Στυλ προσκόλλησης: εργαλείο κατανόησης ή νέο labeling;

Τα τελευταία χρόνια, οι όροι «secure», «anxious», «avoidant» έχουν μετακινηθεί από την επιστημονική βιβλιογραφία στα social media. Στο Instagram και στο TikTok, τα στυλ προσκόλλησης (attachment styles) παρουσιάζονται συχνά ως γρήγορα ερμηνευτικά σχήματα για κάθε δυσκολία στις σχέσεις. Αυτό δημιουργεί μια εύλογη απορία: πρόκειται για ένα χρήσιμο εργαλείο κατανόησης ή για μια νέα μορφή ετικετοποίησης (labeling) που απλοποιεί υπερβολικά την πολυπλοκότητα των σχέσεων;

Τι πραγματικά λέει η θεωρία προσκόλλησης

Η αφετηρία είναι σαφής. Η Θεωρία προσκόλλησης δεν δημιουργήθηκε για να «βαφτίζει» ανθρώπους ως τύπους. Περιγράφει μοτίβα σχέσεων που διαμορφώνονται μέσα από εμπειρίες και επηρεάζουν τον τρόπο που σχετιζόμαστε, τα οποία και εκφράζονται διαφορετικά ανάλογα με το πλαίσιο.

Με άλλα λόγια, δεν μιλάμε για σταθερές κατηγορίες αλλά για δυναμικές τάσεις. Αυτό το σημείο αλλοιώνεται συστηματικά όταν η θεωρία μεταφέρεται εκτός επιστημονικού πλαισίου. Εκεί, το «έχω τάσεις αποφυγής σε συγκεκριμένα συμφραζόμενα» μετατρέπεται σε «είμαι αποφευκτικός/η (avoidant)».

Από εργαλείο κατανόησης σε ετικέτα

Στη σύγχρονη επιστημονική της εκδοχή, μιλάμε για διαστάσεις (π.χ. άγχος, αποφυγή) και όχι για «τύπους» στους οποίους ανήκει κάποιος σταθερά. Αυτό το σημείο συχνά χάνεται όταν η θεωρία μεταφέρεται στο δημόσιο λόγο.

Εδώ εμφανίζεται η πρώτη στρέβλωση. Στα social media, η θεωρία μετατρέπεται σε απλό σύστημα ταυτοτήτων: «είμαι avoidant», «είμαι anxious». Αυτό δεν είναι απλώς απλοποίηση· είναι μετατόπιση από ένα δυναμικό μοντέλο σε στατική ετικέτα. Και εδώ ακριβώς συναντάμε το φαινόμενο της Ετικετοποίηση: η περιγραφή μιας τάσης παγιώνεται ως χαρακτηριστικό προσωπικότητας.

Αν το δούμε πιο αυστηρά, υπάρχει ένα λογικό άλμα που σπάνια αναγνωρίζεται. Από την παρατήρηση μιας συμπεριφοράς περνάμε στην κατηγοριοποίηση, και από εκεί στη βεβαιότητα ότι η συμπεριφορά εξηγείται πλήρως από την κατηγορία. Πρόκειται για ουσιαστικοποίηση ή αλλιώς κυκλική αιτιολόγηση: «αποφεύγει την εγγύτητα γιατί είναι avoidant, και ξέρουμε ότι είναι avoidant γιατί αποφεύγει την εγγύτητα». Αυτό δεν προσθέτει κατανόηση — απλώς αναπαράγει την αρχική περιγραφή.

Παράλληλα, η υπερέκθεση του μοντέλου οδηγεί σε αυτό που περιγράφεται ως Concept creep: μια σταδιακή διεύρυνση της έννοιας, ώστε να καλύπτει όλο και περισσότερες συμπεριφορές (Haslam, 2016). Χωρίς να χρειάζεται εκτενής ανάλυση, το αποτέλεσμα είναι πρακτικά το εξής: σχεδόν κάθε δυσκολία σε μια σχέση μπορεί να «χωρέσει» σε ένα attachment style. Και όταν μια έννοια εξηγεί τα πάντα, στην ουσία δεν εξηγεί κάτι συγκεκριμένο.

Εδώ αξίζει να σταθούμε σε ένα ακόμη σημείο που συχνά περνά απαρατήρητο. Τα social media δεν λειτουργούν ως ουδέτερο μέσο μετάδοσης γνώσης. Αντιθέτως, ευνοούν περιεχόμενο που είναι γρήγορο, αναγνωρίσιμο και προσωπικά ταυτίσιμο. Ένα βίντεο που λέει «5 σημάδια ότι είσαι avoidant» έχει πολύ μεγαλύτερη απήχηση από μια ανάλυση που εξηγεί ότι τα μοτίβα σχέσεων είναι συμφραζόμενα και μεταβαλλόμενα. Άρα, η ίδια η πλατφόρμα ενισχύει τη μετατροπή της θεωρίας σε ετικετοποίηση.

Από την ετικέτα στην κατανόηση

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα στυλ προσκόλλησης δεν είναι χρήσιμα. Το αντίθετο. Όταν χρησιμοποιούνται σωστά, μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο κατανόησης μοτίβων: να βοηθήσουν κάποιον να δει πώς αντιδρά υπό πίεση, πώς σχετίζεται με την εγγύτητα ή την απόσταση, και πώς επηρεάζονται οι σχέσεις του. Η διαφορά βρίσκεται στον τρόπο χρήσης. Ως υπόθεση εργασίας, είναι χρήσιμα. Ως ταυτότητα, είναι περιοριστικά.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι «ποιο στυλ προσκόλλησης έχει κάποιος», αλλά «σε ποιες συνθήκες εμφανίζονται συγκεκριμένα μοτίβα και τι τα διατηρεί». Αυτή η μετατόπιση από το «τι είμαι» στο «πώς λειτουργώ σε συγκεκριμένα πλαίσια» αλλάζει ουσιαστικά το επίπεδο κατανόησης.

Σε αυτό το σημείο γίνεται σαφές και ένα πρακτικό όριο της δημοφιλούς χρήσης της θεωρίας. Αν κάποιος βασίζεται αποκλειστικά σε γενικευμένες περιγραφές (π.χ. από social media), υπάρχει αυξημένος κίνδυνος να παρερμηνεύσει είτε τον εαυτό του είτε τους άλλους. Η διαφοροποίηση μεταξύ ενός σταθερού μοτίβου και μιας συγκυριακής αντίδρασης απαιτεί πιο συστηματική διερεύνηση — όχι απλή ταύτιση με περιγραφικά «checklists». Σε τέτοια πλαίσια, η αξιολόγηση δεν στοχεύει στο να αποδώσει μια ετικέτα, αλλά στο να κατανοήσει τη λειτουργία των συμπεριφορών μέσα στις σχέσεις και στο συγκεκριμένο περιβάλλον όπου αυτές εμφανίζονται.

Συμπέρασμα

Τελικά, τα στυλ προσκόλλησης δεν είναι ούτε «μύθος» ούτε «απόλυτη αλήθεια». Είναι ένα εργαλείο — και όπως κάθε εργαλείο, η αξία τους εξαρτάται από τη χρήση. Η βασική παγίδα δεν είναι η θεωρία, αλλά η απλοποίησή της: όταν ένα δυναμικό μοντέλο γίνεται στατική ταυτότητα, τότε από εργαλείο κατανόησης μετατρέπεται σε μηχανισμό ετικετοποίησης.

Βιβλιογραφία

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Ainsworth, M. D. S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum.

Haslam, N. (2016). Concept creep: Psychology’s expanding concepts of harm and pathology. Psychological Inquiry, 27(1), 1–17. https://doi.org/10.1080/1047840X.2016.1082418