Τι είναι η επαγγελματική εξουθένωση και ποια η σχέση της με την ψυχική ανθεκτικότητα;

Γράφει η Ζαφειρία Μήτρογλου

Η επαγγελματική εξουθένωση αποτελεί μια κατάσταση βαθιάς σωματικής, ψυχικής και συναισθηματικής κόπωσης που εμφανίζεται όταν οι απαιτήσεις της εργασίας ξεπερνούν για μεγάλο χρονικό διάστημα τις αντοχές του ατόμου. Ο ορισμός αυτός αναγνωρίζεται από τον Διεθνή Οργανισμό Υγείας ως ιδιαίτερα σημαντικό και συχνό φαινόμενο στο οποίο ελλοχεύουν σοβαροί κίνδυνοι που σχετίζονται άμεσα με το εργασιακό περιβάλλον και όχι με ψυχική διαταραχή. Σύμφωνα με τον Maslach και Jackson η επαγγελματική εξάντληση «είναι ένα σύνδρομο που προκύπτει σε άτομα των οποίων η εργασία σχετίζεται με ανθρώπους, οφείλεται στο χρόνιο στρες που σχετίζεται με την εργασία και συνίσταται από τρεις διαστάσεις: τη συναισθηματική εξάντληση, την αποπροσωποποίηση και τη μειωμένη προσωπική επίτευξη ή ολοκλήρωση». Η συναισθηματική εξάντληση αναφέρεται στη «σωματική και συναισθηματική υπερφόρτωση που προκύπτουν από τις αλληλεπιδράσεις με τους συναδέλφους στον χώρο εργασίας» και η αποπροσωποποίηση της σχετίζεται με «την ανάπτυξη κυνικών στάσεων και απαντήσεων προς τους συναδέλφους». Τέλος, η μειωμένη προσωπική ολοκλήρωση (ή μειωμένο προσωπικό επίτευγμα) αναφέρεται στην «τάση των εργαζομένων να υιοθετούν μια αρνητική αυτο-αντίληψη ως συνέπεια κάποιων καταστάσεων».

Ποια είναι, όμως,τα όρια της;

Οι εργαζόμενοι είναι αναγκαίο να θέσουν σαφή όρια στον εαυτό τους πρώτου προκύψει η επαγγελματική εξουθένωση. Τα σημάδια της εργασιακής εξουθένωσης γίνονται εμφανή όταν η κούραση δεν υποχωρεί έπειτα από περιόδους ξεκούρασης, όταν μειώνεται η αποδοτικότητα και η συγκέντρωση τους, αλλά και όταν το άτομο αρχίζει να νιώθει αποστασιοποιημένο, αδιάφορο και έχει έντονο άγχος απέναντι στην εργασία του. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις μπορεί, ως συνέπεια αυτού, να επηρεαστεί και η προσωπική ζωή, προκαλώντας προβλήματα ύπνου, ευερεθιστότητας ,χαμηλής αυτοεκτίμησης ή ακόμα και σωματικά συμπτώματα, όπως , πονοκεφάλους, σωματική δυσκαμψία και αίσθημα χρόνιας κόπωσης. Τα όρια αυτά μας δείχνουν ότι η συνεχής πίεση χωρίς ισορροπία, υποστήριξη και χρόνο αποκατάστασης μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική επιβάρυνση της συνολικής υγείας και της ποιότητας ζωής. 

Εξουθένωση και ψυχική ανθεκτικότητα

Η ψυχική ανθεκτικότητα είναι η ικανότητα του ανθρώπου να μπορεί να προσαρμόζεται, να ανακάμπτει και να παραμένει λειτουργικός απέναντι στις αντιξοότητες, δηλαδή, σε περιπτώσεις έντονου άγχους, πίεσης, μεγάλων αλλαγών και δυσκολιών. Επομένως, η σχέση ανάμεσα στην επαγγελματική εξουθένωση και τη ψυχική ανθεκτικότητα είναι αμφίδρομη και άρρηκτα συνδεδεμένη. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία [American Psychological Association] υπάρχουν πολλαπλοί παράγοντες ενίσχυσης της ανθεκτικότητας, οι οποίοι συχνά αλληλεπιδρούν, συμπεριλαμβανομένων βιολογικών, ψυχολογικών χαρακτηριστικών και χαρακτηριστικών διάθεσης, κοινωνικής στήριξης και άλλων χαρακτηριστικών των κοινωνικών σύστημα. Τα άτομα με μεγάλη ψυχική ανθεκτικότητα μπορούν να διαχειρίζονται καλύτερο το άγχος, προσαρμόζονται με μεγαλύτερη ευκολία σε απαιτητικές συνθήκες και διατηρούν, συνήθως, πιο σταθερή την αυτοεκτίμηση τους. Συμπερασματικά, οι άνθρωποι αυτής της κατηγορίας συχνά ανακάμπτουν γρηγορότερα και έχουν ισχυρότερες αντοχές χωρίς, όμως, αυτό να σημαίνει ότι δεν μπορούν να πάθουν επαγγελματική εξουθένωση. Η παρατεταμένη εξουθένωση μπορεί να μειώσει την ανθεκτικότητα του ατόμου όταν το άγχος γίνει χρόνιο καθώς τα ψυχικά αποθέματα μειώνονται. Συγκεκριμένα, μειώνεται η υπομονή, η συγκέντρωση και το αίσθημα ελέγχου , ενώ αντίθετα , αυξάνεται η ευαλωτότητα στο άγχος και υπάρχει έντονη δυσκολία στη συναισθηματική ρύθμιση. Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος όπου η εξουθένωση αποδυναμώνει την ανθεκτικότητα και η μειωμένη ανθεκτικότητα με τη σειρά της κάνει το άτομο πιο ευάλωτο σε περαιτέρω εξουθενώσεις. 

Πώς ενισχύεται η ψυχική ανθεκτικότητα και ποιο το αποτέλεσμα στην επαγγελματική εξουθένωση;

Μερικές πρακτικές που μπορούν να βοηθήσουν στην ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας είναι η επαρκής ξεκούραση και ο καλός ύπνος (χρόνος ύπνου). Θα πρέπει να τεθούν σαφή και αδιαπέραστα όρια ανάμεσα στην εργασία και στην προσωπική ζωή, θα πρέπει το άτομο να έχει προσωπικό και ελεύθερο χρόνο προκειμένου να κάνει δραστηριότητες που το ευχαριστούν και το χαλαρώνουν. Μια καλή ίδια είναι η σωματική άσκηση, το άτομο θα μπορούσε, για παράδειγμα, να ξεκινήσει μαθήματα χορού ή κάποιο είδος γυμναστικής. Αυτό θα  βοηθούσε να αναπτύξει δεξιότητες διαχείρισης άγχους,  να θέσει ρεαλιστικούς στόχους και να αποκτήσει νέες προσδοκίες. Συν τοις άλλοις, θα μπορούσε να ζητήσει ψυχολογική υποστήριξη από κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας και να ενταχθεί σε κοινωνικές ομάδες υποστήριξης προκειμένου να ανταλλάξει απόψεις και ιδέες βελτίωσης. Ένας ειδικός ψυχικής υγείας, όπως για παράδειγμα ο ψυχολόγος, θα μπορούσε να βοηθήσει το άτομο με τη διαχείριση των συναισθημάτων του, να αποκτήσει μια ευελιξία στη σκέψη του, προκειμένου να μπορέσει να επιλύσει τα ζητήματα που το απασχολούν και να αποκτήσει την απαραίτητη αυτοπεποίθηση που χρειάζεται για να επιτύχει τον στόχο του. Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι έμφυτη, είναι μια δεξιότητα που καλλιεργείται με το πέρασμα του χρόνου όταν υπάρχει θέληση και προσωπική προσπάθεια. Μπορεί να αλλάξει ανάλογα με τις εμπειρίες του ατόμου, από το περιβάλλον που τον περικλείει και από την υποστήριξη που λαμβάνει. Προκειμένου να ενισχύσετε την ανθεκτικότητα σας, καλό θα ήταν να αποκτήσετε σταθερές σχέσεις με άλλους ανθρώπους γύρω σας και να αποδεχθείτε ότι οι δυσκολίες είναι μέρος της ζωής το οποίο θα κληθούμε να αντιμετωπίσουμε κάποια στιγμή. Θα μπορούσατε να θέσετε μικρούς στόχους, για αρχή, και όταν αυτοί επιτευχθούν να είστε σε θέση να αναγνωρίσετε το αίσθημα προόδου. 

Βιβλιογραφικές αναφορές 

American Psychological Association (2024). Resilience. APA Dictionary of Psychology. Online 18 August 2024 from: https://www.apa.org/topics/resilience

Cañadas-De la Fuente, G. A., Vargas, C., San Luis, C., García, I., Cañadas, G. R., & Emilia, I. (2015). Risk factors and prevalence of burnout syndrome in the nursing profession. International Journal of Nursing Studies, 52(1), 240-249. https://doi.org/10.1016/j.ijnurstu.2014.07.001

Connor, K. M., & Davidson, J. R. (2003). Development of a new resilience scale: The Connor‐Davidson resilience scale (CD‐RISC). Depression and anxiety, 18(2), 76-82. https://doi.org/10.1002/da.10113

Edú-Valsania, S., Laguía, A., & Moriano, J. A. (2022). Burnout: A review of theory and measurement. International journal of environmental research and public health, 19(3), 1780. https://doi.org/10.3390/ ijerph19031780

EUPATI (2024). Measuring Health-related quality of life (HRQoL). Online 18 August 2024 from: https://toolbox.eupati.eu/resources/measuring-health-related-quality-of-life-hrqol/

Friborg, O., Hjemdal, O., Rosenvinge, J. H., & Martinussen, M. (2003). A new rating scale for adult resilience: what are the central protective resources behind healthy adjustment?. International journal of methods in psychiatric research, 12(2), 65-76. https://doi.org/10.1002/mpr.143

Demerouti, E., Bakker, A. B., Peeters, M. C., & Breevaart, K. (2021). New directions in burnout research. European Journal of Work and Organizational Psychology, 30(5), 686-691.https://doi.org/10.1080/1359432X.2021.1979962

Herrman, H., Stewart, D. E., Diaz-Granados, N., Berger, E. L., Jackson, B., & Yuen, T. (2011). What is resilience?. The Canadian Journal of Psychiatry, 56(5), 258-265. https://doi.org/10.1177/070674371105600504

Maslach, C., & Jackson, S. E. (1986). Maslach burnout inventory manual (2nd ed.). Palo Alto, CA: Consulting Psychologists Press.

Wald, J., Taylor, S., Asmundson, G. J., Jang, K. L., & Stapleton, J. (2006). Literature review of concepts: Psychological resiliency. Toronto (ON): Defence R&D Canada.