Σωφρονισμός και ηλεκτρονική επιτήρηση: Ο αντίκτυπος της «αόρατης» φυλάκισης

Γράφει η Αντιγόνη Κολιού

Ο ηλεκτρονικός περιορισμός αποτελεί μια μέθοδο σωφρονισμού, όπου ο κατηγορούμενος υποχρεούται να παραμείνει εντός της οικίας του, ενώ ταυτόχρονα επιτηρείται μέσω ηλεκτρονικού συστήματος των ελεγκτικών αρχών. Η επιτήρηση πραγματοποιείται μέσω ένας συστήματος επικοινωνίας με έναν πομπό και ένα δέκτη. Ο πομπός είναι η ηλεκτρονική συσκευή γνωστή ως “βραχιολάκι”, και ο δέκτης είναι η σταθερή συσκευή που διαβιβάζει τα σήματα σε έναν κεντρικό ηλεκτρονικό σύστημα. Η παρακολούθηση του συστήματος πραγματοποιείται από ιδιωτικές εταιρείες ασφάλειας, έπειτα από δικαστικό βούλευμα ή απόφαση, που είναι επιφορτισμένες με το ρόλο παρακολούθησης και βρίσκονται σε άμεση συνεργασία με την Ελληνική Αστυνομία.

Σύμφωνα με κάποιες ακαδημαϊκές μελέτες, υποστηρίζεται πως η ηλεκτρονική παρακολούθηση στερεί από τους ανθρώπους θεμελιώδη δικαιώματα, παραβιάζοντας κανόνες απορρήτου. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν αξιοσημείωτες ανασκοπήσεις σχετικά με την αποτελεσματικότητα της ηλεκτρονικής παρακολούθησης και τα στοιχεία συχνά συγκλίνουν στο γεγονός πως ο κατ’ οίκον περιορισμός δεν συγκρίνεται με την ένταξη στο περιβάλλον της φυλακής, ως προς τον βαθμό στιγματισμού αλλά και υποτροπής. Σε κοινωνικό επίπεδο παρατηρούνται αμφιβολίες και ενστάσεις σχετικά με τον σωφρονισμό και την απόδοση δικαιοσύνης. Γενικότερα, πρόκειται για μία σύγχρονη μέθοδο που εφαρμόζεται ολοένα και περισσότερο και όπως φαίνεται αποτελεί αποτελεσματική μέθοδο αποκατάστασης και μείωσης υποτροπής και εγκληματικότητας.

Αρχικά το ηλεκτρονικό βραχιολάκι αποτελεί μία ωφέλιμη μέθοδο για κρατούμενους και πιθανούς δράστες εγκλημάτων. Σύμφωνα με τις εγκληματολογικές προσεγγίσεις, η ηλεκτρονική επιτήρηση, μειώνει τον κίνδυνο επιρροής προς τη παραβατικότητα. Με την θεωρία ορθολογικής επιλογής, που υποστηρίζεται πως ο δράστης ζυγίζει το πιθανό κόστος και όφελος πριν προβεί σε παράνομη πράξη, το «βραχιολάκι» αποτελεί εμπόδιο για δράση, καθώς η οι συνέπειες παραβίασής του, υπερβαίνουν το προσωπικό του «όφελος». Ο κατ’οίκον εγκλεισμός αποτελεί μέθοδο φυλάκισης, εκπληρώνοντας σε μικρότερο βαθμό την τιμωρητική του φύση. Από τη μία ο δράστης και θύτης παράνομων πράξεων, υποβάλλεται στην ποινή που αρμόζει σύμφωνα με την Δικαιοσύνη, και από την άλλη περιορίζεται στον προσωπικό του χώρο πάντα υπό τον έλεγχο και την παρακολούθηση των αρχών. Επίσης, η κράτηση υπό ηλεκτρονική παρακολούθηση, συμβάλλει σημαντικά στη μείωση υποτροπής και κατά επέκταση στην αύξηση εγκληματικότητας. Το περιβάλλον της φυλακής, εφόσον δεν εκπληρώνει τον στόχο αποκατάστασης κρατουμένων για ομαλή επανένταξη, επικρατούν αλληλοσυγκρούσεις και έξαρση βίαιων επιθέσεων. Ο περιορισμός τους στην οικία με τη συνύπαρξη οικογενειακού περιβάλλοντος, μπορεί να αποθαρρύνει τον κρατούμενο να επαναλάβει έκνομες πράξεις.  Αυτό το γεγονός, συνδέεται και με την αποφυγή ιδρυματοποίησης καθώς και των συνεπειών του στιγματισμού μετά την φυλακή που συχνά ωθούν σε νέο κύκλο παράνομων εγκληματικών πράξεων.

Πρόσφατα προαναγγέλθηκε η εφαρμογή της ηλεκτρονικής επιτήρησης για τους δράστες – υπόδικους ενδοοικογενειακής βίας. Αυτό αναμφίβολα αποτελεί θετικό βήμα πρόληψης βίας και ένα κρίσιμο αποτρεπτικό παράγοντα εγκληματικών ενεργειών. Το ηλεκτρονικό βραχιολάκι θα τοποθετείται υποχρεωτικά σε όσους κατηγορούνται για ενδοοικογενειακή βία και τους έχουν επιβληθεί περιοριστικοί όροι με απαγόρευση προσέγγισης. Τα συστήματα γεωεντοπισμού θα ενημερώνουν άμεσα τόσο τους φορείς ελέγχου όσο και τα θύματα, επιτρέποντας την άμεση παρέμβαση σε έκτακτη ανάγκη. Πρόκειται για ένα μέτρο ψυχολογικής ανακούφισης και συναισθηματικής ασφάλειας των θυμάτων, μειώνοντας σημαντικά κινδύνους επιθέσεων και κακοποιητικών ενεργειών εντός του οικογενειακού περιβάλλοντος.

Η εφαρμογή της τηλεπιτήρησης χαρακτηρίζεται από ερωτήματα και αμφιβολίες ως προς την αποδοτικότητα του περιορισμού. Τα αντιφατικά πορίσματα των ερευνών σχετικά με τη μείωση υποτροπής των παραβατών, ιδίως όσων έχουν βεβαρημένο ποινικό παρελθόν, προκαλούν κοινωνική ανησυχία. Συχνά ο εγκλεισμός με την αίσθηση διαρκούς παρακολούθησης, ενισχύουν ψυχικές συναισθηματικές διαταραχές στους κρατούμενους, γεγονός που εντείνει τις βίες επιθετικές τους τάσεις. Ταυτόχρονα, η διαρκής αίσθηση παρακολούθησης, προκαλεί άγχος και ψυχολογική επιβάρυνση στον επιτηρούμενο. Από την άλλη, πολλοί διαφωνούν με τον περιορισμό υπό όρους και την ημιαυτόνομη διαβίωση, καθώς θεωρούν πως οι παραβάτες εγκληματικών πράξεων, πρέπει να συμμορφώνονται με αυστηρές ποινικές κυρώσεις και την ουσιαστική κράτησή τους σε σωφρονιστικά ιδρύματα. Επιπρόσθετα, υπάρχουν ενστάσεις και ως προς την ασφαλή και σωστή αναμετάδοση σημάτων των ηλεκτρονικών συσκευών, με τον φόβο πιθανών τεχνικών προβλημάτων που μπορούν να αποβούν ιδιαιτέρως επικίνδυνα για το κοινωνικό σύνολο.

Συνοπτικά, η μέθοδος του κατ’ οίκον περιορισμού, αποτελεί μία εναλλακτική μέθοδο έκτισης ποινής, που έχει στόχο την αποκατάσταση της κλασικής κράτησης στα ιδρύματα για ουσιαστική συμμόρφωση κατηγορουμένων και την ελαχιστοποίηση κινδύνων υποτροπής. Ο διαρκής έλεγχος από τους εποπτευόμενους φορείς αποτελεί άμεσο τρόπο ελέγχου εντός της κατοικίας, γεγονός που εκπληρώνει το σκοπό της δικαιοσύνης και την διασφάλιση κοινωνικής προστασίας. Σήμερα, η ραγδαία αύξηση του φαινομένου ενδοοικογενειακής βίας καθώς και των γυναικοκτονιών καθιστούν επιτακτική την ανάγκη για εφαρμογή τηλεπιτήρησης των παραβατών. Η πιθανή εφαρμογή του μέτρου θα συμβάλει σημαντικά στην πρόληψη και αποτροπή κακοποιητικών πράξεων εντός οικογενειακού περιβάλλοντος. Η ηλεκτρονική παρακολούθηση ως υποκατάστατο της φυλάκισης, εφόσον λειτουργεί υπό τους προβλεπόμενους κατάλληλους όρους, μπορεί να δημιουργήσει ασφαλές κοινωνικό πλαίσιο ως “κλειδί” για τη μείωση κινδύνων υποτροπής και εγκληματικότητας.

Βιβλιογραφία

Idowu, A., Frankel, A., & Nichols, Y. (2022, September 29). Three people share how ankle monitoring devices fail, harm, and stigmatize. American Civil Liberties Union. https://www.aclu.org/news/criminal-law-reform/ankle-monitoring-devices-fail-harm-and-stigmatize

The Bail Project. (n.d.). The ankle electronic monitor. https://bailproject.org/stories/the-ankle-electronic-monitor/

Wanlin. (2021, October 16). The ethical dilemma of electronic monitoring. Medium. https://medium.com/@W98/the-ethical-dilemma-of-electronic-monitoring-653d81a9f658