Ακαταλόγιστο: Πότε και Γιατί Δεν Είναι Κάποιος Ποινικά Υπεύθυνος;

Σταυριανή Μανωλά

Επιμέλεια: Ιεροδιακόνου-Τσιμπίδη Φλωρεντία

Ακαταλόγιστο: Πότε και Γιατί Δεν Είναι Κάποιος Ποινικά Υπεύθυνος;

   Ο όρος «ακαταλόγιστο» συχνά προκαλεί σύγχυση ή και αντιδράσεις στην κοινή γνώμη, ιδιαίτερα όταν προβάλλεται από τα μέσα ενημέρωσης σε υποθέσεις με βίαια ή τραγικά εγκλήματα. Όμως, τί σημαίνει πραγματικά να είναι κάποιος “ακαταλόγιστος”; Ποιά είναι τα ψυχιατρικά και νομικά του θεμέλια και γιατί η κοινωνία πρέπει να κατανοήσει όχι να παρεξηγήσει αυτόν τον θεσμό;

 

Τι σημαίνει «ακαταλόγιστο»;

   Σύμφωνα με το ποινικό δίκαιο, ένα άτομο θεωρείται ακαταλόγιστο όταν, εξαιτίας σοβαρής ψυχικής ή διανοητικής διαταραχής, δεν είχε τη δυνατότητα να αντιληφθεί το άδικο της πράξης του ή να ελέγξει τη συμπεριφορά του τη στιγμή που την διέπραξε. Με άλλα λόγια, το άτομο δεν έχει ποινική ευθύνη επειδή η νόσος ή η διαταραχή του επηρέασε τόσο βαθιά τη λειτουργία της συνείδησης, της λογικής ή της βούλησης, ώστε να μην μπορούσε να πράξει διαφορετικά (Μαρτινάκη, Ασημόπουλος, Παπαϊωάννου, Αντωνακάκη & Μαγειροπούλου, 2018).

 

Ποιος αποφασίζει αν κάποιος είναι ακαταλόγιστος;

   Την τελική απόφαση την λαμβάνει το δικαστήριο, βασισμένο όμως στη γνωμοδότηση ειδικών πραγματογνωμόνων, κυρίως ψυχιάτρων. Οι ειδικοί εξετάζουν αν υπήρχε διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή, σε τι βαθμό επηρέαζε το άτομο κατά τον χρόνο του αδικήματος και αν αυτή η κατάσταση αναιρεί την ικανότητα καταλογισμού. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι δεν αρκεί η ύπαρξη ψυχικής νόσου. Το βασικό κριτήριο είναι αν η νόσος επηρέασε καθοριστικά τη συμπεριφορά κατά τη στιγμή της πράξης (Μαρτινάκη, Παπαϊωάννου & Ασημόπουλος, 2017).

 

Ποια είναι τα κριτήρια που εξετάζονται;

   Ο πραγματογνώμονας αξιολογεί:

• Τη φύση και τη σοβαρότητα της διαταραχής (π.χ. σχιζοφρένεια, μανιοκατάθλιψη με ψυχωτικά στοιχεία, σοβαρές διαταραχές προσωπικότητας).
• Την ψυχική κατάσταση κατά τον χρόνο της πράξης, όχι απλώς κατά τη διάρκεια της εξέτασης.
• Αν το άτομο αντιλαμβανόταν τι έκανε, αν μπορούσε να προβλέψει τις συνέπειες και αν είχε δυνατότητα αυτοελέγχου (Τζεφεράκος, 2016).

 

Ακαταλόγιστο δεν σημαίνει ατιμωρησία

   Ο μύθος ότι το ακαταλόγιστο ισοδυναμεί με «αθώωση και απελευθέρωση» είναι λανθασμένος. Στην πράξη, όταν κάποιος κρίνεται ακαταλόγιστος:

• Δεν του επιβάλλεται ποινή, αλλά προβλέπεται θεραπευτικό μέτρο, συνήθως υποχρεωτική νοσηλεία σε ψυχιατρικό κατάστημα του δημοσίου.
• Η παραμονή του εκεί δεν έχει χρονικό όριο, αλλά εξαρτάται από την πορεία της νόσου και την κρίση των ιατρικών αρχών και του δικαστηρίου.
• Πολλές φορές η νοσηλεία διαρκεί περισσότερο από μια πιθανή ποινή φυλάκισης (Μαρτινάκη, Παπαϊωάννου & Ασημόπουλος, 2017).

   Άρα, δεν πρόκειται για «παραθυράκι διαφυγής», αλλά για μια εναλλακτική μορφή περιορισμού με θεραπευτικό σκοπό.

 

Γιατί είναι απαραίτητο το ακαταλόγιστο;

   Το ποινικό σύστημα βασίζεται στην αρχή ότι μόνο κάποιος που καταλαβαίνει τί κάνει και έχει έλεγχο των πράξεων του μπορεί να είναι υπεύθυνος (Ελληνικός Ποινικός Κώδικας (Ν. 4619/2019) – Άρθρα 34, 36). Αν ένα άτομο λόγω σοβαρής ψυχικής νόσου δεν έχει αυτή την ικανότητα, τότε η επιβολή ποινής δεν έχει νόημα -ούτε παιδευτικό, ούτε σωφρονιστικό-.

Το ακαταλόγιστο:

• Προστατεύει το ίδιο το άτομο από τιμωρία για πράξεις που δεν έγιναν με συνειδητή πρόθεση.
• Προστατεύει την κοινωνία, καθώς το άτομο οδηγείται σε θεραπεία και όχι σε μια φυλακή που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει την πάθησή του.
• Διασφαλίζει την ανθρωπιστική διάσταση της δικαιοσύνης (Gunn & Taylor, 2014).

Πώς προστατεύεται η κοινωνία;

   Μπορεί να υπάρξει ανησυχία για το τι θα συμβεί όταν ένα άτομο που κρίθηκε ακαταλόγιστο βγει από τη νοσηλεία. Γι’ αυτό, η απελευθέρωση γίνεται μόνο κατόπιν θετικών εκτιμήσεων των θεραπόντων ιατρών, και συχνά με εποπτεία ή παρακολούθηση. Σε αρκετές περιπτώσεις, το άτομο συνεχίζει να λαμβάνει φροντίδα μέσω ψυχιατρικών υπηρεσιών ή προγραμμάτων επανένταξης (Gunn & Taylor, 2014⋅ Μαρτινάκη, Ασημόπουλος, Παπαϊωάννου, Αντωνακάκη & Μαγειροπούλου, 2018).

 

Συμπέρασμα: Ούτε φόβος, ούτε επιείκεια – Δικαιοσύνη με διάκριση

   Το ακαταλόγιστο δεν είναι παραχώρηση, ούτε ασυλία. Είναι μια αρχή δικαιοσύνης που αναγνωρίζει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ψυχής. Η εφαρμογή του δεν είναι εύκολη, απαιτεί υπευθυνότητα και γνώση — αλλά είναι απολύτως απαραίτητη για μια κοινωνία που σέβεται και προστατεύει τους πολίτες της. Κατανοώντας τον θεσμό του ακαταλόγιστου, δεν δείχνουμε απλώς ανοχή. Δείχνουμε ότι μπορούμε να συνδυάσουμε δίκαιο και θεραπεία, ασφάλεια και ανθρωπιά.

 

 

Βιβλιογραφικές Αναφορές

 

    Gunn, J., & Taylor, P. J. (2014). Forensic Psychiatry, clinical, legal and ethical issues. Taylor and Francis Group, USA. 

    Μαρτινάκη, Σ., Ασημόπουλος, Χ., Παπαϊωάννου, Α., Αντωνακάκη, Π. & Μαγειροπούλου, Ε. (2018). Αποτύπωση της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας ακαταλόγιστων ψυχικά ασθενών, άρθρο 69 του Ποινικού Κώδικα. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής 2018, 35(5):671-679.

    Μαρτινάκη, Σ., Παπαϊωάννου, Α. & Ασημόπουλος, Χ. (2017). Ψυχιατροδικαστική κοινωνική εργασία. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής 2018, 35(1):120-128.

     Τζεφεράκος, Γ. (2016). Comparative study οf psychopathological and criminological characteristics of persons evoking the articles 34 & 36 of the Greek penal code. Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ). Σχολή Επιστημών Υγείας. Τμήμα Ιατρικής. Τομέας Κοινωνικής Ιατρικής – Ψυχιατρικής και Νευρολογίας. Κλινική Β’ Ψυχιατρική, Αθήνα.

     Ελληνικός Ποινικός Κώδικας (Ν. 4619/2019) – Άρθρα 34, 36, www.ministryofjustice.gr.