Όταν η θυματοποίηση γίνεται περιεχόμενο

Η ψηφιακή εποχή έχει μετατρέψει τη βία και τη θυματοποίηση σε άμεσα διαμοιράσιμο περιεχόμενο. Περιστατικά κακοποίησης ή προσωπικών στιγμών κρίσης καταγράφονται, αναρτώνται και αναπαράγονται σε πραγματικό χρόνο. Το φαινόμενο αυτό δεν αφορά μόνο την τεχνολογία· αφορά και τη συλλογική μας στάση. Πότε η ευαισθητοποίηση μετατρέπεται σε αναπαραγωγή βλάβης; Πώς επηρεάζει το τραύμα η διαρκής έκθεση; Και ποιος είναι ο ρόλος του «αμέτοχου παρατηρητή» όταν η βία γίνεται θέαμα;

Από το γεγονός στο θέαμα

Στην προ-ψηφιακή εποχή, ένα περιστατικό βίας είχε σαφή χρονικά και χωρικά όρια. Σήμερα, η καταγραφή μέσω κινητού και η άμεση ανάρτηση σε πλατφόρμες όπως το Instagram, το Facebook και το TikTok μετατρέπει το γεγονός σε επαναλαμβανόμενο οπτικό αντικείμενο.

Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε βίαιο υλικό έχει συσχετιστεί με αυξημένη συναισθηματική επιβάρυνση, ιδίως όταν αφορά προσωπικό ή ταυτιζόμενο περιεχόμενο (Pfefferbaum et al., 2014). Η βία δεν ολοκληρώνεται με το τέλος του περιστατικού. Συνεχίζεται κάθε φορά που προβάλλεται.

Δευτερογενής θυματοποίηση στην ψηφιακή σφαίρα

Η δευτερογενής θυματοποίηση αναφέρεται στην επιπλέον βλάβη που υφίσταται ένα άτομο λόγω κοινωνικών αντιδράσεων μετά το αρχικό περιστατικό (Campbell & Raja, 1999). Στο ψηφιακό περιβάλλον αυτή μπορεί να λάβει τη μορφή:

• δημόσιας αμφισβήτησης
• σχολίων που μεταθέτουν ευθύνη
• ειρωνικής αναπαραγωγής
• διαμοιρασμού προσωπικών στοιχείων χωρίς συναίνεση

Σε περιπτώσεις κακοποίησης βασισμένης σε εικόνα ή βίντεο, η επαναλαμβανόμενη κοινοποίηση συνδέεται με αυξημένη ντροπή, άγχος και συμπτώματα μετατραυματικού στρες (Powell et al., 2020). Το τραύμα επιμηκύνεται επειδή η απώλεια ελέγχου γίνεται διαρκής. Η έννοια του «ψηφιακού τραύματος» δεν υποδηλώνει νέο διαγνωστικό πλαίσιο, αλλά αναφέρεται σε ένα νέο περιβάλλον όπου τα ερεθίσματα παραμένουν μόνιμα διαθέσιμα. Το σύστημα απειλής δεν «ξεκουράζεται» όταν το γεγονός παραμένει ορατό.

Το Σύνδρομο του Αμέτοχου Παρατηρητή στην Ψηφιακή Εποχή

Το σύνδρομο του αμέτοχου παρατηρητή (bystander effect) περιγράφει τη μείωση της πιθανότητας παρέμβασης όταν παρόντες είναι πολλοί μάρτυρες (Darley & Latané, 1968). Η διάχυση ευθύνης οδηγεί σε παθητικότητα. Στο ψηφιακό περιβάλλον, το φαινόμενο αυτό λαμβάνει νέα μορφή:

• Η καταγραφή υποκαθιστά την παρέμβαση.
• Η κοινοποίηση εκλαμβάνεται ως «συμβολική δράση».
• Η μαζική συμμετοχή μειώνει το αίσθημα προσωπικής ευθύνης.

Η έρευνα για την online παθητικότητα δείχνει ότι όσο μεγαλύτερο είναι το ακροατήριο, τόσο μειώνεται η αντιληπτή προσωπική υποχρέωση (Fischer et al., 2011). Η ψηφιακή μαζικότητα ενισχύει τη διάχυση ευθύνης.

Έτσι, το άτομο που καταγράφει ενδέχεται να βιώνει την πράξη ως ουδέτερη ή ακόμη και ως «τεκμηρίωση». Ωστόσο, η μη παρέμβαση μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση εγκατάλειψης του θύματος. Το τραύμα δεν αφορά μόνο τη βία. Αφορά και την απουσία βοήθειας.

Οικονομία της Προσοχής και Συλλογική Συνενοχή

Οι αλγόριθμοι ενισχύουν περιεχόμενο υψηλής συναισθηματικής έντασης. Το σοκ και η οργή διαδίδονται ταχύτερα. Η βία γίνεται «αποτελεσματικό» περιεχόμενο.

Σε αυτό το πλαίσιο, κάθε κοινοποίηση — ακόμη και με πρόθεση ευαισθητοποίησης — συμβάλλει στη διαιώνιση της ορατότητας του τραυματικού γεγονότος. Το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η κοινοποίηση είναι νόμιμη, αλλά αν είναι αναγκαία. Ηθικά, η επανάληψη ενός τραυματικού γεγονότος χωρίς συναίνεση μπορεί να λειτουργήσει ως πράξη αναπαραγωγής της βλάβης.

Συμπέρασμα

Η μετατροπή της θυματοποίησης σε περιεχόμενο δεν είναι ουδέτερη πράξη. Η ψηφιακή τεχνολογία επιμηκύνει τη διάρκεια της βλάβης, ενισχύει τη δευτερογενή θυματοποίηση και δημιουργεί συνθήκες διάχυσης ευθύνης μέσω του συνδρόμου του αμέτοχου παρατηρητή.

Η πρόκληση δεν είναι να απορρίψουμε την τεχνολογία. Είναι να καλλιεργήσουμε ψηφιακή ηθική που αναγνωρίζει ότι πίσω από κάθε «viral» περιστατικό υπάρχει ένας άνθρωπος.

Βιβλιογραφία 

Campbell, R., & Raja, S. (1999). Secondary victimization of rape victims: Insights from mental health professionals who treat survivors of violence. Violence and Victims, 14(3), 261–275. 

Darley, J. M., & Latane, B. (1968). Bystander intervention in emergencies: Diffusion of responsibility. Journal of Personality and Social Psychology, 8(4, Pt.1), 377–383. https://doi.org/10.1037/h0025589

Fischer, P., Krueger, J. I., Greitemeyer, T., Vogrincic, C., Kastenmüller, A., Frey, D., Heene, M., Wicher, M., & Kainbacher, M. (2011). The bystander-effect: A meta-analytic review on bystander intervention in dangerous and non-dangerous emergencies. Psychological Bulletin, 137(4), 517–537. https://doi.org/10.1037/a0023304

LeDoux, J. (2016). Anxious: Using the brain to understand and treat fear and anxiety. Viking.

Pfefferbaum, B., Newman, E., Nelson, S. D., Nitiéma, P., Pfefferbaum, R. L., & Rahman, A. (2014). Disaster media coverage and psychological outcomes: descriptive findings in the extant research. Current psychiatry reports, 16(9), 464. https://doi.org/10.1007/s11920-014-0464-x

Powell, A., Scott, A. J., Flynn, A., & Henry, N. (2020). Image-based sexual abuse: An international study of victims and perpetrators. RMIT University.