Υπερπαθολογικοποίηση: Όταν η ανθρώπινη δυσκολία μετατρέπεται σε διαταραχή

Γράφει η Πηνελόπη Πόπα

Όσο περνάνε τα χρόνια , όλο και αυξάνεται η ανησυχία γύρω από το φαινόμενο της υπερπαθολογικοποίησης (overpathologization) στην ψυχική υγεία. Ο όρος αναφέρεται στην τάση να ερμηνεύονται φυσιολογικές ανθρώπινες αντιδράσεις,  όπως η θλίψη, το άγχος, η απογοήτευση ή οι δυσκολίες προσαρμογής ,ως ψυχικές διαταραχές που απαιτούν διάγνωση και θεραπεία (Haslam, N.,2016). Η  σύγχρονη κοινωνία έχει υιοθετήσει μια ολοένα και πιο ψυχολογικοποιημένη γλώσσα. Έτσι, ένας χωρισμός δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως μια επώδυνη εμπειρία ζωής, αλλά συχνά ερμηνεύεται ως ένδειξη κατάθλιψης, η νευρικότητα πριν από μια παρουσίαση ως αγχώδης διαταραχή και η μοναξιά ως ψυχοπαθολογία. Κάποτε χωρίζαμε και “ζαλίζαμε” τους φίλους μας . Σήμερα η πρώτη αντίδραση είναι «πήγαινε σε ψυχολόγο». Να σημειωθεί ότι αυτό δεν σημαίνει ότι κατακρίνεται η  ψυχοθεραπεία . Απλά επισημαίνεται ότι πολλές φορές δυσκολευόμαστε να ξεχωρίσουμε πότε κάποιος βιώνει μια φυσιολογική δυσκολία ζωής και πότε αντιμετωπίζει μια πραγματική ψυχική διαταραχή. Οι άνθρωποι , όντας « γνώστες των πάντων» έχουν γίνει καλύτεροι στο να αναγνωρίζουν την παρουσία ψυχικής ασθένειας, ταυτόχρονα όμως  και χειρότεροι στο να αναγνωρίζουν την απουσία της. Τίθεται επομένως το ερώτημα πού ακριβώς βρίσκεται το όριο ανάμεσα στη φυσιολογική δυσφορία και την ψυχοπαθολογία; 

Η αύξηση της ευαισθητοποίησης γύρω από την ψυχική υγεία είχε αναμφίβολα θετικά αποτελέσματα. Περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν βοήθεια, ενώ το κοινωνικό στίγμα έχει μειωθεί σημαντικά. Ωστόσο, ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η διεύρυνση των ψυχιατρικών εννοιών μπορεί να οδηγεί στην εσφαλμένη ταξινόμηση φυσιολογικών εμπειριών ως παθολογικών. Δεν παθολογικοποιούμε τα πάντα επειδή είμαστε πιο αδύναμοι, αλλά επειδή έχουμε αρχίσει να ερμηνεύουμε όλο και περισσότερες ανθρώπινες εμπειρίες μέσα από ψυχολογικούς και ψυχιατρικούς όρους.Ο Haslam και ο Tse (2025) περιγράφουν το φαινόμενο αυτό ως «εννοιολογική διόγκωση» (concept creep), κατά την οποία οι έννοιες της ψυχικής ασθένειας επεκτείνονται ώστε να περιλαμβάνουν ολοένα και περισσότερες μορφές καθημερινής δυσφορίας. 

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αφορά το πένθος. Η εισαγωγή της Διαταραχής Παρατεταμένου Πένθους (Prolonged Grief Disorder) στα σύγχρονα διαγνωστικά συστήματα προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι υπάρχει κίνδυνος να θεωρηθεί παθολογική μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία, όπως η θλίψη μετά την απώλεια αγαπημένου προσώπου. Από την άλλη πλευρά, οι υποστηρικτές της διάγνωσης τονίζουν ότι ορισμένες μορφές πένθους προκαλούν σοβαρή και παρατεταμένη έκπτωση της λειτουργικότητας και συνεπώς χρήζουν κλινικής παρέμβασης (Kelley, 2024).

Παρόμοιες ανησυχίες εκφράζονται για παιδιά και εφήβους. Οι Fergusson, Reed-Purvis και Foulkes (2023) υποστηρίζουν ότι ήπιες ή παροδικές μορφές ψυχικής δυσφορίας συχνά αντιμετωπίζονται ως ιατρικά προβλήματα, αδιαφορώντας για τα κοινωνικά και οικογενειακά πλαίσια.

Σήμερα, ένας φοιτητής που αγχώνεται για τις εξετάσεις του, έχει αγχώδη διαταραχή,  ένας εργαζόμενος που θέλει να τα πηγαίνει καλά στις επαγγελματικές απαιτήσεις έχει OCD, ένας άνθρωπος που χώρισε μπορεί εύκολα να θεωρήσει ότι «κάτι δεν πάει καλά» με τον εαυτό του και έχει κατάθλιψη.  Ωστόσο, πολλές από αυτές τις εμπειρίες δεν αποτελούν απαραίτητα ενδείξεις ψυχικής διαταραχής, αλλά φυσιολογικές αντιδράσεις απέναντι στις προκλήσεις της ζωής. Όταν κάθε δυσκολία ερμηνεύεται ως παθολογία, κινδυνεύουμε να χάσουμε την ικανότητα να αναγνωρίζουμε και να αντέχουμε τις φυσιολογικές ανθρώπινες δοκιμασίες.

Το παράδοξο είναι ότι ναι μεν το παίζουμε γνώστες του άλλου και «γνωρίζουμε τι έχει», οι διαγνώσεις μας δεν ταυτίζονται πάντοτε με τα ψυχιατρικά διαγνωστικά κριτήρια. Οι Pescosolido και Green (2024) διαπίστωσαν ότι οι κοινωνικές και ατομικές κατασκευές της ψυχικής υγείας συχνά διαφέρουν από τις επίσημες ψυχιατρικές ταξινομήσεις, γεγονός που αναδεικνύει τον ρόλο των πολιτισμικών και κοινωνικών παραγόντων στον ορισμό της παθολογίας, όπως και την επιστημονική εμπεριστατωμένη γνώση. 

Συνεπώς, η υπερπαθολογικοποίηση αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα σύγχρονα διλήμματα της ψυχικής υγείας. Από τη μία πλευρά, η αναγνώριση και θεραπεία της ψυχικής οδύνης είναι απαραίτητη, ώστε να γίνεται έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία. Από την άλλη, η μετατροπή κάθε μορφής ανθρώπινης δυσκολίας σε διάγνωση ενέχει τον κίνδυνο να χαθεί η διάκριση ανάμεσα στην παθολογία και τη φυσιολογική ανθρώπινη εμπειρία. Το κεντρικό ζήτημα δεν είναι αν πρέπει να υπάρχουν διαγνώσεις, αλλά αν οι διαγνωστικές κατηγορίες χρησιμοποιούνται με επαρκή κλινική κρίση και επίγνωση του κοινωνικού πλαισίου.

Ίσως το μεγαλύτερο κόστος της υπερπαθολογικοποίησης δεν είναι μόνο η αύξηση των διαγνώσεων, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αλλάζει η σχέση μας με την ανθρώπινη εμπειρία. Σε μια κοινωνία που δυσκολεύεται να δεχτεί τον πόνο, την αβεβαιότητα και τη ματαίωση, κάθε δυσάρεστο συναίσθημα κινδυνεύει να αντιμετωπιστεί ως σύμπτωμα. Όμως η θλίψη μετά από μια απώλεια, το άγχος μπροστά σε μια σημαντική αλλαγή ή η απογοήτευση έπειτα από μια αποτυχία δεν αποτελούν απαραίτητα ενδείξεις ψυχικής διαταραχής. Είναι εκφράσεις της ανθρώπινης ζωής. Η αναγνώριση αυτής της διάκρισης είναι κρίσιμη, καθώς μας επιτρέπει να νοηματοδοτούμε τις εμπειρίες μας , και να θέτουμε όρια ώστε να γνωρίζουμε πότε είναι συνετό να ζητήσουμε βοήθεια. Η δυσκολία είναι μέσα στη ζωή , το θέμα είναι να μπορούμε να την διαχειριζόμαστε. 

Βιβλιογραφία

Haslam, N. (2016). Concept Creep: Psychology’s Expanding Concepts of Harm and Pathology. Psychological Inquiry, 27(1), 1–17.

Fergusson, E., Reed-Purvis, S., & Foulkes, L. (2023). Overmedicalization of young people’s distress is undermining and disempowering families. Nature Mental Health.

Haslam, N., & Tse, J. S. Y. (2025). Public awareness of mental illness: Mental health literacy or concept creep? Australasian Psychiatry.

Kelley, A. E. (2024). The Looping Effects of Medicalizing Grief. Crítica: Revista Hispanoamericana de Filosofía.

Pescosolido, B. A., & Green, H. D. (2024). Who has mental health problems? Comparing individual, social and psychiatric constructions of mental health. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology.

Wiley, A. N. (2024). A continuum of “normal” experience: Positioning mental health struggles as human experiences in the university context. Ethos.