Γιατί κάνουμε αρνητικές σκέψεις όταν βρισκόμαστε σε άσχημη ψυχολογική κατάσταση;

Γράφει η Λευκοθέα Κούκαλια

Συχνά πιάνουμε τους ίδιους μας τους εαυτούς να οδηγούνται σε αρνητικές σκέψεις όταν η ψυχολογική μας κατάσταση δεν είναι στα καλύτερα της. Γιατί όμως συμβαίνει αυτό;  Έχει διαπιστωθεί, λοιπόν, ότι το 70% περίπου των σκέψεων που κάνει ένα άτομο είναι αρνητικές και αυτό έχει ως επακόλουθο να δημιουργούν ένα διευρυμένο δυσάρεστο συναίσθημα. Δίνουμε έμφαση στο αρνητικό που μας συμβαίνει οδηγώντας έτσι τον εαυτό μας να σκεφτεί αρνητικά και κατ’ επέκταση να νιώσει έτσι. Κάτι τέτοιο όμως δεν συμβαίνει με τις θετικές και χαρούμενες σκέψεις. Όταν μας συμβαίνει κάτι θετικό το προσπερνάμε εύκολα και δεν του δίνουμε σημασία. Δεν μπαίνουμε στη διαδικασία να υπεραναλύσουμε και δύσκολα εκτιμάμε κάθε χαρούμενη σκέψη, πράξη, στιγμή. Απλά τη βιώνουμε ως δεδομένο στοιχείο. Από την άλλη όταν είμαστε στεναχωρημένοι, το αρνητικό συναίσθημα, μας κυριεύει σε όλο του το εύρος. Μπαίνουμε να αναλύσουμε τα πάντα. Το αρνητικό μάς κλονίζει, έρχεται να μας εμποδίσει να ικανοποιήσουμε την επιθυμία μας και παίρνει πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από αυτές που του αναλογούν.

Ήδη από την παιδική μας ηλικία, βάση έρευνας του τμήματος ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο του UCLA, οι λεκτικές και όχι μόνο επιρροές που δεχόμαστε από το περιβάλλον μας (γονείς, δάσκαλοι, συμμαθητές κ.α.) ημερησίως είναι ως εξής:

• 450 αρνητικές επιρροές
• 30 θετικές επιρροές

Έτσι διαμορφώνεται μια προσωπικότητα που έχει σαν βάση σκέψεων μια αρνητική χροιά. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα πως σε μια θετική σκέψη που κάνουμε να παράγονται ταυτόχρονα και αρνητικές, σαμποτάροντας με αυτό το τρόπο τα συναισθήματα μας.

   Οι αρνητικές σκέψεις που κάνουμε για τον εαυτό μας, προέρχονται κυρίως από:

• Την κακή διάθεση που φέρνει στο φως την αρνητικότητα
• Τη συνήθεια να κατακρίνει κανείς μόνιμα τον εαυτό του
• Τον πεσιμισμό και την αναμονή πάντα για το χειρότερο σενάριο
• Τις αρνητικές καταστάσεις που συνέβησαν στο παρελθόν και την πεποίθηση ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται
• Το φόβο, το άγχος, την ανησυχία, την κατάθλιψη και άλλα αντίστοιχα ψυχολογικά προβλήματα που τροφοδοτούν την αρνητικότητα.

Οι ανεπιθύμητοι τρόποι σκέψης ή, αλλιώς, οι γνωστικές στρεβλώσεις, εμφανίζονται συνήθως σε περιόδους άγχους. Αυτές είναι ακριβώς οι φορές που χρειαζόμαστε κάποια ρεαλιστικότητα στη σκέψη μας και ορισμένους χρήσιμους τρόπους για να ανταπεξέλθουμε σε δύσκολες καταστάσεις. Αλλά τότε μπορεί να γινόμαστε οι χειρότεροι εχθροί του εαυτού μας και να “κολλάμε” σε αρνητικούς τρόπους σκέψης.

Πίσω από αυτές τις αρνητικές σκέψεις, ίσως κρύβονται γνωσιακές στρεβλώσεις, δηλαδή διαχρονικά μοτίβα σκέψης με τα οποία φιλτράρουν τα άτομα τον κόσμο γύρω τους, μετατρέποντάς τον σε ένα απειλητικό μέρος.Αυτές οι γνωσιακές στρεβλώσεις είναι δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης. Μέσω αυτών των γνωσιακών στρεβλώσεων οι καθημερινές αλληλεπιδράσεις διαστρεβλώνονται κάνοντας τους ανθρώπους ανήσυχους και να χάνουν την συγκέντρωσή τους. Ο εγκέφαλος έχει την τάση να μετατρέπει τα καθημερινά βιώματα σε παγίδες άγχους.

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι φανερώνουν αυτές τις γνωσιακές στρεβλώσεις στην καθημερινότητά τους. Ένα από τα πιο συχνά προβλήματα είναι η χρήση της λέξης “πρέπει”. Τα “πρέπει” δείχνουν μια ακαμψία ως προς την στάση ζωής. Χωρίς την θέληση μας βάζουμε αυστηρούς κανόνες μειώνοντας την ελευθερία επιλογών και κινήσεων. Μια άλλη γνωσιακή στρέβλωση είναι η πολωτική σκέψη του “όλα ή τίποτα”. Εμφανίζεται σε στιγμές έντονου άγχους όπου το μυαλό λειτουργεί  κάτω από πίεση συμβάλλοντας έτσι σε υψηλά επίπεδα στρες και στην εξουθένωση (burnout). Επιπλέον, η καταστροφολογία αποτελεί μια αρνητική σκέψη κατά την οποία τα άτομα αντί να επεξεργάζονται όλους τους πιθανούς τρόπους με τους οποίους μπορεί να εξελιχθεί κάτι,  φαντάζονται μονάχα το χειρότερο σενάριο. Μερικά παραδείγματα είναι τα εξής :  «Αν χαλάσει το αυτοκίνητό μου, κανείς δεν θα με βοηθήσει και θα μείνω κολλημένος όλο το βράδυ!», «Ένιωσα άγχος στο πάρτι, τι θα συμβεί αν νιώθω πάντα άγχος σε κοινωνικές καταστάσεις; Θα χάσω τη δουλειά μου!»

Εκτός από όλα τα παραπάνω, κάτι ακόμη που συμβαίνει συχνά είναι η προσωποποίηση.  Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι θεωρούν ότι είναι το επίκεντρο στην ιστορία κάποιου άλλου και υποθέτουν ότι οι πράξεις τους ή η απραξία τους επηρεάζει τους άλλους γύρω τους. Επιπλέον μια ακόμη γνωσιακή στρέβλωση αποτελεί το “φιλτράρισμα” σημαίνει ότι ελαχιστοποιούν τα θετικά και μεγαλοποιούν τα αρνητικά σε κάθε κατάσταση.  Για παράδειγμα οι άνθρωποι έχουν την τάση να θυμούνται όλα τα αρνητικά που μας έχουν συμβεί και τα χρησιμοποιούν για να δικαιολογήσουν το γιατί θα συνεχίζουν να συμβαίνουν στο μέλλον (π.χ. πάντα θα είμαι μόνος, επειδή όλες οι προηγούμενες σχέσεις μου απέτυχαν). Τέλος, υπάρχει η συναισθηματική λογική, σύμφωνα με την οποία η πραγματικότητα των ανθρώπων βασίζεται στη συναισθηματική τους κατάσταση. Η συναισθηματική λογική είναι μια διαστρεβλωμένη άποψη του κόσμου επειδή τα συναισθήματα προέρχονται από τις σκέψεις. Οι σκέψεις μπορεί να είναι λανθασμένες. Επομένως, εάν οι σκέψεις είναι λανθασμένες, τότε η πραγματικότητα  γίνεται παραπλανητική. Μπορεί να δει κανείς απειλές όπου δεν υπάρχουν.

Είναι ξεκάθαρο ότι οι άνθρωποι ζουν την καθημερινότητά τους με μη βοηθητικά μοτίβα σκέψης οδηγώντας τους σε αρνητικές σκέψεις. Πίσω από όλη αυτήν την συνθήκη κρύβεται συνήθως ένα απροσδιόριστο άγχος και φόβος για το άγνωστο, το οποίο σε συνδυασμό με τη χαμηλή αυτοεκτίμηση  μπορεί να πυροδοτήσει τέτοιου είδους συμπεριφορές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν γίνεται να απαλλαγεί κανείς από τις σκέψεις αυτές. Κάθε φορά που παρατηρούνται τέτοιες σκέψεις, με τα μοτίβα που αναφέρθηκαν παραπάνω, καλό θα ήταν να παίρνουμε μια απόσταση από την κατάσταση και να αξιολογούμε αν τα συναισθήματά μας αντιπροσωπεύουν την πραγματικότητα και να μην επιτρέπουμε στον εαυτό μας να σαμποτάρει τα θετικά σενάρια.