Anniversary reactions: Γιατί οι επέτειοι ξυπνούν τραυματικές αναμνήσεις;

Ένας άνθρωπος που έχει βιώσει ένα τραυματικό γεγονός μπορεί να αισθανθεί ξαφνικά αυξημένο άγχος, θλίψη ή έντονη συναισθηματική φόρτιση χωρίς να καταλαβαίνει αμέσως τον λόγο. Μερικές φορές, μόνο αργότερα συνειδητοποιεί ότι πλησιάζει η επέτειος ενός σημαντικού γεγονότος, όπως η ημερομηνία ενός τροχαίου ατυχήματος, η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, μια φυσική καταστροφή ή μια εμπειρία κακοποίησης.

Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως anniversary reaction ή επετειακή αντίδραση και περιγράφει την προσωρινή επανεμφάνιση ή επιδείνωση ψυχολογικών και σωματικών αντιδράσεων γύρω από την επέτειο ενός τραυματικού γεγονότος ή μιας σημαντικής απώλειας (Rando, 1993).

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η anniversary reaction δεν αποτελεί ξεχωριστή ψυχιατρική διάγνωση. Πρόκειται για έναν περιγραφικό κλινικό όρο που χρησιμοποιείται στην ψυχολογία και την ψυχιατρική για να περιγράψει την προσωρινή ενεργοποίηση αναμνήσεων, συναισθημάτων ή σωματικών αντιδράσεων που σχετίζονται με ένα τραυματικό γεγονός. Αν και ο όρος χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική πράξη και στη διεθνή βιβλιογραφία, δεν περιλαμβάνεται ως διαγνωστική κατηγορία στο DSM-5-TR ή στο ICD-11 (American Psychiatric Association [APA], 2022· World Health Organization [WHO], 2022).

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αντιδράσεις αυτές είναι λιγότερο πραγματικές ή σημαντικές. Αντίθετα, αποτελούν μια αναγνωρισμένη κλινική παρατήρηση και, για πολλούς ανθρώπους, είναι ένα φυσιολογικό μέρος της διαδικασίας προσαρμογής μετά από ένα τραυματικό γεγονός. Η εμφάνισή τους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος «γυρίζει πίσω» στην πορεία της ανάρρωσής του ούτε ότι η θεραπεία δεν ήταν αποτελεσματική.

Γιατί συμβαίνουν οι επετειακές αντιδράσεις;

Οι τραυματικές αναμνήσεις δεν αποθηκεύονται μόνο ως γεγονότα αλλά και μαζί με πληροφορίες που σχετίζονται με το περιβάλλον, τις αισθήσεις και τον χρόνο. Ο εγκέφαλος δημιουργεί συνδέσεις ανάμεσα στην εμπειρία και στοιχεία όπως μια συγκεκριμένη εποχή του χρόνου, μια μυρωδιά, έναν ήχο, μια τοποθεσία ή ακόμη και μια ημερομηνία.

Όταν πλησιάζει η επέτειος του γεγονότος, αυτά τα ερεθίσματα μπορούν να ενεργοποιήσουν τα δίκτυα μνήμης που σχετίζονται με το τραύμα, ακόμη και αν το άτομο δεν σκέφτεται συνειδητά το συμβάν. Η συναισθηματική μνήμη, η αμυγδαλή και οι μηχανισμοί μάθησης μέσω συσχετισμών συμβάλλουν σε αυτή τη διαδικασία, η οποία αποτελεί μέρος της φυσιολογικής λειτουργίας του εγκεφάλου (LeDoux, 1996· Brewin, 2014).

Γι’ αυτό αρκετοί άνθρωποι παρατηρούν ότι αισθάνονται πιο ευάλωτοι λίγες ημέρες πριν από μια επέτειο, χωρίς αρχικά να αντιλαμβάνονται τι πυροδότησε αυτή την αλλαγή.

Τι δείχνει η έρευνα;

Οι επετειακές αντιδράσεις έχουν παρατηρηθεί σε ανθρώπους που έχουν βιώσει πολύ διαφορετικά είδη τραυματικών εμπειριών. Η διεθνής βιβλιογραφία περιγράφει την εμφάνισή τους μετά από φυσικές καταστροφές, σοβαρά τροχαία ατυχήματα, πολεμικές συγκρούσεις, τρομοκρατικές επιθέσεις, εμπειρίες κακοποίησης, καθώς και μετά την απώλεια αγαπημένων προσώπων (Rando, 1993· van der Kolk, 2014).

Οι μελέτες δείχνουν ότι, όσο πλησιάζει η επέτειος ενός τραυματικού γεγονότος, ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να παρουσιάσουν παροδική αύξηση συμπτωμάτων, όπως άγχος, ανεπιθύμητες αναμνήσεις, διαταραχές ύπνου ή συναισθηματική δυσφορία. Ωστόσο, η ένταση των αντιδράσεων διαφέρει σημαντικά από άτομο σε άτομο και επηρεάζεται από παράγοντες όπως η σοβαρότητα του τραύματος, ο χρόνος που έχει περάσει από το γεγονός, η κοινωνική υποστήριξη και το κατά πόσο το άτομο έχει επεξεργαστεί ψυχολογικά την εμπειρία του (Brewin, 2014).

Είναι επίσης σημαντικό να γνωρίζουμε ότι δεν εμφανίζουν όλοι οι άνθρωποι επετειακές αντιδράσεις. Η απουσία τους δεν σημαίνει ότι το τραυματικό γεγονός δεν ήταν σημαντικό, όπως και η παρουσία τους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποια ψυχική διαταραχή. Πρόκειται για μια πιθανή αντίδραση του οργανισμού, η οποία μπορεί να εμφανιστεί σε ορισμένα άτομα και όχι σε άλλα.

Πώς μπορεί να εκδηλωθούν;

Οι επετειακές αντιδράσεις δεν εμφανίζονται με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους. Για κάποιους περιορίζονται σε μια παροδική συναισθηματική επιβάρυνση, ενώ για άλλους συνοδεύονται από εντονότερα ψυχολογικά ή σωματικά συμπτώματα.

Είναι πιθανό να εμφανιστούν αυξημένο άγχος, θλίψη, ευερεθιστότητα, δυσκολίες στον ύπνο, εφιάλτες, ανεπιθύμητες αναμνήσεις του γεγονότος, δυσκολία συγκέντρωσης ή έντονη κόπωση. Ορισμένοι άνθρωποι παρατηρούν επίσης σωματικά συμπτώματα, όπως ταχυκαρδία, μυϊκή ένταση ή αίσθημα κόμπου στο στομάχι, χωρίς να υπάρχει κάποια οργανική αιτία.

Σε άτομα που έχουν διαγνωστεί με Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD), τα ήδη υπάρχοντα συμπτώματα μπορεί να ενταθούν προσωρινά γύρω από την επέτειο του τραυματικού γεγονότος.

Δεν αφορούν μόνο την ακριβή ημερομηνία

Όταν μιλάμε για επετειακές αντιδράσεις, οι περισσότεροι σκέφτονται την ακριβή ημερομηνία κατά την οποία συνέβη ένα τραυματικό γεγονός. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Ένα άτομο που τραυματίστηκε σε μια μεγάλη πυρκαγιά μπορεί να βιώνει αυξημένη δυσφορία κάθε καλοκαίρι. Κάποιος που έχασε έναν αγαπημένο άνθρωπο κατά την περίοδο των Χριστουγέννων μπορεί να δυσκολεύεται κάθε χρόνο όταν πλησιάζουν οι γιορτές. Ακόμη και μια χαρακτηριστική μυρωδιά, οι καιρικές συνθήκες ή οι ειδήσεις για ένα παρόμοιο γεγονός μπορούν να λειτουργήσουν ως υπενθυμίσεις της τραυματικής εμπειρίας και να ενεργοποιήσουν αντίστοιχες αντιδράσεις.

Σημαίνει ότι η θεραπεία δεν έχει λειτουργήσει;

Η επανεμφάνιση συμπτωμάτων κοντά σε μια επέτειο συχνά προκαλεί ανησυχία. Πολλοί άνθρωποι φοβούνται ότι «γυρίζουν πίσω» ή ότι όλη η πρόοδος που είχαν κάνει χάθηκε.

Στην πραγματικότητα, οι επετειακές αντιδράσεις δεν σημαίνουν απαραίτητα υποτροπή. Για πολλούς ανθρώπους αποτελούν μια προσωρινή ενεργοποίηση της τραυματικής μνήμης. Η διαφορά είναι ότι, μετά από μια επιτυχημένη θεραπευτική πορεία, το άτομο συνήθως μπορεί να αναγνωρίσει τι συμβαίνει, να κατανοήσει ότι η αντίδραση σχετίζεται με την επέτειο και να επανέλθει πιο γρήγορα στην καθημερινότητά του.

Με άλλα λόγια, το γεγονός ότι εξακολουθεί να υπάρχει συγκινησιακή φόρτιση δεν σημαίνει ότι το τραύμα δεν έχει επεξεργαστεί. Η ένταση, η διάρκεια και ο τρόπος διαχείρισης αυτών των αντιδράσεων είναι συχνά πολύ διαφορετικά σε σχέση με το παρελθόν.

Πώς μπορείτε να διαχειριστείτε μια επετειακή αντίδραση;

Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσετε ότι η αλλαγή στη διάθεσή σας μπορεί να σχετίζεται με την επέτειο ενός τραυματικού γεγονότος. Για πολλούς ανθρώπους, μόνο αυτή η αναγνώριση μειώνει το άγχος και τις σκέψεις ότι «κάτι δεν πάει καλά».

Μπορεί επίσης να βοηθήσει η διατήρηση της καθημερινής ρουτίνας, η φροντίδα του ύπνου, η ήπια σωματική δραστηριότητα, η επαφή με ανθρώπους που προσφέρουν ασφάλεια και η αποδοχή των συναισθημάτων χωρίς αυτοκριτική. Κάποιοι βρίσκουν ανακουφιστικό να αφιερώσουν χρόνο σε μια προσωπική τελετουργία μνήμης, όπως η επίσκεψη σε έναν τόπο με ιδιαίτερη σημασία ή η συμμετοχή σε μια συμβολική δραστηριότητα προς τιμήν ενός αγαπημένου προσώπου.

Εάν τα συμπτώματα είναι έντονα ή επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητα, η υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση και διαχείρισή τους.

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για το πώς επηρεάζει το τραύμα τον εγκέφαλο, μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο «Freeze, Fight, Flight ή Fawn; Πώς αντιδρά ο εγκέφαλος στον κίνδυνο;». Εάν σας ενδιαφέρει να κατανοήσετε καλύτερα τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές σας, μπορείτε να ενημερωθείτε και για τις Υπηρεσίες Ψυχικής Υγείας που παρέχει το TraumaHelp.

Πότε είναι σημαντικό να ζητήσετε βοήθεια;

Η προσωρινή συναισθηματική επιβάρυνση γύρω από μια επέτειο δεν είναι απαραίτητα λόγος ανησυχίας. Ωστόσο, εάν τα συμπτώματα είναι ιδιαίτερα έντονα, διαρκούν για μεγάλο χρονικό διάστημα ή επηρεάζουν σημαντικά την εργασία, τις σχέσεις ή τη λειτουργικότητά σας, είναι σημαντικό να αναζητήσετε επαγγελματική αξιολόγηση.

Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να βοηθήσει όχι μόνο στη μείωση των συμπτωμάτων αλλά και στην καλύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το τραυματικό γεγονός εξακολουθεί να επηρεάζει τη ζωή σας. Με την κατάλληλη υποστήριξη, πολλοί άνθρωποι καταφέρνουν να διαχειρίζονται αυτές τις περιόδους με μεγαλύτερη ασφάλεια και λιγότερη ψυχική επιβάρυνση.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association.

Brewin, C. R. (2014). Episodic memory, perceptual memory, and their interaction: Foundations for a theory of posttraumatic stress disorder. Psychological Bulletin, 140(1), 69–97. https://doi.org/10.1037/a0033722

LeDoux, J. E. (1996). The Emotional Brain: The Mysterious Underpinnings of Emotional Life. Simon & Schuster.

Rando, T. A. (1993). Treatment of Complicated Mourning. Research Press.

van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.

World Health Organization. (2022). International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11). https://icd.who.int/