Αντιμετώπιση της Ψυχικής Υγείας στους Φυλακισμένους: Το Κενό στη Σωφρονιστική Πολιτική

Σταυριανή Μανωλά

Αντιμετώπιση της Ψυχικής Υγείας στους Φυλακισμένους: Το Κενό στη Σωφρονιστική Πολιτική

   Η ψυχική υγεία στις φυλακές είναι ένα από τα πιο παραμελημένα και υποτιμημένα ζητήματα της σωφρονιστικής πολιτικής σε πολλές χώρες, παρά το γεγονός ότι η ανάγκη για σωστή ψυχιατρική υποστήριξη είναι επιτακτική. Οι φυλακισμένοι, που συχνά προέρχονται από κοινωνικά περιθωριοποιημένα στρώματα, αντιμετωπίζουν σοβαρές ψυχικές διαταραχές που παραμένουν αδιάγνωστες ή υποθεραπευμένες, με αποτέλεσμα να επιδεινώνουν τη ζωή τους εντός του σωφρονιστικού συστήματος και να εμποδίζουν τη διαδικασία αποκατάστασης και κοινωνικής επανένταξης. Η ψυχική υγεία στους φυλακισμένους δεν αφορά μόνο την ατομική ευημερία, αλλά συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια, την ομαλή λειτουργία των φυλακών και τη μελλοντική επανένταξη των κρατουμένων στην κοινωνία (Stringer, 2019).

 

Η ψυχική υγεία των φυλακισμένων: Μια συχνά παραμελημένη ανάγκη

   Οι φυλακισμένοι παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά ψυχικών διαταραχών σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Οι πιο συχνές ψυχικές καταστάσεις που παρατηρούνται σε φυλακισμένα άτομα περιλαμβάνουν:

• Κατάθλιψη: Η απομόνωση, η στέρηση ελευθερίας και η αίσθηση της απελπισίας εντός του σωφρονιστικού συστήματος οδηγούν σε αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης.
• Άγχος και μετατραυματικό άγχος (PTSD): Ο φόβος για σωματική βία, η παρατεταμένη απομόνωση και η επαναλαμβανόμενη επαφή με εγκληματικές συμπεριφορές οδηγούν σε σοβαρές ψυχικές συνέπειες, όπως το άγχος και το PTSD.
• Διαταραχές προσωπικότητας: Ένα μεγάλο ποσοστό φυλακισμένων παρουσιάζει διαταραχές προσωπικότητας, όπως η αντικοινωνική προσωπικότητα ή η συναισθηματική αστάθεια.
• Εθισμοί: Οι φυλακισμένοι με ιστορικό εξάρτησης από ναρκωτικά ή αλκοόλ συχνά δεν έχουν πρόσβαση σε θεραπευτικά προγράμματα, με αποτέλεσμα οι εξαρτήσεις τους να συνεχίζουν ή και να επιδεινώνονται κατά τη διάρκεια της φυλάκισης.

   Η έλλειψη επαρκούς ψυχιατρικής φροντίδας στα σωφρονιστικά ιδρύματα επιδεινώνει την κατάσταση, με τους κρατούμενους να βιώνουν έναν φαύλο κύκλο ψυχικών προβλημάτων και περιορισμένων πόρων για θεραπεία (Forrester, Till, Simpson & Shaw, 2018· Yi, Turney, Wildeman, 2016).

 

Οι συνέπειες της αδυναμίας ψυχιατρικής υποστήριξης στις φυλακές

   Η έλλειψη επαρκούς ψυχιατρικής υποστήριξης εντός των φυλακών έχει σοβαρές συνέπειες, τόσο για τους κρατούμενους όσο και για το ίδιο το σωφρονιστικό σύστημα αλλά και την ίδια την κοινωνία μακροπρόθεσμα:

• Επιθετικότητα και ενδο-φυλακτική βία: Οι ψυχικές διαταραχές που δεν αντιμετωπίζονται μπορεί να οδηγήσουν σε εκρήξεις βίας, τόσο προς τους άλλους κρατούμενους όσο και προς το προσωπικό της φυλακής.
• Αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονίας: Οι φυλακισμένοι με σοβαρές ψυχικές καταστάσεις είναι πιο επιρρεπείς να επιλέξουν την αυτοκτονία ως διέξοδο από τον πόνο και την απελπισία τους.
• Αδυναμία επανένταξης στην κοινωνία: Οι ψυχικές διαταραχές, όταν δεν αντιμετωπιστούν, δυσκολεύουν τη διαδικασία κοινωνικής επανένταξης των κρατουμένων. Η έλλειψη ψυχιατρικής και ψυχοθεραπευτικής φροντίδας  μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά τους και τις δυνατότητές τους να επανενταχθούν παραγωγικά στην κοινωνία μετά την αποφυλάκισή τους.
• Ανατροπή της λειτουργίας των φυλακών: Η αδυναμία σωστής ψυχιατρικής διαχείρισης των κρατουμένων μπορεί να προκαλέσει αναστάτωση, με αποτέλεσμα την αποδιοργάνωση των φυλακών και την υπερφόρτωση του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης (Forrester, Till, Simpson & Shaw, 2018).

 

Το κενό στην σωφρονιστική πολιτική: Γιατί δεν υπάρχει επαρκής ψυχιατρική φροντίδα;

   Παρά την αναγνώριση του προβλήματος, οι περισσότερες χώρες συνεχίζουν να υστερούν στην επαρκή ψυχιατρική φροντίδα στις φυλακές. Οι αιτίες αυτού του κενού είναι ποικίλες και συνδέονται με:

• Έλλειψη πόρων και κατάλληλου προσωπικού: Οι φυλακές συχνά διαθέτουν περιορισμένους πόρους για την ψυχική υγεία, ενώ το προσωπικό είναι ανεπαρκές και δεν είναι πάντα επαρκώς εκπαιδευμένο για να διαχειριστεί ψυχικές καταστάσεις.
• Στατιστικές ανεπάρκειες και έλλειψη ευαισθητοποίησης: Οι ψυχικές διαταραχές των φυλακισμένων δεν καταγράφονται πάντα με σωστό τρόπο, και συχνά υπάρχει έλλειψη πολιτικής ευαισθητοποίησης για το μέγεθος του προβλήματος.
• Στασιμότητα στις προτεραιότητες του σωφρονιστικού συστήματος: Πολλές φορές, οι σωφρονιστικές πολιτικές επικεντρώνονται κυρίως στην τιμωρία και όχι στην αποκατάσταση. Η ψυχική υγεία, ως παράγοντας επανένταξης και αποκατάστασης, παραβλέπεται ή αντιμετωπίζεται υποτυπωδώς.
• Στίγμα και κοινωνική αποδοχή: Υπάρχει κοινωνικό στίγμα γύρω από την ψυχική υγεία, το οποίο ενισχύει την αντίληψη ότι η ψυχιατρική φροντίδα στους φυλακισμένους δεν είναι προτεραιότητα. Ωστόσο, το στίγμα αυτό επιδεινώνει το πρόβλημα και καθιστά πιο δύσκολη την αναγνώριση της ανάγκης για θεραπεία (Forrester, Till, Simpson & Shaw, 2018).

 

Προτεινόμενες στρατηγικές για την καλύτερη φροντίδα ψυχικής υγείας στις φυλακές

   Για να βελτιωθεί η ψυχική υγεία των φυλακισμένων και να αναγνωριστεί η σημαντικότητά της στην αποκατάσταση των κρατουμένων, απαιτούνται συγκεκριμένες στρατηγικές και παρεμβάσεις:

• Εκπαίδευση του προσωπικού: Ο σωφρονιστικός υπάλληλος πρέπει να εκπαιδεύεται στην αναγνώριση ψυχικών καταστάσεων και να έχει τα εργαλεία για να διαχειριστεί καταστάσεις κρίσης.
• Ειδικά προγράμματα ψυχιατρικής υποστήριξης: Δημιουργία εξειδικευμένων ψυχιατρικών τμημάτων στις φυλακές, με προσωπικό που θα αναγνωρίζει και θα παρέχει σωστή θεραπεία στους κρατούμενους.
• Αξιολόγηση της ψυχικής υγείας κατά την είσοδο στις φυλακές: Ο έλεγχος της ψυχικής κατάστασης των νέων κρατουμένων κατά την είσοδο τους στο σωφρονιστικό σύστημα είναι κρίσιμος για την έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία των ψυχικών διαταραχών.
• Ψυχική υποστήριξη και συμβουλευτική: Παροχή ψυχολογικής υποστήριξης και συμβουλευτικών υπηρεσιών σε όσους κρατούμενους έχουν βιώσει τραυματικά γεγονότα ή που αντιμετωπίζουν σοβαρές ψυχικές διαταραχές.
• Προγράμματα αποκατάστασης και επανένταξης: Διαμόρφωση ολοκληρωμένων προγραμμάτων που να ενσωματώνουν την ψυχική υγεία με την εκπαίδευση και την επανένταξη των κρατουμένων στην κοινωνία (Forrester, Till, Simpson & Shaw, 2018· Yoon, Slade & Fazel, 2017).

 

Συμπέρασμα: Η σημασία της ψυχικής υγείας για τη σωφρονιστική αποκατάσταση

   Η ψυχική υγεία στους φυλακισμένους δεν είναι μόνο μια ηθική και ανθρώπινη ανάγκη, αλλά και ένας κρίσιμος παράγοντας για την αποκατάσταση του σωφρονιστικού συστήματος και την κοινωνική επανένταξη των κρατουμένων. Για να επιτευχθεί αυτό, είναι απαραίτητο να αναγνωριστεί η σημασία της ψυχικής υγείας ως βασική παράμετρος για την πρόληψη της εγκληματικότητας και τη σωστή λειτουργία των φυλακών. Η σωστή και επαρκής ψυχιατρική φροντίδα θα συμβάλει στην ελαχιστοποίηση της βίας στις φυλακές, την αποκατάσταση των ψυχικά ασθενών κρατουμένων και την προστασία της κοινωνίας από μελλοντική εγκληματική συμπεριφορά.

 

Βιβλιογραφικές Αναφορές

   Forrester, A., Till, A., Simpson, A., & Shaw, J. (2018). Mental illness and the provision of mental health services in prisons.  British Medical Bulletin, Volume 127, Issue 1, September 2018, Pages 101–109. Doi: 10.1093/bmb/ldy027.

Stringer, H. (2019). Improving mental health for inmates. www.apa.org, March 2019, Vol 50, No. 3.

Yi, Y., Turney, K., & Wildeman, C. (2016). Mental Health Among Jail and Prison Inmates. American Journal of Men’s Health. Doi: 10.1177/1557988316681339.

Yoon, I. A., Slade, K., & Fazel, S. (2017). Outcomes of psychological therapies for prisoners with mental health problems: A systematic review and meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 85(8), 783–802. Doi: 10.1037/ccp0000214.