναπαράγει γνωστά σχήματα. Η βία ή η υποταγή δεν είναι πάντα συνειδητές επιλογές, αλλά οικεία ψυχικά μοτίβα. Έτσι, δημιουργείται αυξημένος κίνδυνος αναπαραγωγής δυσλειτουργικών σχέσεων είτε από τη θέση του θύτη είτε από τη θέση του θύματος (Hughes et al., 2020).

Παράλληλα, η εικόνα του μελλοντικού γονεϊκού ρόλου διαμορφώνεται μέσα από αυτά τα βιώματα. Η γονεϊκότητα μπορεί να βιώνεται είτε ως απειλή είτε ως πεδίο ελέγχου, αντί ως σχέση φροντίδας και ασφάλειας. Χωρίς θεραπευτική επεξεργασία, τα τραυματικά αυτά σχήματα τείνουν να μεταφέρονται διαγενεακά, δημιουργώντας κύκλους αναπαραγωγής της βίας (Meyer, 2025· Nkadimeng et al., 2025).

Μελλοντικά σενάρια και προοπτικές ζωής

Η εσωτερίκευση των εμπειριών παρακολούθησης βίας μέσα στην οικογένεια δεν παραμένει σταθερή μόνο στην παιδική ηλικία αλλά επεκτείνεται και καθοδηγεί τα μελλοντικά σχέδια, τις προσδοκίες και τα σενάρια ζωής που το ίδιο το άτομο διαμορφώνει αργότερα. Οι μακροχρόνιες επιπτώσεις αυτής της εμπειρίας μπορούν να είναι εμφανείς στις σχέσεις με συνομηλίκους, στη στάση απέναντι στη συνεργασία, στην επαγγελματική ζωή και στον τρόπο που αντιμετωπίζεται η σύγκρουση και η αντίδραση στον έλεγχο (Carnevale et al., 2020) .

Η αίσθηση του μέλλοντος για αυτά τα παιδιά συχνά χαρακτηρίζεται από μια αντίφαση ανάμεσα στην ανάγκη για ασφάλεια και την αποφυγή πιθανού τραύματος. Καθώς οι σχέσεις με τους ενήλικους φροντιστές υπήρξαν πηγές φόβου, η επένδυση στον συναισθηματικό δεσμό με άλλους ανθρώπους στο μέλλον φαίνεται να εμπεριέχει μεγαλύτερο ρίσκο, με αποτέλεσμα τα άτομα να αναπτύσσουν στρατηγικές που ισορροπούν ανάμεσα στην προστασία και την απόσταση. Αυτή η οπτική επηρεάζει τόσο τις διαπροσωπικές σχέσεις όσο και την αυτονομία στη λήψη σημαντικών ζωών αποφάσεων, όπως η επιλογή συντρόφου, η γονεϊκότητα και η επαγγελματική σταδιοδρομία (Doroudchi et al., 2023).

Παράλληλα, η έρευνα έχει επίσης δείξει ότι η ύπαρξη προστατευτικών παραγόντων, όπως η σταθερή υποστήριξη από έναν ενήλικα, η συμμετοχή σε υποστηρικτικά σχολικά δίκτυα ή η θεραπευτική παρέμβαση, μπορεί να μειώσει την επιρροή των τραυματικών εμπειριών και να ενισχύσει έναν πιο θετικό μελλοντικό προσανατολισμό (Xiang, 2024). Η δυνατότητα αναλογικής επεξεργασίας αυτών των εμπειριών και η στήριξη για την ανάπτυξη ενός πιο λειτουργικού πλαισίου προσωπικής αξίας και σχέσεων έχουν καθοριστική σημασία για τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο μπορεί να διαμορφώσει τα δικά του μελλοντικά σχέδια ζωής με μεγαλύτερη αυτονομία, ψυχολογική ασφάλεια και αυθεντικότητα.

Η Εσωτερίκευση του ‘Δυνατού vs Τρυφερού’: Από την Οικογένεια στην Κοινωνία

Όσα πρότυπα ισχύος και τρυφερότητας σχηματίζονται στο οικογενειακό περιβάλλον δεν παραμένουν περιορισμένα στο σπίτι, αλλά μεταφέρονται στις ευρύτερες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Η ενδοοικογενειακή βία, είτε την παρακολουθεί το παιδί είτε τη βιώνει, λειτουργεί ως εσωτερικό μοντέλο σχέσης, δηλαδή ως «πρότυπο» για το πώς το άτομο αντιλαμβάνεται τη διαχείριση συγκρούσεων και τον ρόλο της δύναμης στις ανθρώπινες σχέσεις. Όταν η ισχύς εκδηλώνεται ως φόβος, έλεγχος ή επιβολή μέσα στο σπίτι, το παιδί μπορεί να εσωτερικεύσει ότι η επιβολή είναι «ο πιο αποτελεσματικός τρόπος» για να λύνει συγκρούσεις και να διατηρεί ασφάλεια. Αυτή η διαδικασία, σύμφωνα με συστηματικές ανασκοπήσεις, συμβάλλει σε μακροπρόθεσμα μοτίβα συμπεριφοράς όπου τα παιδιά ενδέχεται να αναζητούν ή να αναπαράγουν δυναμικές που ευνοούν την «ισχύ» έναντι της τρυφερότητας (Whitten et al., 2024· Doroudchi et al., 2023).

Η προσεκτική επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι η εσωτερίκευση τέτοιων μοντέλων δεν περιορίζεται μόνο σε συναισθηματικές ή γνωστικές διεργασίες αλλά επεκτείνεται και σε κοινωνικές προσδοκίες για το «πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς» στο σχολείο, στις σχέσεις με συνομηλίκους και στους μελλοντικούς ρόλους ενηλίκων. Παιδιά που έχουν ζήσει ή παρατηρήσει βία τείνουν να εμφανίζουν αυξημένα μοτίβα επιθετικότητας, χαμηλή ικανότητα ενσυναίσθησης και πιο ανταγωνιστική προσέγγιση στις κοινωνικές συγκρούσεις (Spearman, Hoppe & Jagasia, 2023).

Δευτερογενής Έκθεση στη Βία μέσω Ψηφιακών Μέσων

Η ψηφιακή εποχή έχει πολλαπλασιάσει τα πιθανά πεδία έκθεσης στη βία. Εκτός από την άμεση παρακολούθηση ενδοοικογενειακής βίας στο σπίτι, τα παιδιά και οι έφηβοι σήμερα εκτίθενται καθημερινά σε εικόνες, βίντεο και μηνύματα που απεικονίζουν βία μέσα από πλατφόρμες κοινωνικών μέσων, βιντεοπαιχνίδια και άλλες μορφές ψηφιακού περιεχομένου. Αυτή η δευτερογενής έκθεση μπορεί να ενισχύσει την κανονικοποίηση της βίας ως μέσο επίλυσης συγκρούσεων ή ως χαρακτηριστικό των κοινωνικών σχέσεων, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο εμφάνισης επιθετικών συμπεριφορών και ελαχιστοποιώντας την αξία που δίνεται στην τρυφερότητα ή στη συναισθηματική ενσυναίσθηση (Indira, 2025· Aljasir & Alsebaei, 2022).

Ειδικότερα, η συστηματική χρήση ψηφιακών μέσων χωρίς επαρκή επίβλεψη ενδέχεται να ενισχύσει μηχανισμούς ηθικής αποπροσωποποίησης (moral disengagement), όπου παιδιά και έφηβοι μαθαίνουν να αποσυνδέουν το αποτέλεσμα του βίαιου περιεχομένου από πραγματικές συνέπειες σε ανθρώπους. Σε αυτό το πλαίσιο, χωρίς εκπαίδευση και υποστήριξη, η ψηφιακή έκθεση στη βία μπορεί να επιδεινώσει ήδη υφιστάμενες επιθετικές τάσεις που σχηματίστηκαν στο οικογενειακό περιβάλλον (Lee & Kwan Jun, 2024).

Σχέσεις Συνομηλίκων, Bullying και Δυναμικές Ισχύος

Όταν τα εσωτερικά μοντέλα σχέσεων ενός παιδιού βασίζονται στη «δύναμη ως επιβολή», αυτό μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που το παιδί συμπεριφέρεται και σχετίζεται με τους συνομηλίκους του. Έρευνες έχουν δείξει ότι παιδιά που έχουν εκτεθεί σε ενδοοικογενειακή βία έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να εμπλακούν σε επιθετικές συμπεριφορές απέναντι σε άλλους συνομηλίκους, όπως bullying ή αυξημένη συμμετοχή σε συγκρουσιακές ομάδες (Johnson et al., 2025· Spearman et al., 2023).

Επιπλέον, πρόσφατες μελέτες υποδεικνύουν ότι η έκθεση στη βία μπορεί να μετριάσει την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, όπως η ικανότητα επίλυσης συγκρούσεων με μη βίαιους τρόπους και η ενσυναίσθηση, δεξιότητες που είναι κρίσιμες για υγιείς σχέσεις συνομηλίκων και για την πρόληψη φαινομένων όπως το bullying. Η αποδυνάμωση αυτών των δεξιοτήτων καθιστά πιο πιθανό να διαμορφωθούν σχέσεις βασισμένες σε κυριαρχία και υποταγή, αντί για συνεργασία και αμοιβαίο σεβασμό.

Φύλο, Πολιτισμικά Πρότυπα και Νοήματα της Ισχύος και της Τρυφερότητας

Οι αντιλήψεις για τη δύναμη και την τρυφερότητα δεν είναι απλώς ατομικές  αλλά βαθιά πολιτισμικές. Σε κοινωνίες όπου οι παραδοσιακές νόρμες συσχετίζουν ρόλους «δύναμης» με την αρρενωπότητα και «τρυφερότητας» με την θηλυκότητα, τα παιδιά που εκτίθενται σε βία μπορεί να εσωτερικεύσουν αυτές τις νόρμες ως κανονικές ή αποδεκτές συμπεριφορές. Η έρευνα έχει δείξει ότι οι αντιλήψεις περί φύλου και οι πολιτισμικές προσδοκίες επηρεάζουν την αντίληψη του παιδιού για το τι σημαίνει να είσαι «ισχυρός» ή «ευάλωτος», αυξάνοντας τον κίνδυνο να συνδέσουν την τρυφερότητα με «αδυναμία» και την επιβολή με «ισχύ» (Osborne, Munasinghe & Page, 2025).

Αυτές οι πολιτισμικές νόρμες λειτουργούν σε πολλαπλά επίπεδα – στα ΜΜΕ, στην οικογένεια και στην εκπαίδευση – και ενδέχεται να πολλαπλασιάζουν την αντίληψη ότι η ισχύς υπερέχει της τρυφερότητας, αντί να ενισχύουν την ιδέα ότι η τρυφερότητα μπορεί να είναι δείκτης ηθικής, ενσυναίσθησης και συναισθηματικής νοημοσύνης (Osborne, Munasinghe & Page, 2025).

Προληπτικές και Θεραπευτικές Παρεμβάσεις

Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι παρεμβάσεις οι οποίες επικεντρώνονται μόνο στη μείωση της βίας χωρίς να επεξεργάζονται τα εσωτερικευμένα πρότυπα σχέσεων δεν είναι πλήρως αποτελεσματικές. Επιτυχημένες στρατηγικές περιλαμβάνουν την εκπαίδευση συναισθηματικής νοημοσύνης, την ενίσχυση δεξιοτήτων επίλυσης συγκρούσεων και την εκπαίδευση σε μη‑βίαιες στρατηγικές συμπεριφοράς, τόσο σε παιδιά όσο και σε γονείς. Τέτοια προγράμματα βοηθούν στη δημιουργία προστατευτικών παραγόντων που μπορούν να μειώσουν τις αρνητικές επιπτώσεις της έκθεσης στη βία και να ενισχύσουν την ικανότητα των παιδιών να σχηματίζουν υγιείς σχέσεις (Spearmann, Hope & Jagasia, 2023).

Δημόσια Υγεία, Πολιτικές Παρεμβάσεις και Συστημική Πρόληψη

Σε επίπεδο πολιτικής, η πρόληψη και υποστήριξη πρέπει να αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της ενδοοικογενειακής βίας όχι μόνο ως ατομικό κοινωνικό θέμα αλλά και ως σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας. Η επιδημιολογική έρευνα δείχνει ότι περίπου 1 στα 6 παιδιά παγκοσμίως εκτίθεται στη σωματική ή ψυχολογική βία μέσα στην οικογένεια έως την ηλικία των 18 ετών, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για πολιτικές που συνδυάζουν πρόληψη, εκπαίδευση και θεραπεία (Whitten et al., 2024).

Οι πολιτικές παρέμβασης μπορεί να περιλαμβάνουν ενδυνάμωση υποστηρικτικών δομών για οικογένειες σε κρίση, προσβάσιμη ψυχική υγεία, σχολικά προγράμματα ευαισθητοποίησης και συστήματα αναφοράς για παιδιά που μπορεί να εκτίθενται ή να βιώνουν βία στο σπίτι. Τέτοιες στρατηγικές έχουν ως στόχο όχι μόνο την άμεση ανακούφιση αλλά και τη διακοπή των μοτίβων επανάληψης της βίας διαγενεακά (Whitten et al., 2024).

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Aljasir, S. A., & Alsebaei, M. O. (2022). Cyberbullying and cybervictimization on digital media platforms. Humanities and Social Sciences Communications, 9, 320. Doi: 10.1057/s41599‑022‑01318‑x.

Bueso-Izquierdo, N., Guerrero-Molina, M., Barbosa-Torres, C., et al. (2025). Psychological, Emotional, and Neuropsychological Sequelae of Child Victims of Domestic Violence: A Review of the Literature. Journal of Child & Adolescent Trauma. Doi: 10.1007/s40653-025-00746-6.

Carnevale, S. et al. (2020). Children Witnessing Domestic Violence in the Voice of Health and Social Professionals Dealing with Contrasting Gender Violence. Int J Environ Res Public Health,17(12):4463.

Doi: 10.3390/ijerph17124463.

Doroudchi, A., Zarenezhad, M., Hosseininezhad, H., Malekpour, A., Ehsaei, Z., Kaboodkhani, R., & Valiei, M. (2023). Psychological complications of the children exposed to domestic violence: a systematic review. Egyptian Journal of Forensic Sciences, 13, 26. Doi: 10.1186/s41935‑023‑00343‑4.

Ferrara, P., Franceschini, G., Corsello, G., et al. (2021). Children witnessing domestic and family violence: A widespread occurrence during the COVID-19 pandemic. Journal of Pediatrics, 235, 271-275.

Doi:10.1016/j.jpeds.2021.04.071

Hughes, K., Bellis, M. A., Hardcastle, K. A., et al. (2020). The effect of multiple adverse childhood experiences on health: a systematic review and meta-analysis. The Lancet Public Health, 5(7), e356-e366. Doi: /10.1016/S2468-2667(20)30018-3.

Indira, Y. B. (2025). The impact of social media usage on children’s aggressive behaviour. Intercontinental Journal of Social Sciences, 2(1), 11–23. Doi:10.62583/8bbn6735.

Lee, H.S. & Kwan Jun, J.K. (2024). Role of moral disengagement and media literacy in the relationships between risky online content exposure and cyberaggression among Korean adolescents. Scientific Reports, volume 14, Article number: 30877 (2024).

McLaughlin, K.A, Weissman, D. & Bitrán, D. (2019). Childhood Adversity and Neural Development: A Systematic Review. Annu Rev Dev Psychol, 2019 Dec:1:277-312.

Doi: 10.1146/annurev-devpsych-121318-084950. Epub 2019 Dec 12.

Meyer, S. (2025). The impact of domestic violence on children: Challenges and opportunities for child protection responses. Journal of Family Violence.

Doi: 10.1007/s10896-025-00955-5.

Nkadimeng, C., Mphasha, M. H., & Skaal, L. (2025). Unraveling the far-reaching effects of witnessing domestic violence on children in Limpopo province. Social Sciences & Humanities Open, 9, 102115.

Doi:10.1016/j.ssaho.2025.102115.

Osborne, K.L., Munasinghe, S. & Page, A. (2025). The Intergenerational Transmission of Emotional Intimate Partner Violence: a Systematic Review and Meta-Analysis. Journal Of Family Violence.

Spearman, K. J., Hoppe, E., & Jagasia, E. (2023). A systematic literature review of protective factors mitigating intimate partner violence exposure on early childhood health outcomes. Journal of Advanced Nursing, 79(5), 1664‑1677. Doi:10.1111/jan.15638.

Stewart, R., et al. (2024). Examining the impact of domestic and family violence on children and young people. Australian Social Work.

Doi: 10.1002/ajs4.70028.

Whitten, T., Tzoumakis, S., Green, M. J., & Dean, K. (2024). Global prevalence of childhood exposure to physical violence within domestic and family relationships in the general population: A systematic review and proportional meta‑analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 25(2), 1411–1430. Doi:10.1177/15248380231179133.

Xiang, X. (2024). The Psychological Development of Children Affected by Domestic Violence: An Examination via the Lenses of Resilience and Cognitive Development. EWA Publishing, Volume 38.

Doi: 10.54254/2753-7048/38/20240613.