Μετατραυματική ανάπτυξη: Μπορεί κάποιος να βγει πιο δυνατός από μια τραυματική εμπειρία;

Όταν ένας άνθρωπος βιώνει ένα τραυματικό γεγονός – όπως ένα σοβαρό τροχαίο ατύχημα, την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, μια φυσική καταστροφή, μια εμπειρία κακοποίησης ή ένα άλλο γεγονός που απειλεί την αίσθηση ασφάλειάς του – είναι φυσιολογικό να αισθανθεί ότι η ζωή του έχει αλλάξει ριζικά. Για πολλούς, οι συνέπειες περιλαμβάνουν έντονο άγχος, δυσκολίες στον ύπνο, επαναλαμβανόμενες αναμνήσεις ή συναισθηματική αποστασιοποίηση. Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις, μέσα από τη δύσκολη διαδικασία της προσαρμογής, μπορεί να προκύψουν σημαντικές θετικές ψυχολογικές αλλαγές. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως Μετατραυματική Ανάπτυξη (Post-Traumatic Growth – PTG) (Tedeschi & Calhoun, 2004).

Η έννοια αυτή συχνά παρερμηνεύεται. Δεν σημαίνει ότι το τραύμα είναι κάτι ωφέλιμο ούτε ότι κάποιος «οφείλει» να βγει πιο δυνατός από μια τόσο επώδυνη εμπειρία. Αντίθετα, η μετατραυματική ανάπτυξη περιγράφει τις αλλαγές που μπορούν να εμφανιστούν όταν ένα άτομο καταφέρει, σταδιακά και με τον δικό του ρυθμό, να επεξεργαστεί όσα συνέβησαν και να αναδομήσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, τους άλλους και τον κόσμο γύρω του (Calhoun & Tedeschi, 2014).

Η ανάπτυξη δεν είναι το αντίθετο του τραύματος

Ένας από τους μεγαλύτερους μύθους είναι ότι αν κάποιος παρουσιάσει μετατραυματική ανάπτυξη, σημαίνει ότι δεν υποφέρει πλέον. Στην πραγματικότητα, οι δύο καταστάσεις μπορούν να συνυπάρχουν. Ένα άτομο μπορεί να εξακολουθεί να εμφανίζει συμπτώματα μετατραυματικού στρες, όπως εφιάλτες, υπερεπαγρύπνηση ή αποφυγή συγκεκριμένων καταστάσεων, και παράλληλα να αναφέρει ότι έχει αποκτήσει διαφορετικές προτεραιότητες, βαθύτερες σχέσεις ή μεγαλύτερη εκτίμηση για τη ζωή (Tedeschi & Calhoun, 2004).

Αυτός είναι και ο λόγος που η σύγχρονη προσέγγιση στη θεραπεία του ψυχικού τραύματος δεν στοχεύει στο να «βρει κάποιος κάτι θετικό» στην εμπειρία του. Πρωταρχικός στόχος είναι η μείωση της ψυχικής δυσφορίας και η αποκατάσταση της λειτουργικότητας. Εάν μέσα από αυτή τη διαδικασία προκύψει και προσωπική ανάπτυξη, αυτή αποτελεί φυσικό αποτέλεσμα της προσαρμογής και όχι υποχρεωτικό θεραπευτικό στόχο.

Πώς μπορεί να αλλάξει ένας άνθρωπος μετά από ένα τραύμα;

Σύμφωνα με τους Tedeschi και Calhoun (2004), οι θετικές αλλαγές που μπορεί να προκύψουν μετά από ένα τραυματικό γεγονός αφορούν πέντε βασικούς τομείς: την εκτίμηση της ζωής, τις διαπροσωπικές σχέσεις, την αναγνώριση νέων δυνατοτήτων, την αίσθηση προσωπικής δύναμης και τις πνευματικές ή υπαρξιακές αλλαγές. Οι τομείς αυτοί δεν εμφανίζονται απαραίτητα όλοι μαζί ούτε στον ίδιο βαθμό. Κάποιος μπορεί να νιώσει ότι εκτιμά περισσότερο τις καθημερινές στιγμές, ενώ κάποιος άλλος να ανακαλύψει νέους προσωπικούς στόχους ή να αναθεωρήσει τις αξίες και τις προτεραιότητές του.

Πολλοί άνθρωποι αναφέρουν ότι αισθάνονται μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στις δυνατότητές τους, επειδή κατάφεραν να αντιμετωπίσουν μια εμπειρία που κάποτε θεωρούσαν αδιανόητη. Άλλοι περιγράφουν ότι οι σχέσεις τους έγιναν πιο ουσιαστικές, ότι εκφράζουν πιο εύκολα τα συναισθήματά τους ή ότι εκτιμούν περισσότερο την υποστήριξη των σημαντικών ανθρώπων στη ζωή τους.

Εξίσου συχνά, αλλάζουν οι προτεραιότητες της καθημερινότητας. Δραστηριότητες που παλαιότερα θεωρούνταν δεδομένες αποκτούν νέο νόημα, ενώ αρκετοί άνθρωποι αποφασίζουν να επαναπροσδιορίσουν τους επαγγελματικούς ή προσωπικούς τους στόχους. Για κάποιους, το τραύμα γίνεται αφορμή για βαθύτερους υπαρξιακούς προβληματισμούς σχετικά με τις αξίες, τις σχέσεις ή το νόημα της ζωής.

Ποιοι παράγοντες ευνοούν τη μετατραυματική ανάπτυξη;

Η έρευνα δείχνει ότι η μετατραυματική ανάπτυξη δεν εξαρτάται μόνο από το ίδιο το γεγονός, αλλά κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο το άτομο το επεξεργάζεται. Η ύπαρξη υποστηρικτικού οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος, η δυνατότητα να μιλήσει κανείς ανοιχτά για όσα βίωσε και η σταδιακή γνωστική επεξεργασία της εμπειρίας φαίνεται να αποτελούν σημαντικούς προστατευτικούς παράγοντες (Joseph et al., 2012).

Σε αρκετές περιπτώσεις, η ψυχοθεραπεία μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διαδικασία αυτή. Δεν επιδιώκει να «μετατρέψει» το τραύμα σε κάτι θετικό, αλλά να βοηθήσει το άτομο να κατανοήσει τις αντιδράσεις του, να ανακτήσει την αίσθηση ασφάλειας και να μειώσει τα συμπτώματα που επηρεάζουν την καθημερινότητά του. Εάν επιθυμείτε να μάθετε περισσότερα για την αντιμετώπιση του ψυχικού τραύματος, μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα στη σελίδα Θεραπεία Τραύματος.

Μετατραυματική ανάπτυξη ή ανθεκτικότητα;

Οι δύο έννοιες συγχέονται συχνά, αλλά δεν είναι ίδιες. Η ψυχική ανθεκτικότητα αναφέρεται στην ικανότητα ενός ανθρώπου να ανακάμπτει μετά από δυσκολίες, επιστρέφοντας σχετικά γρήγορα στο προηγούμενο επίπεδο λειτουργικότητάς του. Η μετατραυματική ανάπτυξη, αντίθετα, περιγράφει μια βαθύτερη αλλαγή στην αντίληψη του εαυτού και της ζωής. Δεν σημαίνει απλώς επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση, αλλά πιθανή αναδόμηση των προσωπικών αξιών και προτεραιοτήτων (Tedeschi et al., 2018).

Δεν χρειάζεται να «γίνετε πιο δυνατοί»

Η κοινωνία συχνά προβάλλει το μήνυμα ότι κάθε δύσκολη εμπειρία πρέπει να οδηγεί σε προσωπική εξέλιξη. Αυτή η αντίληψη μπορεί να δημιουργήσει επιπλέον πίεση στους ανθρώπους που εξακολουθούν να παλεύουν με τις συνέπειες του τραύματος. Η επιστημονική κοινότητα είναι σαφής: δεν υπάρχει σωστός ή λάθος τρόπος να αντιδράσει κάποιος σε ένα τραυματικό γεγονός. Η απουσία μετατραυματικής ανάπτυξης δεν σημαίνει αποτυχία ούτε υποδηλώνει ότι κάποιος δεν προσπαθεί αρκετά.

Εάν μετά από ένα τραυματικό γεγονός δυσκολεύεστε να επιστρέψετε στην καθημερινότητά σας ή αναγνωρίζετε συμπτώματα που επιμένουν για εβδομάδες ή μήνες, είναι σημαντικό να αναζητήσετε επαγγελματική υποστήριξη. Στο TraumaHelp παρέχονται εξατομικευμένες υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης ενηλίκων, καθώς και υπηρεσίες για παιδιά και εφήβους, όταν το τραυματικό γεγονός αφορά μικρότερες ηλικίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η χρήση ψυχομετρικών εργαλείων μπορεί επίσης να συμβάλει στην πληρέστερη αξιολόγηση των συμπτωμάτων και στον σχεδιασμό της κατάλληλης θεραπευτικής παρέμβασης.

Βιβλιογραφία 

Calhoun, L. G., & Tedeschi, R. G. (2014). Handbook of Posttraumatic Growth: Research and Practice. Routledge.

Joseph, S., Murphy, D., & Regel, S. (2012). An affective–cognitive processing model of post-traumatic growth. Clinical Psychology & Psychotherapy, 19(4), 316–325. https://doi.org/10.1002/cpp.1798

Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1–18. https://doi.org/10.1207/s15327965pli1501_01

Tedeschi, R. G., Shakespeare-Finch, J., Taku, K., & Calhoun, L. G. (Eds.). (2018). Posttraumatic Growth: Theory, Research, and Applications. Routledge.