Αυτοτραυματισμός και απόπειρα αυτοκτονίας: Γιατί δεν είναι το ίδιο πράγμα;

Όταν ένας άνθρωπος τραυματίζει τον εαυτό του, πολλοί θεωρούν αυτονόητο ότι προσπαθεί να βάλει τέλος στη ζωή του. Στην πραγματικότητα, όμως, ο αυτοτραυματισμός χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας (Non-Suicidal Self-Injury – NSSI) και η απόπειρα αυτοκτονίας αποτελούν δύο διαφορετικές συμπεριφορές, με διαφορετικά κίνητρα, διαφορετικό σκοπό και διαφορετικές θεραπευτικές ανάγκες.

Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική. Από τη μία πλευρά, βοηθά να αποφευχθούν λανθασμένες υποθέσεις που μπορεί να δυσκολέψουν την επικοινωνία με το άτομο που υποφέρει. Από την άλλη, δεν πρέπει να οδηγήσει στην υποτίμηση του κινδύνου, καθώς γνωρίζουμε ότι τα άτομα που αυτοτραυματίζονται έχουν αυξημένη πιθανότητα να εμφανίσουν αυτοκτονικό ιδεασμό ή να πραγματοποιήσουν απόπειρα αυτοκτονίας στο μέλλον (Klonsky et al., 2014).

Τι είναι ο αυτοτραυματισμός χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας (NSSI);

Ο όρος Non-Suicidal Self-Injury (NSSI) περιγράφει την εσκεμμένη πρόκληση σωματικής βλάβης στον εαυτό χωρίς πρόθεση θανάτου. Παραδείγματα αποτελούν η πρόκληση κοψιμάτων, εγκαυμάτων ή άλλων τραυματισμών, με σκοπό όχι τον θάνατο αλλά τη διαχείριση έντονου ψυχικού πόνου ή δύσκολων συναισθημάτων (American Psychiatric Association, 2022).

Για πολλούς ανθρώπους, ο αυτοτραυματισμός λειτουργεί ως ένας δυσλειτουργικός τρόπος προσωρινής ανακούφισης από συναισθήματα όπως η έντονη θλίψη, το άγχος, η ντροπή, ο θυμός ή το συναισθηματικό «μούδιασμα». Αν και μπορεί να προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση, δεν αντιμετωπίζει το υποκείμενο πρόβλημα και συχνά οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο επανάληψης της συμπεριφοράς.

Τι είναι η απόπειρα αυτοκτονίας;

Ως απόπειρα αυτοκτονίας ορίζεται μια αυτοκαταστροφική πράξη κατά την οποία υπάρχει τουλάχιστον κάποιος βαθμός πρόθεσης να επέλθει ο θάνατος (World Health Organization, 2021).

Η πρόθεση αυτή μπορεί να διαφέρει σε ένταση και να μην είναι πάντα εύκολο να αξιολογηθεί. Ωστόσο, αποτελεί το βασικό στοιχείο που διαφοροποιεί την απόπειρα αυτοκτονίας από τον αυτοτραυματισμό χωρίς αυτοκτονική πρόθεση.

Η βασική διαφορά είναι η πρόθεση

Η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στις δύο συμπεριφορές είναι η πρόθεση.

Στον αυτοτραυματισμό χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας, το άτομο συνήθως επιδιώκει να μειώσει έναν αφόρητο ψυχικό πόνο, να ανακουφιστεί από έντονα συναισθήματα ή να αισθανθεί κάτι όταν βιώνει έντονο συναισθηματικό μούδιασμα. Αντίθετα, στην απόπειρα αυτοκτονίας υπάρχει πρόθεση να τερματιστεί η ζωή.

Στην πράξη, όμως, τα πράγματα δεν είναι πάντοτε τόσο ξεκάθαρα. Ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να δυσκολεύονται να περιγράψουν τις προθέσεις τους, ενώ σε άλλες περιπτώσεις τα κίνητρα μπορεί να μεταβάλλονται με την πάροδο του χρόνου. Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση πρέπει πάντοτε να πραγματοποιείται από εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Μπορεί ένας άνθρωπος που αυτοτραυματίζεται να κινδυνεύει από αυτοκτονία;

Ναι. Αν και ο αυτοτραυματισμός δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει πρόθεση αυτοκτονίας, αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους γνωστούς παράγοντες κινδύνου για μελλονικές απόπειρες αυτοκτονίας (Ribeiro et al., 2016).

Οι ερευνητές εκτιμούν ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση στον σωματικό πόνο και στον φόβο του τραυματισμού μπορεί, σε ορισμένα άτομα, να μειώσει σταδιακά τον φόβο απέναντι στον σοβαρό αυτοτραυματισμό. Παράλληλα, τα προβλήματα που οδήγησαν αρχικά στον αυτοτραυματισμό μπορεί να επιδεινωθούν εάν δεν αντιμετωπιστούν θεραπευτικά (Joiner, 2005).

Επομένως, κάθε επεισόδιο αυτοτραυματισμού χρειάζεται να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη, ακόμη και όταν το άτομο δηλώνει ότι δεν επιθυμούσε να πεθάνει.

Τι πρέπει να θυμάστε

Ο αυτοτραυματισμός χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας (NSSI) και η απόπειρα αυτοκτονίας δεν είναι το ίδιο πράγμα. Η βασική διαφορά μεταξύ τους είναι η πρόθεση: στον αυτοτραυματισμό το άτομο δεν επιδιώκει να πεθάνει, ενώ στην απόπειρα αυτοκτονίας υπάρχει πρόθεση θανάτου.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο αυτοτραυματισμός είναι “ακίνδυνος”. Αντίθετα, η διεθνής έρευνα δείχνει ότι τα άτομα που αυτοτραυματίζονται διατρέχουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν στο μέλλον αυτοκτονικό ιδεασμό ή να πραγματοποιήσουν απόπειρα αυτοκτονίας, ιδιαίτερα όταν δεν λαμβάνουν την κατάλληλη υποστήριξη (Klonsky et al., 2014· Ribeiro et al., 2016).

Γι’ αυτό κάθε περιστατικό αυτοτραυματισμού χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα, χωρίς πανικό αλλά και χωρίς υποτίμηση. Ο στόχος δεν είναι να αποφασίσουμε μόνοι μας αν το άτομο «ήθελε πραγματικά να πεθάνει», αλλά να κατανοήσουμε τον ψυχικό πόνο που βιώνει και να εξασφαλίσουμε ότι θα λάβει την κατάλληλη αξιολόγηση και υποστήριξη.

Γιατί δεν πρέπει να κάνουμε υποθέσεις;

Μία από τις πιο συχνές παρανοήσεις είναι ότι «αν ήθελε πραγματικά να αυτοκτονήσει, δεν θα το έλεγε» ή, αντίθετα, ότι «όποιος αυτοτραυματίζεται προσπαθεί να αυτοκτονήσει».

Και οι δύο αυτές αντιλήψεις είναι λανθασμένες.

Δεν είναι δυνατόν να εκτιμήσουμε τον κίνδυνο μόνο από τη μορφή του τραυματισμού ή από τις δικές μας υποθέσεις για τα κίνητρα του ατόμου. Η αξιολόγηση απαιτεί συζήτηση για την πρόθεση, τις σκέψεις, το ιστορικό, τους παράγοντες κινδύνου και τους προστατευτικούς παράγοντες, καθώς και μια συνολική κλινική εκτίμηση.

Πότε χρειάζεται να αναζητηθεί βοήθεια;

Κάθε επεισόδιο αυτοτραυματισμού αξίζει να αξιολογείται από επαγγελματία ψυχικής υγείας, ακόμη και όταν το άτομο δηλώνει ότι δεν είχε πρόθεση να πεθάνει. Η αξιολόγηση βοηθά να διερευνηθούν οι λόγοι που οδήγησαν στη συμπεριφορά, να εκτιμηθεί ο κίνδυνος αυτοκτονίας και να σχεδιαστεί η κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση.

Εάν ένα άτομο εκφράζει πρόθεση να αυτοκτονήσει, έχει καταστρώσει σχέδιο, έχει πραγματοποιήσει απόπειρα ή υπάρχει άμεση ανησυχία για την ασφάλειά του, πρόκειται για επείγουσα κατάσταση και απαιτείται άμεση επικοινωνία με τις υπηρεσίες επειγόντων περιστατικών ή το 112. Δεν πρέπει να μείνει μόνο του μέχρι να αξιολογηθεί από επαγγελματίες υγείας.

Η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική για την προστασία της ζωής και την αντιμετώπιση του ψυχικού πόνου που κρύβεται πίσω από αυτές τις συμπεριφορές.

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για τον αυτοτραυματισμό, μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο «Τι είναι ο αυτοτραυματισμός (NSSI);».Στο Traumahelp παρέχονται υπηρεσίες αξιολόγησης και ψυχολογικής υποστήριξης για εφήβους και ενήλικες που βιώνουν έντονο ψυχικό πόνο.

Το σημαντικότερο δεν είναι να βάλουμε μια “ταμπέλα” στη συμπεριφορά, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι πίσω από κάθε αυτοτραυματισμό ή απόπειρα αυτοκτονίας υπάρχει ένας άνθρωπος που υποφέρει και χρειάζεται βοήθεια. Η έγκαιρη αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να συμβάλει τόσο στην αντιμετώπιση του ψυχικού πόνου όσο και στην πρόληψη σοβαρότερων εξελίξεων.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association.

Joiner, T. (2005). Why People Die by Suicide. Harvard University Press.

Klonsky, E. D., May, A. M., & Glenn, C. R. (2014). The relationship between nonsuicidal self-injury and attempted suicide: Converging evidence from four samples. Journal of Abnormal Psychology, 123(1), 231–237. https://doi.org/10.1037/a0030278

Ribeiro, J. D., Franklin, J. C., Fox, K. R., et al. (2016). Self-injurious thoughts and behaviors as risk factors for future suicide ideation, attempts, and death: A meta-analysis. Psychological Medicine, 46(2), 225–236. https://doi.org/10.1017/S0033291715001804

World Health Organization. (2021). Suicide worldwide in 2019: Global health estimates. World Health Organization.