Freeze, Fight, Flight ή Fawn; Πώς αντιδρά ο εγκέφαλος όταν αντιλαμβάνεται κίνδυνο

Έχετε αναρωτηθεί ποτέ γιατί κάποιοι άνθρωποι, μπροστά σε έναν κίνδυνο, αντιδρούν αμέσως, ενώ άλλοι μένουν ακίνητοι ή δυσκολεύονται ακόμη και να μιλήσουν; Ίσως έχετε ακούσει κάποιον να λέει «πάγωσα», «δεν μπορούσα να αντιδράσω» ή «ένιωθα ότι λειτουργούσα στον αυτόματο πιλότο». Αυτές οι αντιδράσεις δεν αποτελούν ένδειξη αδυναμίας ή έλλειψης θάρρους. Αντίθετα, αποτελούν φυσιολογικές αποκρίσεις του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος απέναντι σε μια αντιλαμβανόμενη απειλή.

Όταν ο εγκέφαλος εκτιμήσει ότι υπάρχει κίνδυνος, ενεργοποιείται το σύστημα επιβίωσης του οργανισμού. Οι αντιδράσεις αυτές είναι ταχύτατες, αυτόματες και συμβαίνουν πριν ακόμη προλάβουμε να σκεφτούμε συνειδητά τι συμβαίνει (LeDoux, 1996).

Πώς ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο;

Η αμυγδαλή, μια μικρή δομή του μεταιχμιακού συστήματος, διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην ανίχνευση πιθανών απειλών. Όταν εκτιμήσει ότι υπάρχει κίνδυνος, ενεργοποιεί το συμπαθητικό νευρικό σύστημα και τον άξονα υποθαλάμου–υπόφυσης–επινεφριδίων (HPA axis), οδηγώντας στην απελευθέρωση αδρεναλίνης και κορτιζόλης. Οι ορμόνες αυτές προετοιμάζουν το σώμα να αντιμετωπίσει την απειλή αυξάνοντας τους καρδιακούς παλμούς, την αρτηριακή πίεση και την εγρήγορση (McEwen, 2007).

Η διαδικασία αυτή είναι εξελικτικά προσαρμοστική. Στόχος της δεν είναι να μας κάνει να αισθανόμαστε άνετα, αλλά να αυξήσει τις πιθανότητες επιβίωσης.

Fight: Η αντίδραση της σύγκρουσης

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο εγκέφαλος εκτιμά ότι η ασφαλέστερη επιλογή είναι η ενεργητική αντιμετώπιση της απειλής. Η αντίδραση fight χαρακτηρίζεται από αυξημένη κινητοποίηση, ένταση και διάθεση υπεράσπισης του εαυτού ή των άλλων.

Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα σωματική επίθεση. Μπορεί να εκδηλωθεί ως έντονη διεκδικητικότητα, λεκτική αντίδραση ή αποφασιστική προσπάθεια απομάκρυνσης της απειλής.

Flight: Η αντίδραση της φυγής

Όταν ο εγκέφαλος θεωρεί ότι η απομάκρυνση είναι ασφαλέστερη από τη σύγκρουση, ενεργοποιείται η αντίδραση flight. Ο οργανισμός προετοιμάζεται να απομακρυνθεί γρήγορα από τον κίνδυνο.

Στην καθημερινότητα αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως έντονη επιθυμία αποχώρησης από μια κατάσταση, αποφυγή συγκεκριμένων χώρων ή ακόμη και δυσκολία να παραμείνει κάποιος σε περιβάλλοντα που του θυμίζουν ένα τραυματικό γεγονός.

Freeze: Όταν το σώμα «παγώνει»

Πολλοί άνθρωποι εκπλήσσονται όταν μαθαίνουν ότι η ακινησία αποτελεί επίσης μια φυσιολογική αντίδραση επιβίωσης.

Η αντίδραση freeze εμφανίζεται όταν ο εγκέφαλος εκτιμά ότι ούτε η σύγκρουση ούτε η φυγή είναι πιθανό να οδηγήσουν σε ασφάλεια. Το άτομο μπορεί να νιώθει ότι αδυνατεί να κινηθεί, να μιλήσει ή να πάρει αποφάσεις, παρότι έχει πλήρη επίγνωση του τι συμβαίνει.

Η αντίδραση αυτή παρατηρείται συχνά σε θύματα τροχαίων ατυχημάτων, σε περιστατικά σεξουαλικής βίας ή σε άλλες εξαιρετικά απειλητικές καταστάσεις. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι πρόκειται για μια ακούσια νευροβιολογική απόκριση και όχι για συνειδητή επιλογή (Kozlowska et al., 2015).

Fawn: Η προσπάθεια διατήρησης της ασφάλειας μέσω της συμμόρφωσης

Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει ιδιαίτερα γνωστός ο όρος fawn, ο οποίος περιγράφει την τάση ορισμένων ανθρώπων να προσπαθούν να μειώσουν τον κίνδυνο ευχαριστώντας, καθησυχάζοντας ή συμμορφούμενοι με τον άλλον.

Η αντίδραση αυτή έχει περιγραφεί κυρίως σε άτομα που έχουν εκτεθεί σε χρόνιο διαπροσωπικό τραύμα, όπως η παιδική κακοποίηση ή η ενδοοικογενειακή βία (Walker, 2013). Αν και δεν αποτελεί την κλασική νευροβιολογική απόκριση που περιέγραψε ο Cannon, θεωρείται από πολλούς κλινικούς μια σημαντική στρατηγική επιβίωσης σε καταστάσεις όπου το άτομο δεν μπορεί ούτε να πολεμήσει ούτε να διαφύγει.

Μπορεί να παραμένουν ενεργές αυτές οι αντιδράσεις μετά το τραύμα;

Ναι. Σε ανθρώπους που έχουν βιώσει τραυματικές εμπειρίες, το σύστημα ανίχνευσης κινδύνου μπορεί να παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητο. Ως αποτέλεσμα, ο εγκέφαλος ενδέχεται να ενεργοποιεί τις ίδιες αποκρίσεις ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματικός κίνδυνος.

Αυτό μπορεί να εξηγεί γιατί κάποιοι άνθρωποι αισθάνονται ότι «παγώνουν» σε συγκρούσεις, αποφεύγουν ορισμένες καταστάσεις ή βρίσκονται διαρκώς σε αυξημένη εγρήγορση. Πρόκειται για συχνά συμπτώματα που παρατηρούνται μετά από τραυματικές εμπειρίες και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να σχετίζονται με τη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD). 

Οι αποκρίσεις επιβίωσης είναι φυσιολογικές και δεν μπορούν να ελεγχθούν πλήρως τη στιγμή που ενεργοποιούνται. Ωστόσο, μέσω της ψυχοθεραπείας και της σταδιακής επεξεργασίας των τραυματικών εμπειριών, πολλοί άνθρωποι μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα πρώιμα σημάδια ενεργοποίησης, να κατανοούν καλύτερα τις αντιδράσεις τους και να ανακτούν σταδιακά την αίσθηση ασφάλειας.

Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών αποτελεί συχνά ένα σημαντικό πρώτο βήμα. Για πολλούς ανθρώπους, η γνώση ότι το «πάγωμα» ή η έντονη αποφυγή αποτελούν φυσιολογικές αποκρίσεις του νευρικού συστήματος μειώνει το αίσθημα ενοχής και αυτοκριτικής που συχνά συνοδεύει το ψυχικό τραύμα.

Βιβλιογραφία 

Cannon, W. B. (1915). Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage. D. Appleton and Company.

Kozlowska, K., Walker, P., McLean, L., & Carrive, P. (2015). Fear and the defense cascade: Clinical implications and management. Harvard Review of Psychiatry, 23(4), 263–287. https://doi.org/10.1097/HRP.0000000000000065

LeDoux, J. E. (1996). The Emotional Brain. Simon & Schuster.

McEwen, B. S. (2007). Physiology and neurobiology of stress and adaptation: Central role of the brain. Physiological Reviews, 87(3), 873–904. https://doi.org/10.1152/physrev.00041.2006

Walker, P. (2013). Complex PTSD: From Surviving to Thriving. Azure Coyote Publishing.