Ψυχοπάθεια ή Ψυχική Ασθένεια; Μια Κρίσιμη Διάκριση στα Δικαστήρια
Γράφει η Πηνελόπη Πόπα
Όταν ακούμε τη λέξη «ψυχοπαθής», το μυαλό της πλειοψηφίας παραπέμπεται σε έναν επικίνδυνο εγκληματία, άψυχο, απαθή και χωρίς τύψεις. Τον ονομάζουμε «τρελό», «ψυχάκια» ή ακόμα και «κοινωνιοπαθή». Ωστόσο, η επιστημονική πραγματικότητα είναι πολύ πιο πολυσύνθετη. Στην πραγματικότητα, η ψυχοπάθεια και η ψυχική ασθένεια αποτελούν δύο διαφορετικές πτυχές ενός παρόμοιου κόσμου, οι οποίες συχνά συγχέονται τόσο από τα μέσα ενημέρωσης, όσο και από τον γενικό πληθυσμό. Η διάκριση τους δεν είναι απλώς θεωρητική και επιστημονική, αλλά επηρεάζει άμεσα και τον τρόπο με τον οποίο τα δικαστήρια αξιολογούν την ποινική ευθύνη ενός κατηγορουμένου.
Τι είναι η ψυχική ασθένεια;
Οι ψυχικές ασθένειες περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα διαταραχών, όπως η σχιζοφρένεια, η διπολική διαταραχή και η μείζων καταθλιπτική διαταραχή με ψυχωτικά χαρακτηριστικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι διαταραχές αυτές μπορούν να επηρεάσουν σοβαρά την αντίληψη της πραγματικότητας, την κρίση και την ικανότητα ελέγχου της συμπεριφοράς (APA, 2013).
Ένα άτομο που βρίσκεται σε ψυχωτικό επεισόδιο μπορεί να βιώνει παραληρητικές ιδέες ή ψευδαισθήσεις και να ενεργεί υπό την επιρροή τους. Για παράδειγμα, μπορεί να πιστεύει ότι απειλείται, ότι λαμβάνει εντολές από φωνές που οι άλλοι δεν ακούν ή τον αναγκάζουν να κάνει κάτι κακό στον εαυτό του ή στους άλλους.
Τι είναι η ψυχοπάθεια;
Η ψυχοπάθεια δεν θεωρείται κλασική ψυχική ασθένεια στο DSM-5, το βασικό διαγνωστικό εγχειρίδιο της ψυχιατρικής (APA, 2013). Αν και η ψυχοπάθεια συνδέεται στενά με την εγκληματικότητα και την Αντικοινωνική Διαταραχή Προσωπικότητας, οι δύο έννοιες δεν ταυτίζονται πλήρως (Skeem & Cooke, 2010). Αντίθετα, περιγράφεται ως ένα σύνολο ψυχοπαθητικών χαρακτηριστικών προσωπικότητας που περιλαμβάνει έλλειψη ενσυναίσθησης, επιφανειακή γοητεία, χειριστικότητα, παρορμητικότητα και απουσία ενοχών ή μεταμέλειας (Hare, 2003).Η αξιολόγηση της ψυχοπάθειας πραγματοποιείται μέσω της Psychopathy Checklist-Revised (PCL-R), ενός ψυχομετρικού εργαλείου που χρησιμοποιείται ευρέως σε δικαστικά και σωφρονιστικά πλαίσια (DeMatteo & Olver, 2022).
Η κρίσιμη διαφορά
Παρά τα όποια κοινά αλληλοεπικαλυπτόμενα στοιχεία τους, δεν σημαίνει ότι όλοι οι ψυχοπαθείς είναι εγκληματίες, ότι όλοι οι εγκληματίες είναι ψυχοπαθείς ή ότι πάσχουν από ψυχικές διαταραχές. Μάλιστα, αρκετά άτομα με έντονα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά λειτουργούν επιτυχώς σε επαγγελματικά και κοινωνικά περιβάλλοντα χωρίς να παραβιάζουν τον νόμο (Lilienfeld et al., 2012).
Η πιο κρίσιμη ειδοποιός διαφορά μεταξύ ψυχοπάθειας και σοβαρής ψυχικής ασθένειας επισημαίνεται στην επαφή με την πραγματικότητα. Οι άνθρωποι με ψυχοπάθεια αναγνωρίζουν την πραγματικότητα, γνωρίζουν τι κάνουν, κατανοούν τους κοινωνικούς κανόνες και αντιλαμβάνονται ότι οι πράξεις τους μπορεί να είναι παράνομες ή ηθικά λανθασμένες, απλά έχουν περιορισμένη συναισθηματική ανταπόκριση απέναντι στις συνέπειες των πράξεών τους (Fox et al., 2018).
Αντίθετα, ένας ψυχωτικός ασθενής μπορεί να αδυνατεί να αντιληφθεί σωστά την πραγματικότητα τη στιγμή του αδικήματος και μπορεί να επιτεθεί σε κάποιον επειδή πιστεύει λανθασμένα ότι απειλείται ή ότι ακούει εντολές από φωνές. Για τον λόγο αυτό, οι δύο καταστάσεις αντιμετωπίζονται διαφορετικά από το ποινικό δίκαιο.
Τι συμβαίνει στα δικαστήρια;
Στις δικαστικές αίθουσες η ύπαρξη ψυχοπάθειας δεν αρκεί για να θεμελιώσει ισχυρισμό ακαταλόγιστου. Τα δικαστήρια συχνά εξετάζουν το ενδεχόμενο μειωμένου καταλογισμού ή ακαταλόγιστου, με βάση την ψυχική κατάσταση του δράστη την στιγμή της πράξης, που ενδέχεται να έχει επηρεάσει ουσιωδώς την ικανότητά του να αντιληφθεί το άδικο της πράξης του. Με άλλα λόγια στο κατά πόσο ο δράστης μπορούσε να κατανοήσει τη φύση και το άδικο της πράξης του και να ελέγξει τη συμπεριφορά του κατά την διάρκεια τέλεσης του εγκλήματος (Darby, 2020).
Επειδή οι ψυχοπαθείς συνήθως διατηρούν αυτές τις ικανότητες, θεωρούνται κατά κανόνα ποινικά υπεύθυνοι για τις πράξεις τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, η διάγνωση ψυχοπάθειας μπορεί να θεωρηθεί επιβαρυντικός παράγοντας, καθώς συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα υποτροπής και παραβατικής συμπεριφοράς (DeMatteo & Olver, 2022). Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο όταν εξετάζονται περιπτώσεις σοβαρών εγκλημάτων. Οι πραγματογνώμονες καλούνται να απαντήσουν σε κρίσιμα ερωτήματα: Κατανοούσε ο δράστης τι έκανε; Μπορούσε να ελέγξει τις πράξεις του; Επηρέασε κάποια ψυχική διαταραχή την κρίση του; Οι απαντήσεις αυτές συχνά καθορίζουν όχι μόνο την ποινή αλλά και το αν ο δράστης θα οδηγηθεί σε φυλακή ή σε ψυχιατρικό θεραπευτικό πλαίσιο.
Συμπέρασμα
Παρά την κοινή αντίληψη, η πλειονότητα των ατόμων με ψυχικές ασθένειες δεν είναι βίαιη ούτε επικίνδυνη. Επομένως, η διάκριση αυτή είναι καθοριστική για τη δικαιοσύνη, καθώς επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογείται η ποινική ευθύνη ενός ατόμου. Παράλληλα, συμβάλλει στην καταπολέμηση των στερεοτύπων που συχνά συνδέουν λανθασμένα την ψυχική ασθένεια με τη βία και την εγκληματικότητα.
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
Darby, W. C. (2020). Psychopathy, diminished capacity, and responsibility. In A. R. Felthous & H. Saß (Eds.), The Wiley international handbook on psychopathic disorders and the law (pp. 1001–1018).
DeMatteo, D., & Olver, M. E. (2022). Use of the Psychopathy Checklist-Revised in Legal Contexts: Validity, Reliability, Admissibility, and Evidentiary Issues. Journal of personality assessment, 104(2), 234–251. https://doi.org/10.1080/00223891.2021.1955693
Fox, A. R., Kvaran, T. H., & Fontaine, R. G. (2018). Psychopathy and culpability: How responsible is the psychopath for criminal wrongdoing? Law & Social Inquiry, 44(2), 488–510. 38. 10.2307/23357736.
Hare, R. D. (2003). The Hare Psychopathy Checklist–Revised (2nd ed.). Multi-Health Systems.10.1007/978-3-319-28099-8_1079-1
Lilienfeld, S. O., Watts, A. L., & Smith, S. F. (2012). Successful psychopathy: A scientific status report. Current Directions in Psychological Science, 24(4), 298–303. https://doi.org/10.1177/0963721415580297
Skeem, J. L., & Cooke, D. J. (2010). Is criminal behavior a central component of psychopathy? Conceptual directions for resolving the debate. Psychological Assessment, 22(2), 433–445. https://doi.org/10.1037/a0008512
