Εγκληματικότητα Ανηλίκων και Ψυχική Υγεία: Πρόληψη και Παρέμβαση
Σταυριανή Μανωλά
Επιμέλεια: Ιεροδιακόνου-Τσιμπίδη Φλωρεντία
Εγκληματικότητα Ανηλίκων και Ψυχική Υγεία: Πρόληψη και Παρέμβαση
Η παραβατική συμπεριφορά στους εφήβους δεν είναι ένα απλό κοινωνικό φαινόμενο, είναι ένα σύνθετο ζήτημα που συχνά αντικατοπτρίζει βαθύτερα προβλήματα ψυχικής υγείας, οικογενειακής δυσλειτουργίας και κοινωνικού αποκλεισμού (Basto-Pereira & Costa Maia, 2019· Young, Greer & Church, 2018). Αντί να εστιάζουμε μόνο στην τιμωρία, η πρόληψη και η έγκαιρη παρέμβαση είναι το κλειδί για μια κοινωνία που δεν απωθεί τους ευάλωτους νέους, αλλά τους δίνει εναλλακτικές.
Τι εννοούμε με τον όρο “εγκληματικότητα ανηλίκων”;
Αναφερόμαστε σε παραβάσεις του νόμου που διαπράττονται από άτομα κάτω των 18 ετών, όπως:
- Κλοπές, διαρρήξεις
- Βία στο σχολείο ή στον δρόμο
- Χρήση ή διακίνηση ουσιών
- Καταστροφή δημόσιας ή ιδιωτικής περιουσίας
Οι πράξεις αυτές συνδέονται όχι απλώς με ατομικές επιλογές, αλλά με περιβαλλοντικούς, ψυχοκοινωνικούς και αναπτυξιακούς παράγοντες (Basto-Pereira & Costa Maia, 2019).
Η ψυχική υγεία πίσω από την παραβατικότητα
Πολλοί ανήλικοι που φτάνουν στη δικαιοσύνη παρουσιάζουν:
- Διαταραχές συμπεριφοράς ή διαγωγής
- Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής με υπερκινητικότητα (ΔΕΠΥ)
- Κατάθλιψη, άγχος, τραυματικά βιώματα
- Ιστορικό κακοποίησης ή παραμέλησης
Η παραβατικότητα δεν είναι πάντα δείγμα “κακού χαρακτήρα”, αλλά συχνά έκφραση ψυχικού πόνου, απώλειας ελέγχου, πένθους ή απελπισίας. Η συμπεριφορά μπορεί να είναι κραυγή για βοήθεια και όχι μόνο πρόθεση βλάβης (Bobbio, Arbach & Redondo- Illeskas, 2020· Gagnon, Benedick & Mason-Williams, 2022).
Πώς επηρεάζει το περιβάλλον;
Η ψυχική υγεία ενός εφήβου δεν αναπτύσσεται σε κενό. Παίζουν ρόλο:
- Η οικογένεια: Συγκρούσεις, ενδοοικογενειακή βία, ελλιπής φροντίδα ή παραμέληση αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο παραβατικής συμπεριφοράς.
- Το σχολείο: Η αποτυχία, ο εκφοβισμός ή η απομόνωση συχνά οδηγούν στην περιθωριοποίηση.
- Η κοινότητα: Φτώχεια, ανεργία, εγκληματικότητα στη γειτονιά και έλλειψη πρόσβασης σε δομές φροντίδας αποτελούν επιβαρυντικούς παράγοντες (Bobbio, Arbach & Redondo- Illeskas, 2020· Young, Greer & Church, 2018).
Τι μπορούμε να κάνουμε; Η δύναμη της πρόληψης
Η παρέμβαση πριν γίνει το αδίκημα είναι η πιο αποτελεσματική στρατηγική. Η πρόληψη περιλαμβάνει:
- Έγκαιρη αναγνώριση των παιδιών με ψυχικές δυσκολίες από σχολεία, παιδίατρους, κοινωνικούς λειτουργούς.
- Ψυχολογική υποστήριξη και συμβουλευτική σε ατομικό και οικογενειακό επίπεδο.
- Σχολικά προγράμματα ενίσχυσης δεξιοτήτων ζωής: διαχείριση θυμού, επίλυση συγκρούσεων, ενσυναίσθηση.
- Δομές φιλοξενίας και φροντίδας για παιδιά χωρίς υποστηρικτικό περιβάλλον.
Η πρόληψη δεν είναι πολυτέλεια, είναι επένδυση στη δημόσια υγεία και στη συλλογική ασφάλεια.
Όταν υπάρξει παραβατικότητα: Από τη δικαιοσύνη στη θεραπεία
Το σύστημα δικαιοσύνης ανηλίκων οφείλει να είναι διαφορετικό από εκείνο των ενηλίκων. Η τιμωρία δεν είναι ο σκοπός, ο σκοπός είναι η επανένταξη.
Απαραίτητο είναι:
- Η ψυχιατρική και ψυχολογική αξιολόγηση κάθε ανήλικου που οδηγείται στη δικαιοσύνη.
- Η ύπαρξη δομών θεραπευτικής κράτησης και όχι απλώς εγκλεισμού.
- Η συνεργασία δικαστών, ψυχιάτρων, κοινωνικών λειτουργών και εκπαιδευτικών για ένα κοινό σχέδιο επαναφοράς του παιδιού στην κοινωνία (Ratnam, Nordin, Keng Tok, Nik Farid & Dahlui, 2021·Young, Greer & Church, 2018).
Η φωνή των παιδιών: Από «παραβάτες» σε δυνάμει πολίτες
Η ψυχική υγεία δεν αφορά μόνο τη θεραπεία συμπτωμάτων, αλλά την αποκατάσταση της αξιοπρέπειας και την καλλιέργεια δεξιοτήτων ζωής. Τα παιδιά που παραβαίνουν δεν χρειάζονται μόνο έλεγχο χρειάζονται νόημα, δεσμούς, ελπίδα και υποστήριξη.
Όταν η κοινωνία βλέπει πίσω από την πράξη και απαντά στις πραγματικές ανάγκες του παιδιού, η παραβατικότητα δεν επαναλαμβάνεται. Αντιθέτως, το παιδί μετατρέπεται σε ενεργό μέλος της κοινότητας.
Συμπέρασμα: Καμία παραβατικότητα δεν είναι «τυχαία»
Κάθε πράξη έχει ιστορία και πολλές φορές, πίσω από την ιστορία ενός ανήλικου παραβάτη, υπάρχει ένας υπαρκτός ψυχικός πόνος. Όταν αναγνωρίζουμε αυτή την αλήθεια, η πρόληψη και η παρέμβαση δεν είναι απλώς κοινωνικό καθήκον – είναι η πιο ελπιδοφόρα μορφή δικαιοσύνης-.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Basto-Pereira, Μ. & Costa Maia, Α. (2019). Early adversity and adult delinquency: the mediational role of mental health in youth offenders. Cien Saude Colet, 2019 Aug 5;24(8):2805-2810. doi: 10.1590/1413-81232018248.27142017.
Bobbio, A., Arbach, K., & Redondo- Illeskas, S. (2020). Juvenile delinquency risk factors: Individual, social, opportunity or all of these together?. International Journal of Law, Crime and Justice
Volume 62, September 2020, 100388.
Gagnon, J. C., Benedick, A. R., & Mason-Williams, L. (2022). Mental health interventions for youth who are incarcerated: A systematic review of literature. American Journal of Orthopsychiatry, 92(4), 391–404. Doi: 10.1037/ort0000587.
Ratnam, K.Y., Nordin, A., Keng Tok, P.S., Nik Farid, N.D., & Dahlui, M. (2021). Mental Health Interventions in Juvenile Detention Institutions: A Systematic Review of What Works. Adolescent Psychiatry, Volume 11, Issue 4, 2021. Doi: 10.2174/2210676611666211116163220.
Young, S., Greer, B., & Church, R. (2018). Juvenile delinquency, welfare, justice, and therapeutic interventions: a global perspective. Cambridge University Press, 02 January 2018.
