Ψυχική ασθένεια και εγκληματικότητα: Μύθοι, δεδομένα και κοινωνικές επιπτώσεις

Γράφει η Σταυριανή Μανωλά

Η σύνδεση της ψυχικής ασθένειας με την εγκληματικότητα αποτελεί ένα από τα πιο ανθεκτικά και επιβλαβή στερεότυπα στη δημόσια σφαίρα. Η εικόνα του «επικίνδυνου ψυχικά πάσχοντα» αναπαράγεται συστηματικά από τον κινηματογράφο, τη μυθοπλασία και συχνά από τον τρόπο με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης καλύπτουν μεμονωμένα περιστατικά βίας. Ωστόσο, το ερώτημα που τίθεται είναι σαφές: υποστηρίζεται αυτή η εικόνα από την επιστημονική έρευνα ή πρόκειται για έναν κοινωνικά κατασκευασμένο μύθο;

Η κοινωνική προκατάληψη και η κατασκευή της «επικινδυνότητας»

Η ψυχική ασθένεια συχνά αντιμετωπίζεται με φόβο και καχυποψία, ιδίως όταν συνοδεύεται από συμπεριφορές που αποκλίνουν από τα κοινωνικά αναμενόμενα. Η απόκλιση αυτή ερμηνεύεται λανθασμένα ως ένδειξη απρόβλεπτης ή βίαιης συμπεριφοράς, οδηγώντας σε στιγματισμό και κοινωνικό αποκλεισμό (Corrigan & Watson, 2002).

Τα μέσα ενημέρωσης διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαιώνιση αυτής της εικόνας, καθώς συχνά προβάλλουν εγκλήματα στα οποία εμπλέκονται άτομα με ψυχικές διαταραχές χωρίς να παρέχουν επαρκές επιστημονικό ή κοινωνικό πλαίσιο. Η επιλεκτική αυτή προβολή δημιουργεί μια στρεβλή εντύπωση υπερεκπροσώπησης της βίας, ενισχύοντας τον φόβο και τις προκαταλήψεις (Stuart, 2006).

Τι δείχνουν τα επιστημονικά δεδομένα

Η διεθνής βιβλιογραφία είναι σαφής: η πλειονότητα των ατόμων με ψυχικές διαταραχές δεν εμφανίζει αυξημένη εγκληματική ή βίαιη συμπεριφορά σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό (Fazel et al., 2009). Μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες καταδεικνύουν ότι:

• Λιγότερο από το 5% των πράξεων σοβαρής βίας μπορεί να αποδοθεί άμεσα σε σοβαρές ψυχικές διαταραχές, όπως η σχιζοφρένεια (Fazel & Grann, 2006).

• Η κατάχρηση ουσιών αποτελεί σημαντικά ισχυρότερο παράγοντα κινδύνου για βίαιη ή παραβατική συμπεριφορά, ανεξάρτητα από την ύπαρξη ψυχικής νόσου (Swanson et al., 1990).

• Τα άτομα με ψυχικές διαταραχές είναι πολλαπλάσια πιο πιθανό να υποστούν βία παρά να την ασκήσουν, γεγονός που συχνά αποσιωπάται στον δημόσιο λόγο (Teplin et al., 2005).

Τα ευρήματα αυτά αποδομούν τη μονοδιάστατη σύνδεση ψυχικής ασθένειας και εγκληματικότητας και αναδεικνύουν την ανάγκη για πολυπαραγοντική κατανόηση της βίας.

Πότε αυξάνεται ο κίνδυνος παραβατικής συμπεριφοράς

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ψυχική κατάσταση μπορεί να συνυπάρχει με αυξημένο κίνδυνο παραβατικής συμπεριφοράς, όχι όμως ως αυτόνομη αιτία. Ο κίνδυνος φαίνεται να αυξάνεται όταν συντρέχουν επιβαρυντικοί παράγοντες όπως:

• έλλειψη διάγνωσης ή πρόσβασης σε κατάλληλη θεραπεία,

• συννοσηρότητα με εξαρτήσεις (αλκοόλ ή άλλες ουσίες),

• σοβαρές κοινωνικές και οικονομικές δυσκολίες, όπως η αστεγία, η κοινωνική απομόνωση και ο χρόνιος στιγματισμός (Elbogen & Johnson, 2009).

Ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις, η επιστημονική προσέγγιση τονίζει ότι η εγκληματική πράξη προκύπτει από τη συνάρθρωση πολλαπλών παραγόντων και όχι από την ψυχική διαταραχή καθαυτή.

Το κοινωνικό κόστος του στίγματος

Η εσφαλμένη ταύτιση της ψυχικής ασθένειας με την επικινδυνότητα έχει σοβαρές συνέπειες. Το στίγμα:

• αποθαρρύνει τα άτομα από το να αναζητήσουν έγκαιρα βοήθεια,

• ενισχύει την κοινωνική απόσυρση και την περιθωριοποίηση,

• δυσχεραίνει την κοινωνική και επαγγελματική αποκατάσταση (Link & Phelan, 2001).

Αντί να λειτουργεί προστατευτικά για την κοινωνία, το στίγμα επιτείνει την ευαλωτότητα και δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο αποκλεισμού και ψυχικής επιβάρυνσης.

Συμπέρασμα: Από τον φόβο στη γνώση

Η ψυχική ασθένεια δεν ταυτίζεται με τη βία ούτε με την εγκληματικότητα. Τα άτομα με ψυχικές διαταραχές έχουν το ίδιο δικαίωμα στην ασφάλεια, τη φροντίδα και την κοινωνική αποδοχή όπως κάθε άλλο μέλος της κοινωνίας. Η αποδόμηση των μύθων και η προσήλωση στα επιστημονικά δεδομένα αποτελούν κρίσιμο βήμα για μια πιο δίκαιη, ανθρώπινη και αποτελεσματική κοινωνική πολιτική.

Η έγκαιρη διάγνωση, η πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας και η καταπολέμηση του στίγματος δεν προστατεύουν μόνο το άτομο, αλλά ενισχύουν συνολικά τη δημόσια υγεία και την κοινωνική συνοχή.

Βιβλιογραφία

Corrigan, P. W., & Watson, A. C. (2002). Understanding the impact of stigma on people with mental illness. World Psychiatry, 1(1), 16–20.

Elbogen, E. B., & Johnson, S. C. (2009). The intricate link between violence and mental disorder. Archives of General Psychiatry, 66(2), 152–161. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2008.537 

Fazel, S., & Grann, M. (2006). The population impact of severe mental illness on violent crime. American Journal of Psychiatry, 163(8), 1397–1403. https://doi.org/10.1176/ajp.2006.163.8.1397

Fazel, S., Gulati, G., Linsell, L., Geddes, J. R., & Grann, M. (2009). Schizophrenia and violence: Systematic review and meta-analysis. PLoS Medicine, 6(8), e1000120. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000120

Link, B. G., & Phelan, J. C. (2001). Conceptualizing stigma. Annual Review of Sociology, 27, 363–385. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.27.1.363

Stuart, H. (2006). Media portrayal of mental illness and its treatments. CNS Drugs, 20(2), 99–106. https://doi.org/10.2165/00023210-200620020-00002

Swanson, J. W., Holzer, C. E., Ganju, V. K., & Jono, R. T. (1990). Violence and psychiatric disorder in the community. Hospital & Community Psychiatry, 41(7), 761–770. https://doi.org/10.1176/ps.41.7.761

Teplin, L. A., McClelland, G. M., Abram, K. M., & Weiner, D. A. (2005). Crime victimization in adults with severe mental illness. Archives of General Psychiatry, 62(8), 911–921. https://doi.org/10.1001/archpsyc.62.8.911