Η κοινωνική αντιμετώπιση του εγκλήματος, victim blaming και ο ρόλος του διαδικτύου

Γράφει η Αντιγόνη Κολιού

Το διαχρονικό φαινόμενο της εγκληματικότητας απασχολεί την επικαιρότητα ολοένα και περισσότερο και κυριαρχεί πλέον και στα μέσα δικτύωσης με επικίνδυνες προεκτάσεις. Καθημερινά γινόμαστε παρατηρητές βίαιων εγκληματικών πράξεων με συμμετοχή ενήλικων και ανήλικων δραστών, τα οποία μεταδίδονται και κοινοποιούνται στα μέσα δικτύωσης εντείνοντας την κοινωνική ανησυχία.

Το φαινόμενο της εγκληματικότητας παρουσιάζει ιδιαίτερη έξαρση και οι κοινωνικές διαστάσεις γιγαντώνονται μέσω της αναμετάδοσης αυτών των πράξεων στο διαδίκτυο. Είναι ιδιαιτέρως σημαντική η κοινωνική διάσταση που λαμβάνει, καθώς επηρεάζει και διαμορφώνει την κοινή γνώμη. Συχνά παρατηρείται ένα μαζικό κύμα αντιδράσεων τόσο κατά των δραστών όσο και κατά των θυμάτων που εμπλέκονται σε εγκληματικές δράσεις. Η κοινωνική κριτική στην περίπτωση των θυμάτων επιφέρει κρίσιμες επιπτώσεις στην ψυχολογία του ίδιου του θύματος ή και του οικογενειακού περιβάλλοντος με ανυπολόγιστη προσωπική ζημία. Παρατηρούνται συμπεριφορές όπως απογύμνωση χαρακτήρων, θυματοποίηση, τοξικότητα και απάνθρωποι χαρακτηρισμοί προερχόμενοι από πατριαρχικά στερεότυπα τα οποία διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα και αποσυντονίζουν το κοινό. Τα διαδικτυακά πρότυπα διαδραματίζουν βασικό ρόλο στη διαμόρφωση της αλήθειας, καθορίζουν συμπεριφορές και συμπαρασύρουν τους χρήστες προς λανθασμένη οδό, καλλιεργώντας τη βία και την κοινωνική φοβία.

Αρχικά είναι σημαντικό να γίνει αναφορά στον τρόπο πρόσληψης των δραστών και θυμάτων του εγκλήματος από το κοινωνικό σύνολο, το οποίο εύκολα και άμεσα εκφράζεται καταγγελτικά, διαμορφώνοντας την κοινή γνώμη. Τα εγκλήματα βίας, λόγω υψίστης επικινδυνότητας, προκαλούν αξιοσημείωτη κοινωνική ένταση και ανησυχία. Από τη μία παρατηρούνται σχόλια συμπόνιας προς το θύμα και από την άλλη συγκροτείται “κατηγορητήριο” στα μέσα δικτύωσης με βολές προς το θύμα και τον λόγο εμπλοκής του στο έγκλημα. Η κοινή γνώμη επικεντρώνεται στην εξωτερική εμφάνιση ενός θύματος, τα χαρακτηριστικά συμπεριφοράς και προσωπικότητάς του που αποτελούν γι’ αυτήν το λόγο πρόκλησης επίθεσης εναντίον του, φαινόμενο γνωστό ως “victim blaming”.

Η κυριαρχία των πατριαρχικών στερεοτύπων και των κοινωνικών προκαταλήψεων, ιδίως κατά των γυναικών, έχει ως συνέπεια την τάση ενοχοποίησης του θύματος. Την ίδια στιγμή, όμως, παρατηρείται κύμα μίσους και κριτικής κατά του πολιτικοκοινωνικού συστήματος για την αντιμετώπιση του εγκλήματος. Οι πολίτες, εν μέρη ή συνολικά, συμμετέχουν ποικιλοτρόπως στην διαχείριση των εγκληματικών φαινομένων μέσα από τις κοινωνικές στάσεις και αντιλήψεις που εκφράζουν στην εκάστοτε περίπτωση. Με αυτόν τον τρόπο, οι στερεοτυπικές αντιλήψεις διαμορφώνουν και την κοινωνική αντίληψη που αποκρυσταλλώνεται και μετατοπίζει το ενδιαφέρον από τον δράστη στο θύμα.

Από την άλλη, εκφράσεις μίσους κατά περιθωριοποιημένων ομάδων ή δραστών προερχόμενων από κοινωνικά κατώτερες ομάδες, συμβάλλουν στην έξαρση προκαταλήψεων αλλά και στη ποινική αντιμετώπιση αυτών των δραστών. Οι κοινωνικές εκδηλώσεις γενικότερα μπορούν να διαμορφώσουν και να καθορίσουν την αντιμετώπιση της εγκληματικότητας όπως συμβαίνει και σήμερα, ιδίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Το διαδίκτυο που αποτελεί πλέον τη νέα ψηφιακή πραγματικότητα έχει αποκτήσει ισχύ και στη διαμόρφωση κοινωνικών αντιλήψεων γύρω από το έγκλημα. Η εγκληματική πραγματικότητα συνοδεύεται από την αναπαράσταση στα μέσα δικτύωσης εικόνων που κατασκευάζουν τη δική τους πραγματικότητα για το έγκλημα. Οι εικόνες αυτές συχνά διαπλάθουν ψευδείς και παραποιημένες αντιλήψεις της αλήθειας.

Το περιεχόμενο που κυριαρχεί στα μέσα, προβάλει εγκληματογόνα πρότυπα, χειραγωγώντας το κοινό, ωθώντας το  προς αντικοινωνικές συμπεριφορές. Τα κατηγορηματικά μηνύματα που εμπεριέχουν μίσος και δραματικό ύφος, υποκινούν τους ακόλουθους να συναινέσουν και να κοινοποιήσουν τοξικά και παραπλανητικά σχόλια. Ανώνυμα προφίλ διακινούν βίαιες απόψεις, ψευδείς ειδήσεις με στόχο τον αποπροσανατολισμό από την ουσία μιας υπόθεσης. Η ανακύκλωση αυτών καλλιεργεί τη μισαλλοδοξία, φανατισμό, ανησυχία και γενικευμένη ανασφάλεια. Οι αναπαραστάσεις των εγκληματικών δράσεων προκαλούν περισσότερο πανικό παρά διαμόρφωση “αντεγκληματικής” συμπεριφοράς. Το αξιοσημείωτο είναι πως η προσωπική ανάγνωση και εμπέδωση αυτών των ειδήσεων διαμορφώνει την κοινωνική γνώμη.

Συνοπτικά, το σύγχρονο περιβάλλον χαρακτηρίζεται από υψηλά επίπεδα εγκληματικότητας, αναμφίβολα επηρεάζει το κοινωνικό σύνολο. Η τάση για παραβατικότητα και παρέκκλιση που οφείλεται σε κοινωνικούς, πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο. Η συμμετοχή όλων στην ψηφιακή πραγματικότητα, συνιστά την ταυτόχρονη υιοθέτηση υπεύθυνης διαχείρισης των μέσων για την αποφυγή αυτοπαγίδευσης.

Η πληροφόρηση για τα σύγχρονα κοινωνικά φαινόμενα, αποτελεί προσωπική ανάγκη και χρέος όλων, όμως πρέπει να συνοδεύεται από σύνεση και αποβολή στερεοτυπικών προτύπων που ωθούν προς την έξαρση τοξικότητας και άδικης θυματοποίησης. Το προσωπικό φιλτράρισμα, η υπεύθυνη διαχείριση στα μέσα δικτύωσης ενοχοποιητικών και υβριστικών σχολίων, είναι αυτά που καθορίζουν τον βαθμό επίδρασης των μέσων στην προσωπική και συλλογική διαχείριση της εγκληματικότητας. Είναι επιτακτική ανάγκη, η διαμόρφωση αντεγκληματικής πολιτικής από φορείς και μέσα δικτύωσης, με κοινό στόχο την πρόληψη και καταστολή του εγκληματικού φαινομένου.

Βιβλιογραφία

Review of theories and pathways: findings, Crime, fear of crime and mental health: synthesis of theory and systematic reviews of interventions and qualitative evidence, April 20 2026, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK262852/

A social network of crime: A review of the use of social networks for crime and the detection of crime – ScienceDirect, April 20 2026, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2468696422000155

How Social Media Shapes Our Perceptions About Crime, Stanford Hai, Aril 20 2026, https://hai.stanford.edu/news/how-social-media-shapes-our-perceptions-about-crime