Το έγκλημα που δεν καταγράφηκε ποτέ: Πώς η κοινωνία αποφασίζει ποια θύματα αξίζουν να γίνουν πιστευτά
Υπάρχει μια λιγότερο ορατή διάσταση της εγκληματικότητας, η οποία δεν αφορά αποκλειστικά την πράξη του δράστη ή τις συνέπειες που βιώνει το θύμα. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιδρά όταν κάποιος αποκαλύπτει ότι έχει υποστεί ένα έγκλημα. Ποιον πιστεύουμε; Σε ποιον δείχνουμε συμπόνια; Ποια ιστορία θεωρούμε πειστική και ποια αντιμετωπίζουμε με καχυποψία;
Φανταστείτε δύο ανθρώπους που έχουν υποστεί την ίδια μορφή εγκληματικής πράξης. Ο πρώτος περιγράφεται ως ήσυχος, συνεπής, κοινωνικά αποδεκτός και χωρίς κάποιο επιβαρυντικό ιστορικό. Ο δεύτερος έχει ιστορικό χρήσης ουσιών, έχει εμπλακεί σε παραβατικές συμπεριφορές ή διατηρούσε μια περίπλοκη σχέση με τον δράστη. Είναι πιθανό η κοινωνική αντίδραση στις δύο περιπτώσεις να μην είναι ίδια.
Στη δεύτερη περίπτωση, ενδέχεται να εμφανιστούν ερωτήματα που μετατοπίζουν τη συζήτηση από την πράξη που καταγγέλλεται στο ίδιο το θύμα: Γιατί βρισκόταν εκεί; Γιατί συνέχιζε να συναναστρέφεται τον συγκεκριμένο άνθρωπο; Μήπως υπερβάλλει; Μήπως η συμπεριφορά του συνέβαλε σε αυτό που συνέβη;
Έτσι, η συζήτηση για το έγκλημα μπορεί να μετατραπεί σε μια άτυπη αξιολόγηση του χαρακτήρα εκείνου που το υπέστη. Και, σε ορισμένες περιπτώσεις, το θύμα καλείται να αποδείξει όχι μόνο τι του συνέβη, αλλά και ότι είναι αρκετά «άξιο» να αναγνωριστεί ως θύμα.
Το «ιδανικό θύμα»: Μια κοινωνική κατασκευή
Το 1986, ο Νορβηγός εγκληματολόγος Nils Christie εισήγαγε την έννοια του ideal victim («ιδανικό θύμα»), περιγράφοντας τον τρόπο με τον οποίο ορισμένα άτομα αποκτούν ευκολότερα την πλήρη και κοινωνικά αναγνωρισμένη ιδιότητα του θύματος.
Σύμφωνα με τον Christie (1986), το ιδανικό θύμα είναι εκείνο που συγκεντρώνει χαρακτηριστικά τα οποία διευκολύνουν την κοινωνική αναγνώριση και την αποδοχή της θυματοποίησής του.
Ο Christie περιγράφει πέντε βασικά χαρακτηριστικά:
- Αδυναμία ή ευαλωτότητα: Το θύμα θεωρείται σωματικά ή κοινωνικά αδύναμο, όπως ένα ηλικιωμένο άτομο, ένα παιδί ή ένας ασθενής.
- Κοινωνικά αποδεκτή δραστηριότητα: Βρισκόταν σε μια δραστηριότητα που θεωρείται θεμιτή και αξιοπρεπής, όπως η επιστροφή από την εργασία ή η φροντίδα ενός συγγενικού προσώπου.
- Απουσία αντιλαμβανόμενης ευθύνης: Δεν φαίνεται να έχει προκαλέσει ή να έχει συμβάλει στις συνθήκες της επίθεσης.
- Ισχυρός και απειλητικός δράστης: Ο δράστης παρουσιάζεται ως σαφώς ισχυρότερος και επιθετικότερος από το θύμα.
- Απουσία προηγούμενης σχέσης: Ο δράστης είναι άγνωστος στο θύμα και δεν υπάρχει προσωπική ή συναισθηματική σύνδεση μεταξύ τους.
Το παράδειγμα που χρησιμοποιεί ο Christie είναι χαρακτηριστικό: μια ηλικιωμένη γυναίκα, η οποία επιστρέφει στο σπίτι της αφού έχει φροντίσει την άρρωστη αδελφή της, δέχεται επίθεση από έναν μεγαλόσωμο άγνωστο άνδρα που της αφαιρεί την τσάντα.
Πρόκειται για μια περίπτωση στην οποία η κοινωνία αναγνωρίζει εύκολα την αθωότητα και την ευαλωτότητα του θύματος, ενώ η ευθύνη του δράστη εμφανίζεται ξεκάθαρη.
Το κρίσιμο σημείο, ωστόσο, δεν είναι ότι υπάρχουν θύματα που είναι περισσότερο ή λιγότερο άξια συμπόνιας. Είναι ότι η κοινωνική αναγνώριση της θυματοποίησης μπορεί να επηρεάζεται από το κατά πόσο ένα άτομο ανταποκρίνεται σε ήδη διαμορφωμένες αντιλήψεις για το πώς πρέπει να συμπεριφέρεται ένα πραγματικό θύμα.
Όταν το παρελθόν του θύματος επισκιάζει το έγκλημα
Στην πραγματική ζωή, τα θύματα δεν είναι πάντοτε άνθρωποι χωρίς προβλήματα, αμφιλεγόμενες επιλογές ή δύσκολες προσωπικές ιστορίες.
Ένα άτομο μπορεί να έχει ιστορικό εξάρτησης από ουσίες, να έχει προηγουμένως εμπλακεί σε παραβατικές συμπεριφορές, να διατηρεί μια συγκρουσιακή σχέση ή να έχει κάνει επιλογές που το κοινωνικό περιβάλλον αποδοκιμάζει. Τίποτα από αυτά δεν αναιρεί αυτομάτως το ενδεχόμενο να έχει υποστεί ένα έγκλημα.
Παρόλα αυτά, τέτοιες πληροφορίες μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο οι άλλοι ερμηνεύουν την καταγγελία του.
Στις περιπτώσεις έμφυλης και σεξουαλικής βίας, για παράδειγμα, η κοινωνική αξιολόγηση μπορεί να επικεντρωθεί στη σεξουαλική συμπεριφορά, στην προηγούμενη σχέση με τον δράστη, στην κατανάλωση αλκοόλ ή στις επιλογές που έκανε το θύμα πριν από το περιστατικό. Αντίστοιχα, σε περιστατικά βίας μεταξύ συντρόφων, η ύπαρξη προηγούμενων συμφιλιώσεων ή η επιστροφή στη σχέση μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα αμφισβήτησης της εμπειρίας του θύματος.
Εδώ αναδεικνύεται μια σημαντική αντίφαση: περιμένουμε από τα θύματα να αντιδρούν με έναν συγκεκριμένο τρόπο, να απομακρύνονται εγκαίρως, να καταγγέλλουν αμέσως και να συμπεριφέρονται με συνέπεια προς τις δικές μας προσδοκίες. Όταν δεν το κάνουν, η συμπεριφορά τους μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένδειξη αναξιοπιστίας.
Όμως, η ανθρώπινη συμπεριφορά μετά από ένα τραυματικό ή βίαιο γεγονός δεν ακολουθεί ένα ενιαίο πρότυπο. Η καθυστέρηση της αποκάλυψης, η αμφιθυμία, η διατήρηση επαφής με τον δράστη ή η δυσκολία απομάκρυνσης από μια σχέση δεν αποτελούν από μόνες τους αποδείξεις ότι το περιστατικό δεν συνέβη.
Η κοινωνική προσδοκία για το πώς «πρέπει» να συμπεριφέρεται ένα θύμα δεν αποτελεί αξιόπιστο μέτρο για την αξιολόγηση της πραγματικής του εμπειρίας.
Η αξιοπιστία του θύματος και η παγίδα των στερεοτύπων
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ζητήματα της θυματολογίας είναι ότι η κοινωνική αντίληψη για την αξιοπιστία ενός θύματος δεν διαμορφώνεται πάντοτε αποκλειστικά από τα πραγματικά περιστατικά. Επηρεάζεται και από στερεότυπα, προσδοκίες και προκαταλήψεις.
Συχνά αναζητούμε ένα πρόσωπο που να ταιριάζει στην εικόνα του αθώου, αδύναμου και ανυπεράσπιστου ανθρώπου. Όταν το άτομο αποκλίνει από αυτή την εικόνα, μπορεί να εμφανιστεί δυσπιστία.
Η δυσπιστία αυτή εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους:
- Ενοχοποίηση του θύματος (victim blaming): Η ευθύνη μετατοπίζεται από τον δράστη στις επιλογές, στη συμπεριφορά ή στον τρόπο ζωής του θύματος.
- Επιλεκτική ενσυναίσθηση: Η συμπόνια προσφέρεται ευκολότερα σε ανθρώπους που θεωρούνται κοινωνικά αποδεκτοί ή αθώοι.
- Στερεοτυπικές προσδοκίες: Η αξιοπιστία συνδέεται με το αν το θύμα αντιδρά με τον τρόπο που αναμένει το κοινωνικό περιβάλλον.
- Ηθική αξιολόγηση: Η προσωπική ζωή του θύματος μετατρέπεται σε κριτήριο για το αν δικαιούται υποστήριξη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αμφισβήτηση μιας καταγγελίας αποτελεί ενοχοποίηση του θύματος. Η διερεύνηση μιας υπόθεσης απαιτεί αξιολόγηση των διαθέσιμων στοιχείων, εξέταση αντιφάσεων και τήρηση των εγγυήσεων μιας δίκαιης διαδικασίας. Η διάκριση είναι ουσιαστική: άλλο η τεκμηριωμένη αξιολόγηση της αξιοπιστίας μιας μαρτυρίας και άλλο η εξαγωγή συμπερασμάτων με βάση τον χαρακτήρα, την κοινωνική θέση ή το παρελθόν ενός ανθρώπου.
Η έννοια του ιδανικού θύματος μάς βοηθά ακριβώς να αναγνωρίσουμε αυτή την απόσταση ανάμεσα στην πραγματική θυματοποίηση και στην κοινωνική αναγνώρισή της (Christie, 1986· Duggan, 2022).
Δευτερογενής θυματοποίηση: Όταν η αναζήτηση βοήθειας γίνεται μια δεύτερη δοκιμασία
Η εμπειρία της θυματοποίησης δεν τελειώνει απαραίτητα με την τέλεση του εγκλήματος. Για ορισμένους ανθρώπους, η διαδικασία αποκάλυψης, καταγγελίας και αναζήτησης υποστήριξης μπορεί να αποτελέσει μια επιπλέον πηγή επιβάρυνσης.
Η δευτερογενής θυματοποίηση (secondary victimization) αναφέρεται στην πρόσθετη επιβάρυνση που μπορεί να υποστεί ένα θύμα εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζεται από θεσμούς, επαγγελματίες, υπηρεσίες ή το κοινωνικό περιβάλλον μετά το αρχικό περιστατικό.
Μπορεί να εκδηλωθεί όταν:
- Το θύμα αντιμετωπίζεται με καχυποψία ή απαξίωση κατά την αναφορά του περιστατικού.
- Καλείται επανειλημμένα να αφηγηθεί την εμπειρία του χωρίς επαρκή ευαισθησία.
- Οι ερωτήσεις επικεντρώνονται περισσότερο στις προσωπικές του επιλογές παρά στις συνθήκες του εγκλήματος.
- Η ιδιωτική του ζωή εκτίθεται ή χρησιμοποιείται για να αμφισβητηθεί η αξιοπιστία του.
- Το κοινωνικό περιβάλλον το πιέζει να αποσύρει την καταγγελία ή να αποσιωπήσει όσα συνέβησαν.
Η συνέπεια δεν είναι μόνο η συναισθηματική επιβάρυνση. Μια τέτοια εμπειρία μπορεί να επηρεάσει την εμπιστοσύνη των θυμάτων προς τους θεσμούς και την προθυμία τους να αναζητήσουν βοήθεια ή να συμμετάσχουν σε μια διαδικασία διερεύνησης.
Επομένως, η προστασία των θυμάτων δεν αφορά αποκλειστικά την ύπαρξη νομικών δικαιωμάτων. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο αυτά εφαρμόζονται στην πράξη, μέσα από τις καθημερινές αλληλεπιδράσεις με τους ανθρώπους και τους θεσμούς που καλούνται να τα υποστηρίξουν.
Υπάρχουν, τελικά, θύματα που είναι πιο εύκολο να αναγνωρίσουμε;
Η έννοια του ιδανικού θύματος δεν υποστηρίζει ότι υπάρχουν πραγματικά και μη πραγματικά θύματα. Αναδεικνύει, αντίθετα, ότι η κοινωνική αναγνώριση της θυματοποίησης δεν είναι πάντοτε ισότιμη.
Ορισμένες ιστορίες προκαλούν αμέσως συμπόνια, ενώ άλλες συνοδεύονται από αμφισβήτηση, ηθικές κρίσεις και ερωτήματα που δεν θα τίθεντο με την ίδια ένταση σε διαφορετικές περιπτώσεις.
Η πρόκληση για τη σύγχρονη θυματολογία είναι να απομακρυνθεί από αυτή την ιεράρχηση και να αναγνωρίσει ότι η ανάγκη προστασίας και αξιοπρέπειας δεν εξαρτάται από το πόσο συμβατή είναι η προσωπική ιστορία ενός ανθρώπου με τις κοινωνικές μας προσδοκίες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε την κριτική αξιολόγηση των αποδεικτικών στοιχείων ή ότι κάθε καταγγελία πρέπει να γίνεται αυτομάτως αποδεκτή ως αποδεδειγμένο γεγονός. Σημαίνει ότι δεν πρέπει να συγχέουμε την ηθική αποδοχή ενός ανθρώπου με την αξιολόγηση της εμπειρίας που καταγγέλλει.
Ένας άνθρωπος δεν χρειάζεται να έχει άψογη προσωπική ιστορία για να δικαιούται προστασία. Δεν χρειάζεται να έχει κάνει όλες τις σωστές επιλογές, να έχει αντιδράσει με τον αναμενόμενο τρόπο ή να ανταποκρίνεται στην εικόνα που έχουμε για ένα «καλό» θύμα.
Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος έχει υποστεί ένα έγκλημα, αλλά και ποιον είμαστε διατεθειμένοι να αναγνωρίσουμε ως θύμα. Γιατί όταν η συμπόνια και η προστασία εξαρτώνται από το αν κάποιος πληροί τις δικές μας προϋποθέσεις αθωότητας, κινδυνεύουμε να αφήσουμε εκτός ακριβώς εκείνους που τις έχουν περισσότερο ανάγκη.
Βιβλιογραφία
Christie, N. (1986). The ideal victim. In E. A. Fattah (Ed.), From crime policy to victim policy (pp. 17–30). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-1-349-08305-3_2
Duggan, M. (Ed.). (2022). Revisiting the ‘ideal victim’: Developments in critical victimology. Policy Press. https://doi.org/10.1332/policypress/9781447338765.001.0001
Gracia, J. (2018). Towards an inclusive victimology and a new understanding of public compassion to victims: From and beyond Christie’s ideal victim. In M. Duggan (Ed.), Revisiting the ‘ideal victim’: Developments in critical victimology (pp. 297–312). Policy Press.