Εξαρτήσεις: Οι ψυχοκοινωνικοί παράγοντες ανάπτυξης εξαρτητικών συμπεριφορών
Γράφει η Αντιγόνη Κολιού
Οι εξαρτήσεις αποτελούν ένα κρίσιμο κοινωνικό φαινόμενο και ταυτόχρονα ένα από τα κυριότερα ζητήματα δημόσιας υγείας. Η χρήση παράνομων ουσιών, αλκοόλ, τυχερών παιχνιδιών αλλά και σύγχρονων μορφών εξάρτησης όπως ο διαδικτυακός εθισμός, παρουσιάζουν αυξανόμενες τάσεις με επιπτώσεις σε ατομικό αλλά και συλλογικό επίπεδο.
Η εξάρτηση αφορά μια υποτροπιάζουσα διαταραχή η οποία επαναλαμβάνεται και αποτελεί μια ανησυχητική μορφή συμπεριφοράς. Με τoν όρο εξάρτηση εννοείται η κατάσταση επιτακτικής ανάγκης για λήψη ουσιών ή πραγματοποίησης κάποιας δραστηριότητας, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η αίσθηση δυσφορίας που προκαλείται από τη στέρηση ή την έλλειψή τους. Οι εξαρτήσεις μπορεί να είναι είτε ψυχολογικές είτε σωματικές. Συχνά η ψυχολογική εξάρτηση, μπορεί να επιφέρει σωματικές διαταραχές και δυσάρεστα συμπτώματα.
Ο όρος εξαρτητικές συμπεριφορές σε γενικότερο πλαίσιο αφορά την εδραίωση μιας εξάρτησης και την επαναλαμβανόμενη έκθεση σε ουσίες ή άλλες εξαρτησιογόνες συνθήκες. Οι συμπεριφορές αυτές αποτελούν ένα πολυσύνθετο φαινόμενο το οποίο δεν μπορεί να εξεταστεί μονοδιάστατα ως ατομική ή προσωπική αποτυχία. Η σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση επισημαίνει πως η εξάρτηση απορρέει από ένα σύνολο αλληλεπίδρασης βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων.
Οι εθιστικές και εξαρτητικές συμπεριφορές πηγάζουν από ένα εύρος ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων που εντείνουν και αυξάνουν την πιθανότητα εξάρτησης και κατά επέκταση τη δυσκολία διαχείρισής τους.
Αρχικά είναι επιστημονικά αποδεκτό πως οι γενετικοί και βιολογικοί παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν την τάση και συμπεριφορά κάποιων απέναντι στις παράνομες ουσίες κυρίως ως προς τον βαθμό ευαλωτότητας και ανοχής σε αυτές τις ουσίες και το αλκοόλ. Κάποιες μελέτες έχουν αναδείξει μία σύνδεση μεταξύ γονέων και αδελφών χρηστών ναρκωτικών ουσιών. Ωστόσο, είναι άγνωστο κατά πόσο οι βιολογικοί και οικογενειακοί παράγοντες προσδίδουν αυξημένου κίνδυνο εξαρτητικών συμπεριφορών.
Από την άλλη, παρατηρείται σημαντική σύνδεση της ψυχολογικής ευαλωτότητας με τις καταχρήσεις και τις εξαρτήσεις. Το αυξημένο άγχος, οι ψυχικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη και η διπολική διαταραχή, είναι οι συχνότεροι παράγοντες ανάπτυξης κάποιας εξαρτητικής συνήθειας. Είναι αξιόλογο να επισημανθεί πως κάποια χαρακτηριστικά προσωπικότητας όπως η υψηλή παρορμητικότητα, η επιθετικότητα και η διαρκής αναζήτηση συναισθηματικών ερεθισμάτων, αποτελούν συχνό παράγοντα ανάπτυξης καταχρηστικών συμπεριφορών.
Ο εθισμός προκαλεί μεταβολές στον εγκέφαλο και τον τρόπο αντίληψης. Η απορρύθμιση της ντοπαμίνης εξαιτίας κατάχρησης ουσιών επηρεάζει τον βαθμό εθισμού σε αυτές. Οι εξαρτησιογόνες ουσίες και οι εθιστικές συμπεριφορές επηρεάζουν τον προμετωπιαίο φλοιό του εγκεφάλου, ο οποίος είναι υπεύθυνος για την παρόρμηση και τη λήψη αποφάσεων. Κατά συνέπεια, η πρόκληση βλάβης στο νευρωτικό σύστημα αυξάνει τις εξαρτητικές τάσεις. Σε αυτό το στάδιο, το άτομο διακατέχεται από έντονες εσωτερικές αναταράξεις και διαρκή ανάγκη αναζήτησης των εθιστικών παραγόντων που θα τον «καθησυχάσουν». Η ύπαρξη κατάλληλου περιβάλλοντος, με την άμεση παρέμβαση και καθοδήγηση, μπορούν να προλάβει και να αντιμετωπίσει πιθανές καταστροφικές συνέπειες.
Επίσης, το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην απόκτηση εθιστικών δραστηριοτήτων. Ένα οικογενειακό ή σχολικό περιβάλλον, το οποίο χαρακτηρίζεται από συναισθηματική παραμέληση, αστάθεια, συγκρουσιακές σχέσεις, έλλειψη ενσυναίσθησης και φαινόμενα εκφοβισμού, ωθούν σε κίνδυνο ανάπτυξης εξαρτητικών συμπεριφορών, στην εφηβική ηλικία. Η απουσία ασφαλούς περιβάλλοντος και ισχυρών υποστηρικτικών δεσμών ενδέχεται να οδηγήσει το άτομο σε αναζήτηση διεξόδου για τη συναισθηματική και ψυχολογική εκτόνωση και ανακούφιση.
Στη σύγχρονη περίοδο, οι έφηβοι όλο ένα και περισσότερο εκτίθενται στο διαδικτυακό εθισμό ή ακόμη και σε κατάχρηση ουσιών και η έλλειψη ισχυρών οικογενειακών και κοινωνικών φορέων ασφάλειας και προστασίας εντείνουν την επικινδυνότητα του φαινομένου. Ακόμη, η εύκολη προσβασιμότητα και προώθηση του εύκολου οικονομικού κέρδους μέσω διαδικτυακών δραστηριοτήτων, καθώς και τα επικίνδυνα διαδικτυακά πρότυπα επηρεάζουν τον ευάλωτο ψυχολογικά ανήλικο ή ενήλικο χρήστη που εύκολα παγιδεύεται λόγω συναισθηματικής ευαλωτότητας.
Στο κοινωνικό πλαίσιο, οι οικονομικές δυσκολίες και το χαμηλό κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο ωθούν το άτομο σε διαδικτυακά και όχι μόνο τυχερά παιχνίδια και δραστηριότητες που επιφέρουν κέρδος. Πρόκειται για μια επικίνδυνη συνήθεια, που ασυναίσθητα προκαλεί ιδιαίτερα σοβαρές ψυχολογικές και σωματικές επιπτώσεις με στερητικά συμπτώματα, υπερένταση και αϋπνίες. Οι σύγχρονες δυσκολίες που συνδέονται με την επιβίωση, συνδυαστικά με την απουσία φορέων και υπηρεσιών πρόληψης διαδικτυακών και όχι μόνο εξαρτήσεων, εντείνουν τους κινδύνους σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο.
Συνοπτικά, οι εξαρτητικές και εθιστικές συμπεριφορές αποτελούν ένα κρίσιμο πρόβλημα, το οποίο προέρχεται και αφορά το σύνολο ψυχολογικών, κοινωνικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Είναι εξαιρετικά αναγκαίο να καταστεί σαφές το σύνολο παραγόντων και αιτιών που συμβάλλουν στην ανάπτυξη του φαινομένου για την άμεση και αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση του. Κρίνεται επιτακτική ανάγκη η δημιουργία ενός ασφαλούς, υποστηρικτικού περιβάλλοντος και η άμεση συνεργασία με σχολικό και κοινωνικό περίγυρο για τη διασφάλιση της πρόληψης και προστασίας ανηλίκων.
Η ψυχοθεραπευτική παρέμβαση θεωρείται η αποδοτικότερη και ασφαλέστερη μέθοδος για αποκατάσταση ψυχικών δυσλειτουργιών και, εν συνεχεία, της υποστήριξης της απεξάρτησης. Η συννοσηρότητα και η συνύπαρξη συναισθηματικών και άλλων δυσχερών εντείνουν το πρόβλημα και για αυτό είναι απαραίτητη πρόληψη και άμεση και καθοριστική ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη. Οι κυριότερες παρεμβάσεις για την διαχείριση του ζητήματος είναι η συνεργασία και συσχέτιση όλων των υποστηρικτικών φορέων για τη μείωση του τραύματος, του κοινωνικού στίγματος και την προώθηση της αποκατάστασης και επανένταξης των ατόμων που βιώνουν εξαρτητικές συμπεριφορές.
Βιβλιογραφία
Kotyuk, E., Farkas, J., Magi, A., Eisinger, A., Király, O., Vereczkei, A., Barta, C., Griffiths, M. D., Kökönyei, G., Székely, A., Sasvári-Székely, M., & Demetrovics, Z. (2019). The psychological and genetic factors of the addictive behaviors (PGA) study. International Journal of Methods in Psychiatric Research, 28(1), e1748. https://doi.org/10.1002/mpr.1748
Linegh, X. (2024). Exploring the effects of addiction on physical and mental health. Journal of Addiction Research & Therapy, 14(3), 718. https://doi.org/10.37532/1758-2008.2024.14(3).718
Mokhtarpoor, H., Tehranineshat, B., Naderi, Z., & Amirinia, M. (2024). Explaining the causes and motivations for multiple substance use from the perspectives of users and therapists: A qualitative study. Heliyon, 10(23), e40620. https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2024.e40620
