Moral Injury (Ηθικός τραυματισμός): Όταν το τραύμα συγκρούεται με τις αξίες μας

Οι περισσότεροι άνθρωποι συνδέουν το ψυχικό τραύμα με γεγονότα που απειλούν τη ζωή, όπως ένα σοβαρό τροχαίο ατύχημα, μια φυσική καταστροφή ή μια εμπειρία βίας. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου η βαθύτερη πληγή δεν προέρχεται μόνο από τον φόβο ή τον κίνδυνο, αλλά από τη σύγκρουση με τις προσωπικές αξίες και τις ηθικές πεποιθήσεις του ανθρώπου.

Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως Moral Injury (ηθικός τραυματισμός). Πρόκειται για μια έννοια που χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο στην ψυχολογία, την ψυχιατρική και την έρευνα του τραύματος, ιδιαίτερα σε στρατιωτικούς, επαγγελματίες υγείας, διασώστες, αστυνομικούς, πυροσβέστες και ανθρώπους που έχουν βρεθεί αντιμέτωποι με εξαιρετικά δύσκολα ηθικά διλήμματα (Litz et al., 2009).

Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι ο ηθικός τραυματισμός δεν αποτελεί επίσημη ψυχιατρική διάγνωση. Δεν περιλαμβάνεται ως ξεχωριστή διαγνωστική κατηγορία στο DSM-5-TR ή στο ICD-11. Αντίθετα, αποτελεί ένα κλινικό και ερευνητικό πλαίσιο που περιγράφει τον βαθύ ψυχικό πόνο που μπορεί να εμφανιστεί όταν ένα άτομο βιώσει, παρακολουθήσει ή συμμετάσχει σε γεγονότα που παραβιάζουν τις θεμελιώδεις ηθικές του αξίες (American Psychiatric Association, 2022· World Health Organization, 2022).

Τι είναι ο ηθικός τραυματισμός;

Ο ηθικός τραυματισμός αναφέρεται στη βαθιά ψυχολογική δυσφορία που μπορεί να προκύψει όταν κάποιος αισθάνεται ότι παραβίασε τις προσωπικές του αξίες ή όταν έγινε μάρτυρας γεγονότων που συγκρούονται έντονα με το αίσθημα του σωστού και του λάθους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, το άτομο μπορεί να πιστεύει ότι έκανε κάτι που δεν συγχωρεί τον εαυτό του. Σε άλλες, μπορεί να θεωρεί ότι δεν έκανε αρκετά για να προστατεύσει κάποιον ή ότι προδόθηκε από ανθρώπους ή θεσμούς στους οποίους είχε εμπιστοσύνη.

Το κοινό στοιχείο δεν είναι μόνο το τραυματικό γεγονός, αλλά η βαθιά ηθική σύγκρουση που αυτό δημιουργεί.

Πότε μπορεί να εμφανιστεί;

Αρχικά, ο όρος χρησιμοποιήθηκε κυρίως για να περιγράψει εμπειρίες στρατιωτικών που συμμετείχαν σε πολεμικές επιχειρήσεις. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο ηθικός τραυματισμός μπορεί να εμφανιστεί σε πολλούς διαφορετικούς ανθρώπους.

Παραδείγματα περιλαμβάνουν:

• έναν επαγγελματία υγείας που, σε συνθήκες κρίσης, αναγκάζεται να πάρει δύσκολες αποφάσεις για τη φροντίδα ασθενών,
• έναν αστυνομικό ή διασώστη που γίνεται μάρτυρας ακραίων περιστατικών και αισθάνεται ότι δεν κατάφερε να προστατεύσει κάποιον,
• ένα άτομο που έχει βιώσει κακοποίηση και νιώθει ενοχές επειδή πιστεύει ότι θα μπορούσε να είχε αντιδράσει διαφορετικά,
• κάποιον που αισθάνεται ότι προδόθηκε από έναν άνθρωπο, έναν οργανισμό ή έναν θεσμό στον οποίο είχε απολύτως εμπιστευτεί.

Δεν είναι απαραίτητο το γεγονός να περιλαμβάνει πραγματική παραβίαση των αξιών του ατόμου. Αρκετές φορές αρκεί η προσωπική του ερμηνεία για όσα συνέβησαν, ακόμη κι αν αυτή δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην πραγματικότητα.

Ποια είναι τα συχνότερα συναισθήματα;

Σε αντίθεση με άλλα τραυματικά γεγονότα, όπου κυριαρχεί ο φόβος, στον ηθικό τραυματισμό συχνά κυριαρχούν συναισθήματα όπως:

• έντονες ενοχές,
• ντροπή,
• θυμός,
• απογοήτευση,
• αίσθημα προδοσίας,
• απώλεια εμπιστοσύνης στους άλλους ή στον εαυτό,
• αίσθημα ότι κάποιος δεν αξίζει συγχώρεση.

Αυτά τα συναισθήματα μπορεί να συνοδεύονται από απομόνωση, δυσκολία στις σχέσεις, αμφισβήτηση της προσωπικής ταυτότητας ή απώλεια νοήματος στη ζωή.

Είναι το ίδιο με το PTSD;

Όχι. Ο ηθικός τραυματισμός και η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD) σχετίζονται, αλλά δεν είναι ταυτόσημες έννοιες.

Στο PTSD κυριαρχούν συνήθως ο φόβος, οι ανεπιθύμητες αναμνήσεις, οι εφιάλτες, η υπερεπαγρύπνηση και η αποφυγή υπενθυμίσεων του τραυματικού γεγονότος. Στον ηθικό τραυματισμό, το κυρίαρχο στοιχείο είναι η σύγκρουση με τις προσωπικές ηθικές αξίες. Οι ενοχές, η ντροπή, η αυτοκατηγορία ή το αίσθημα προδοσίας μπορεί να είναι εντονότερα από τον φόβο.

Οι δύο καταστάσεις μπορούν να συνυπάρχουν. Ένα άτομο μπορεί να πληροί τα διαγνωστικά κριτήρια για PTSD και ταυτόχρονα να βιώνει ηθικό τραυματισμό. Άλλοι μπορεί να εμφανίζουν έντονο ηθικό τραυματισμό χωρίς να πληρούν τα κριτήρια για PTSD.

Τι δείχνει η έρευνα;

Τα τελευταία χρόνια ο ηθικός τραυματισμός αποτελεί αντικείμενο αυξανόμενου επιστημονικού ενδιαφέροντος. Έρευνες δείχνουν ότι μπορεί να σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα κατάθλιψης, άγχους, μετατραυματικού στρες, κοινωνικής απομόνωσης και αυτοκτονικού ιδεασμού, ιδιαίτερα όταν τα συναισθήματα ενοχής και ντροπής παραμένουν ανεπεξέργαστα (Williamson et al., 2021).

Παράλληλα, η έρευνα υπογραμμίζει ότι η κοινωνική υποστήριξη, η επεξεργασία της εμπειρίας σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο και η αποκατάσταση της προσωπικής αίσθησης νοήματος αποτελούν σημαντικούς προστατευτικούς παράγοντες.

Πώς αντιμετωπίζεται;

Δεν υπάρχει μία θεραπεία ειδικά για τον ηθικό τραυματισμό. Η αντιμετώπιση εξατομικεύεται και βασίζεται στις ανάγκες κάθε ανθρώπου.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να επεξεργαστεί τις τραυματικές εμπειρίες, να εξετάσει ρεαλιστικά τις ευθύνες που αποδίδει στον εαυτό του, να μειώσει την υπερβολική αυτοκατηγορία και να αναπτύξει μια πιο συμπονετική στάση απέναντι στον εαυτό του. Παράλληλα, μπορεί να συμβάλει στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, των διαπροσωπικών σχέσεων και της αίσθησης προσωπικού νοήματος.

Η θεραπευτική προσέγγιση διαφέρει ανάλογα με το ιστορικό, τα συμπτώματα και τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου και μπορεί να περιλαμβάνει παρεμβάσεις που χρησιμοποιούνται ευρέως στη θεραπεία του ψυχικού τραύματος.

Πότε είναι σημαντικό να ζητήσετε βοήθεια;

Εάν, μετά από ένα δύσκολο γεγονός, αισθάνεστε ότι οι ενοχές, η ντροπή, η αυτοκατηγορία ή το αίσθημα προδοσίας επιμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα και επηρεάζουν την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινότητά σας, είναι σημαντικό να απευθυνθείτε σε επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Ο ηθικός τραυματισμός δεν σημαίνει ότι είστε «κακός άνθρωπος» ούτε ότι όσα αισθάνεστε αντικατοπτρίζουν απαραίτητα την πραγματικότητα. Συχνά αποτελεί την έκφραση μιας βαθιάς σύγκρουσης ανάμεσα σε όσα συνέβησαν και στις αξίες με τις οποίες επιλέγετε να ζείτε.

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για τις επιπτώσεις του τραύματος, μπορείτε να διαβάσετε τα άρθρα «Anniversary Reactions (Επετειακές αντιδράσεις): Γιατί ορισμένες ημερομηνίες ξυπνούν τραυματικές αναμνήσεις;» και «Μετατραυματική Ανάπτυξη: Μπορεί κάποιος να βγει πιο δυνατός από μια τραυματική εμπειρία;». 

Βιβλιογραφία 

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association.

Litz, B. T., Stein, N., Delaney, E., et al. (2009). Moral injury and moral repair in war veterans: A preliminary model and intervention strategy. Clinical Psychology Review, 29(8), 695–706. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2009.07.003

Williamson, V., Murphy, D., & Greenberg, N. (2021). COVID-19 and experiences of moral injury in front-line key workers. Occupational Medicine, 71(6–7), 317–319.

World Health Organization. (2022). International Classification of Diseases 11th Revision (ICD-11). https://icd.who.int/