Ναρκισσιστής, Διπολική, Τοξικός: Όταν η ψυχολογική γλώσσα γίνεται στερεότυπο

Τα τελευταία χρόνια, η ψυχολογική ορολογία έχει περάσει από το θεραπευτικό πλαίσιο στον δημόσιο λόγο και ιδιαίτερα στα social media. Όροι όπως «ναρκισσιστής», «διπολική», «τοξικός» ή «gaslighting» χρησιμοποιούνται πλέον ευρέως για να περιγράψουν καθημερινές διαπροσωπικές εμπειρίες.

Παρά τη θετική συμβολή αυτής της εξέλιξης στην αποστιγματοποίηση της ψυχικής υγείας, παρατηρείται μια παράλληλη τάση: η υπεραπλούστευση και η έμφυλη κατανομή ψυχολογικών ετικετών. Οι άντρες χαρακτηρίζονται συχνότερα ως «ναρκισσιστές» ή «τοξικοί», ενώ οι γυναίκες ως «υστερικές», «δραματικές» ή «διπολικές».

Το ερώτημα δεν είναι αν αυτές οι περιγραφές είναι πάντα λανθασμένες, αλλά πώς και γιατί κατανέμονται με αυτόν τον τρόπο και ποιες είναι οι επιπτώσεις αυτής της γλωσσικής πρακτικής.

Concept creep: Όταν οι έννοιες διευρύνονται

Ο Haslam (2016) περιγράφει το φαινόμενο του concept creep ως τη σταδιακή διεύρυνση των εννοιών που σχετίζονται με την ψυχολογική βλάβη και την παθολογία. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι όροι με σαφή κλινικά κριτήρια χρησιμοποιούνται για ηπιότερες συμπεριφορές και μεταφέρονται από τη διάγνωση στην καθημερινή περιγραφή, με αποτέλεσμα να χάνουν την εννοιολογική τους ακρίβεια.

Για παράδειγμα η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας είναι μια σύνθετη κλινική κατάσταση. Στον δημόσιο λόγο, «ναρκισσιστής» μπορεί να σημαίνει απλώς «εγωκεντρικός».

Η διεύρυνση αυτή δεν είναι ουδέτερη — επηρεάζει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τους άλλους.

Έμφυλες ετικετοποιήσεις: Τυχαίο ή συστηματικό;

Η κατανομή των ψυχολογικών ετικετών φαίνεται να ακολουθεί ήδη υπάρχοντα κοινωνικά στερεότυπα.

Οι άντρες συχνά χαρακτηρίζονται ως «ναρκισσιστές», «συναισθηματικά απόμακροι» ή «τοξικοί». Οι γυναίκες από την άλλη συχνά χαρακτηρίζονται ως «υπερβολικές», «δραματικές» και «διπολικές».

Η διαφοροποίηση αυτή δεν είναι τυχαία. Έρευνες δείχνουν ότι τα έμφυλα στερεότυπα επηρεάζουν τόσο την κοινωνική αντίληψη όσο και την κλινική αξιολόγηση ψυχικών διαταραχών (Eagly & Wood, 2012).

Ιστορικά, η έννοια της «υστερίας» χρησιμοποιήθηκε σχεδόν αποκλειστικά για γυναίκες, ενώ αντίστοιχες συμπεριφορές στους άντρες ερμηνεύονταν διαφορετικά. Το μοτίβο αυτό φαίνεται να αναπαράγεται σήμερα με σύγχρονους όρους.

Από την περιγραφή στη διάγνωση: το πρόβλημα της ετικετοποίησης

Η χρήση ψυχολογικών όρων ως ετικετών οδηγεί σε ένα σημαντικό γνωστικό σφάλμα: μετατρέπουμε μια συμπεριφορά σε σταθερό χαρακτηριστικό προσωπικότητας

Αυτό σχετίζεται με το θεμελιώδες σφάλμα απόδοσης (Ross, 1977), όπου αποδίδουμε τη συμπεριφορά σε εσωτερικά χαρακτηριστικά και όχι σε συνθήκες.

Παράδειγμα:

• «Δεν απάντησε → είναι ναρκισσιστής»
• «Αντέδρασε έντονα → είναι διπολική»

Η πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς αντικαθίσταται από μια απλή ετικέτα.

Κλινικές και κοινωνικές συνέπειες

Η υπερχρήση και έμφυλη κατανομή ψυχολογικών όρων έχει συγκεκριμένες επιπτώσεις:

1. Απώλεια διαγνωστικής ακρίβειας: Όταν όλοι είναι «ναρκισσιστές», η έννοια παύει να έχει κλινικό νόημα.

2. Στιγματισμός: Η ετικετοποίηση μπορεί να ενισχύσει στερεότυπα αντί να τα μειώσει.

3. Λανθασμένη κατανόηση σχέσεων: Σύνθετες δυναμικές απλοποιούνται σε μονοδιάστατες εξηγήσεις.

4. Αυτοδιάγνωση και ταυτοποίηση: Τα άτομα μπορεί να υιοθετήσουν ετικέτες χωρίς κλινική αξιολόγηση.

Η ψυχολογική ορολογία έχει αξία όταν χρησιμοποιείται με ακρίβεια. Η διαφορά είναι κρίσιμη:

• «Έχει ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά» ≠ «είναι ναρκισσιστής»
• «Βιώνει έντονες εναλλαγές διάθεσης» ≠ «είναι διπολική»

Η πρώτη διατύπωση περιγράφει. Η δεύτερη κατηγοριοποιεί.

Όταν η ψυχολογική γλώσσα χρησιμοποιείται χωρίς ακρίβεια, μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση, αυξημένο άγχος και δυσκολία κατανόησης των σχέσεων. Η υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει στην αποσαφήνιση αυτών των εμπειριών. Μάθετε περισσότερα για την αντιμετώπιση αγχωδών και διαπροσωπικών δυσκολιών. 

Συμπέρασμα

Η διάχυση της ψυχολογικής γλώσσας στον δημόσιο λόγο αποτελεί σημαντική εξέλιξη, αλλά συνοδεύεται από κινδύνους. Το πρόβλημα δεν είναι ότι χρησιμοποιούμε ψυχολογικούς όρους.

Ζήτημα προκύπτει όταν τους χρησιμοποιούμε χωρίς ακρίβεια, τους κατανέμουμε στους ανθρώπους με βάση στερεότυπα και τους μετατρέπουμε σε ταυτότητες. 

Η κατανόηση απαιτεί περισσότερα από μια ετικέτα. Απαιτεί διάκριση.

Αν αναγνωρίζετε ότι οι έννοιες αυτές σας δημιουργούν σύγχυση ή δυσκολία κατανόησης των σχέσεών σας, η διερεύνηση σε ένα ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη σαφήνεια. Περισσότερα για τις διαθέσιμες υπηρεσίες θα βρείτε εδώ.

Βιβλιογραφία 

Haslam, N. (2016). Concept creep: Psychology’s expanding concepts of harm and pathology. Psychological Inquiry, 27(1), 1–17. https://doi.org/10.1080/1047840X.2016.1082418

Eagly, A. H., & Wood, W. (2012). Social role theory. In P. A. M. Van Lange, A. W. Kruglanski, & E. T. Higgins (Eds.), Handbook of theories of social psychology (pp. 458–476). Sage Publications Ltd. https://doi.org/10.4135/9781446249222.n49

Ross, L. (1977). The intuitive psychologist and his shortcomings. Advances in Experimental Social Psychology, 10, 173–220. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)60357-3