Οι πιο controversial μέθοδοι στην ψυχοθεραπεία

Γράφει η Πηνελόπη Πόπα

 

Όταν κάποιος ακούει την λέξη  «ψυχοθεραπεία», αυτομάτως του έρχεται στο μυαλό  η εικόνα ενός θεραπευτή που συνομιλεί με τον θεραπευόμενο του  μέσα σε ένα μινιμαλιστικό φωτεινό γραφείο. Η συνεδρία που λαμβάνει χώρα είναι μια τυπική  συνομιλία των δύο τους σε ήπιους τόνους face to face , όπου μέσω της επικοινωνίας, εκφράζονται ενδόμυχες σκέψεις και  συναισθήματα και κατανοούνται συμπεριφορικά μοτίβα και πιθανά τραύματα. Ωστόσο, η σύγχρονη ψυχολογία χρησιμοποιεί ολοένα και πιο ασυνήθιστα εργαλεία και μέσα,  πολλά από τα οποία προέρχονται από το παιχνίδι, την τεχνολογία, την φύση, την τέχνη ή ακόμη και τη βιομηχανία των videogames. Αφενός, κάποιες από αυτές τις πρακτικές θεωρούνται καινοτόμες και πολλά υποσχόμενες, αφετέρου παραμένουν αμφιλεγόμενες λόγω περιορισμένων επιστημονικών δεδομένων, ριψοκίνδυνες και αντιδεοντολογικές.  Παρ’ όλα αυτά, ευδοκιμεί η ιδέα ότι η ψυχολογία προσπαθεί να βρει νέους τρόπους πρόσβασης στον ανθρώπινο νου, ειδικά στη σημερινή εποχή που δύναται να αξιοποιήσει την τεχνολογία προς όφελος της.

Ένα από τα πιο παράξενα παραδείγματα είναι η χρήση του Dungeons & Dragons και άλλων tabletop role‑playing games στη θεραπεία (Blackmon, 1994; Reiter & Andersen, 2022). Η μέθοδος αυτή, γνωστή και ως Therapeutic Role‑Playing, χρησιμοποιείται κυρίως σε εφήβους, άτομα με κοινωνικό άγχος ή άτομα στο φάσμα του αυτισμού και γενικά σε προβλήματα συμπεριφοράς και έλλειψης αυτοπεποίθησης. Οι συμμετέχοντες δημιουργούν χαρακτήρες και συμμετέχουν σε φανταστικά σενάρια, όπου καλούνται να συνεργαστούν, να πάρουν αποφάσεις και να διαχειριστούν συγκρούσεις και έτσι «τεστάρουν» διαφορετικές συμπεριφορές μέσα σε ασφαλές περιβάλλον.

Η Sandplay Therapy, αποτελεί μια μέθοδος που βασίζεται στις ιδέες της αναλυτικής ψυχολογίας του Carl Jung (Homeyer & Sweeney, 2016). Ο θεραπευόμενος καλείται να δημιουργήσει μικροσκοπικούς «κόσμους» μέσα σε ένα κουτί με άμμο χρησιμοποιώντας φιγούρες, σύμβολα και αντικείμενα. Η θεραπεία χρησιμοποιείται συχνά σε παιδιά ή σε άτομα που έχουν βιώσει τραύμα και δυσκολεύονται να εκφραστούν λεκτικά, ενώ παράλληλα προσπαθούν να κατανοήσουν και τα συναισθήματα τους. Οι υποστηρικτές της μεθόδου ,κυρίως της ψυχοδυναμικής προσέγγισης, θεωρούν ότι τα σύμβολα που εμφανίζονται στον χώρο της άμμου αποκαλύπτουν ασυνείδητες συγκρούσεις και συναισθήματα, Παρ’ όλα αυτά, αρκετοί ερευνητές ασκούν κριτική λόγω της υποκειμενικότητάς της κρίσης του θεραπευτή.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει  η χρήση Virtual Reality στην ψυχοθεραπεία (Maples‑Keller et al., 2017; Riva, Wiederhold, & Mantovani, 2019). Μέσα από VR headsets, οι θεραπευόμενοι εκτίθενται σε ελεγχόμενα περιβάλλοντα που προκαλούν άγχος ή φόβο. Η μέθοδος χρησιμοποιείται κυρίως σε φοβίες, αγχώδεις διαταραχές,  PTSD και διαταραχές πανικού. Για παράδειγμα, ένα άτομο με φόβο πτήσεων μπορεί να βιώσει μια εικονική απογείωση, ενώ άτομα με αγοραφοβία μπορούν να εξασκηθούν σε πολυσύχναστους χώρους χωρίς υφιστάμενο  κίνδυνο. Η συγκεκριμένη τεχνική θεωρείται από τις πιο τεχνολογικά προηγμένες μορφές ψυχοθεραπείας και διαθέτει αυξανόμενη ερευνητική υποστήριξη.

Ακόμη πιο ακραία μορφή «science fiction» , είναι η Avatar Therapy, η οποία εφαρμόζεται σε άτομα που βιώνουν ακουστικές ψευδαισθήσεις κυρίως, και βρίσκεται σε πειραματικό στάδιο ακόμα(Leff et al., 2014). Οι ασθενείς δημιουργούν ένα ψηφιακό avatar που αναπαριστά τη φωνή που ακούν και στη συνέχεια συνομιλούν μαζί του με τη βοήθεια του θεραπευτή. Στόχος είναι να μειωθεί η αίσθηση απειλής και να αποκτήσει ο θεραπευόμενος μεγαλύτερο έλεγχο απέναντι στις ακουστικές ψευδαισθήσεις του, διαχωρίζοντας το ρεαλιστικό με το φανταστικό.  

Τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται ακόμη πιο πειραματικές μορφές ψυχοθεραπείας, όπως η χρήση AI chatbots για ψυχολογική υποστήριξη και ψηφιακών companions (Miner, Milstein, & Hancock, 2017). Εφαρμογές AI λειτουργούν ως εικονικοί συνομιλητές που ανταγωνίζονται τον ρόλο του φυσικού ειδικού. Παρότι δεν αντικαθιστούν έναν ψυχολόγο στο μέγιστο των δυνατοτήτων και υπηρεσιών του,  αρκετοί ερευνητές εξετάζουν εάν τέτοιες τεχνολογίες μπορούν να βοηθήσουν άτομα που δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε θεραπεία, χωρίς να αντικρούουν παράλληλα και το επικίνδυνο της κατάστασης.

Έπειτα έχουμε την  Animal‑Assisted Therapy (Fine, 2019). Σκύλοι, άλογα και άλλα ζώα συμμετέχουν σε θεραπευτικές συνεδρίες, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις τραύματος, αυτισμού και άγχους. Η παρουσία ενός ζώου φαίνεται ότι μειώνει το στρες και βοηθά πολλούς θεραπευόμενους να νιώσουν μεγαλύτερη ασφάλεια., νιώθοντας οικειότητα, επιδοκιμασία και ενθάρρυνση.

Η Wilderness Therapy (Gass, Gillis, & Russell, 2020),με την σειρά της, αποτελεί  μια μορφή ψυχοθεραπείας που πραγματοποιείται σε βουνά, δάση ή απομονωμένα φυσικά περιβάλλοντα. Οι συμμετέχοντες περνούν ημέρες ή εβδομάδες μακριά από την τεχνολογία, συμμετέχοντας σε δραστηριότητες επιβίωσης, πεζοπορίες και ομαδικές δοκιμασίες, μπαίνοντας σε survival mode. Η μέθοδος χρησιμοποιήθηκε κυρίως σε εφήβους με προβλήματα συμπεριφοράς ή εξαρτήσεων. Οι υποστηρικτές της πιστεύουν ότι η απομάκρυνση από το καθημερινό περιβάλλον βοηθά στην προσωπική αναδόμηση, ωστόσο η μέθοδος έχει κατηγορηθεί για υπερβολικά αυστηρές πρακτικές και έλλειψη επαρκούς εποπτείας.

Παρόμοιας μορφής είναι και η Walking Therapy(περιπατητική θεραπεία), μια εναλλακτική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία που διεξάγεται κατά τη διάρκεια περπατήματος ή άλλων φυσικών δραστηριοτήτων ( Revell, S., 2017). Αυτή η μορφή θεραπείας μπορεί να έχει θετικές επιπτώσεις στην ψυχολογική κατάσταση και την ευεξία, καθώς η φύση και η άσκηση μπορούν να συμβάλλουν στη μείωση του σωματικού και ψυχικού άγχους.

Αρκετά  ασυνήθιστη τεχνική είναι το Psychodrama (Kellermann, 1992). Σε αυτή τη μορφή θεραπείας, οι θεραπευόμενοι «παίζουν» σκηνές από τη ζωή τους σαν θεατρική παράσταση. Ένα άτομο μπορεί να αναπαραστήσει έναν καβγά με τους γονείς του ή μια τραυματική εμπειρία, ενώ άλλα μέλη της ομάδας αναλαμβάνουν ρόλους σημαντικών προσώπων.

Η χρήση psychedelic assisted psychotherapy, από την άλλη , είναι  εξαιρετικά αμφιλεγόμενη  (Walsh & Thiessen, 2018). Σε ελεγχόμενα ερευνητικά πλαίσια χρησιμοποιούνται ουσίες όπως ψιλοκυβίνη, MDMA και κεταμίνη για τη θεραπεία PTSD, σοβαρής κατάθλιψης και υπαρξιακού άγχους. Οι συνεδρίες γίνονται υπό αυστηρή επίβλεψη και συνοδεύονται από ψυχοθεραπεία πριν και μετά την εμπειρία. Ορισμένοι επιστήμονες μιλούν για «επανάσταση» στην ψυχιατρική, ενώ άλλοι εκφράζουν ανησυχίες για τις πιθανές ψυχολογικές επιπτώσεις και την εμπορευματοποίηση αυτών των πρακτικών, ειδικά σε ασθενείς που διακατέχονται έτσι και αλλιώς από παραισθήσεις και ψευδαισθήσεις, ψυχωτικού χαρακτήρα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης η χρήση βιοαισθητήρων και wearable συσκευών στην ψυχολογία (Sitaram et al., 2017). Ορισμένοι θεραπευτές χρησιμοποιούν smartwatches, αισθητήρες καρδιακών παλμών ή συσκευές παρακολούθησης άγχους .Με αυτόν τον τρόπο, ο θεραπευόμενος μπορεί να δει πότε αυξάνεται το στρες ή πώς αντιδρά το σώμα του σε δύσκολες καταστάσεις. Παράλληλα, κερδίζει έδαφος και η  neurofeedback therapy ,όπου ο θεραπευόμενος παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο τη δραστηριότητα του εγκεφάλου του,

Τέλος, υπάρχουν ακόμη και θεραπευτικές προσεγγίσεις που χρησιμοποιούν escape rooms, videogames ή εφαρμογές επαυξημένης πραγματικότητας (Fleming et al., 2017). Σε ορισμένα θεραπευτικά προγράμματα, οι ασθενείς καλούνται να λύσουν γρίφους συνεργατικά ή να αλληλεπιδράσουν με ψηφιακά περιβάλλοντα ώστε να αναπτύξουν δεξιότητες επικοινωνίας, διαχείρισης άγχους και επίλυσης προβλημάτων. Αυτές οι πρακτικές δείχνουν πόσο έντονα η ψυχολογία αρχίζει να συνδέεται με τον κόσμο της διαδραστικής τεχνολογίας και του gaming. Οι πρακτικές αυτές προκαλούν έντονη συζήτηση τόσο για την αποτελεσματικότητά τους όσο και για τα ηθικά τους όρια.

Συμπερασματικά, η ψυχολογία χρησιμοποιεί σήμερα πολύ πιο δημιουργικά και ανορθόδοξα μέσα από ό,τι στο παρελθόν. Το role playing, η τεχνολογία, τα ζώα και οι εικονικοί κόσμοι αντιμετωπίζονται ως θεραπευτικά εργαλεία που επιχειρούν να κατανοήσουν και να επουλώσουν  τον ανθρώπινο ψυχισμό με διαφορετικούς, πρωτοποριακούς τρόπους. Αρκετές από αυτές τις μεθόδους παραμένουν αμφιλεγόμενες, δεν παύει όμως να σημαίνει  ότι η ψυχοθεραπεία παραμένει στάσιμη και δεν πειραματίζεται με όλο και πιο ασυνήθιστες και πολλά υποσχόμενες προσεγγίσεις.

 

Βιβλιογραφική Ανασκόπηση

Blackmon, W. D. (1994). Dungeons and Dragons: The use of a fantasy game in the psychotherapeutic treatment of a young adult. American Journal of Psychotherapy, 48(4), 624–632.

Fine, A. H. (2019). Handbook on animal-assisted therapy: Foundations and guidelines for animal-assisted interventions (5th ed.). Academic Press.

Fleming, T. M., Bavin, L., Stasiak, K., Hermansson-Webb, E., Merry, S. N., Cheek, C., Lucassen, M., Lau, H. M., Pollmuller, B., & Hetrick, S. (2017). Serious games and gamification for mental health: Current status and promising directions. Frontiers in Psychiatry, 7, Article 215.

Gass, M. A., Gillis, H. L., & Russell, K. C. (2020). Adventure therapy: Theory, research, and practice. Routledge.

Homeyer, L., & Sweeney, D. (2016). Sandtray therapy: A practical manual (3rd ed.). Routledge.

Kellermann, P. F. (1992). Focus on psychodrama: The therapeutic aspects of psychodrama. Jessica Kingsley Publishers.

Leff, J., Williams, G., Huckvale, M., Arbuthnot, M., & Leff, A. P. (2014). Avatar therapy for persecutory auditory hallucinations: What is it and how does it work? Psychosis, 6(2), 166–176.

Maples-Keller, J. L., Bunnell, B. E., Kim, S. J., & Rothbaum, B. O. (2017). The use of virtual reality technology in the treatment of anxiety and other psychiatric disorders. Harvard Review of Psychiatry, 25(3), 103–113.

Miner, A. S., Milstein, A., & Hancock, J. T. (2017). Talking to machines about personal mental health problems. JAMA, 318(13), 1217–1218.

Reiter, K., & Andersen, S. B. (2022). Therapeutic and educational uses of tabletop role-playing games: A scoping review. International Journal of Role-Playing, 12, 1–18.

Revell, S., & McLeod, J. (2017). Counselling in nature: A narrative review. European Journal of Psychotherapy & Counselling, 19(3), 301–316.

Riva, G., Wiederhold, B. K., & Mantovani, F. (2019). Neuroscience of virtual reality: From virtual exposure to embodied medicine. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 22(1), 82–96.

Sitaram, R., Ros, T., Stoeckel, L., Haller, S., Scharnowski, F., Lewis-Peacock, J., Weiskopf, N., Blefari, M. L., Rana, M., Oblak, E., Birbaumer, N., & Sulzer, J. (2017). Closed-loop brain training: The science of neurofeedback. Nature Reviews Neuroscience, 18(2), 86–100.

Walsh, Z., & Thiessen, M. S. (2018). Psychedelics and the new behaviourism: Considering the integration of third-wave behaviour therapies with psychedelic-assisted therapy. International Review of Psychiatry, 30(4), 343–349.

Wiederhold, B. K. (2020). Connecting through technology during the coronavirus disease 2019 pandemic: Avoiding “Zoom fatigue.” Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 23(7), 437–438