Η αξιοπιστία μιας τεχνικής ψυχολογικής έκθεσης στο δικαστήριο

Γράφει η Μήτρογλου Ζαφειρία,

Η τεχνική έκθεση που αφορά την ψυχολογική κατάσταση ενός προσώπου μπορεί να αποτελέσει σημαντικό αποδεικτικό μέσο σε μια δικαστική διαδικασία. Η αξιοπιστία της, όμως, δεν είναι αυτονόητη ούτε εξαρτάται μόνο από το κύρος του ειδικού που τη συντάσσει. Αντίθετα, κρίνεται από το κατά πόσο η έκθεση βασίζεται σε επιστημονικά αποδεκτή μεθοδολογία, σε επαρκή δεδομένα, σε αντικειμενική αξιολόγηση και σε σαφή διάκριση ανάμεσα στα επιστημονικά συμπεράσματα και στην τελική δικαστική κρίση.

Στη δικανική ψυχολογία, ο ρόλος του ειδικού είναι να παρέχει στο δικαστήριο εξειδικευμένη γνώση που μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση ψυχολογικών παραμέτρων μιας υπόθεσης. Οι κατευθυντήριες οδηγίες της American Psychological Association για τη δικανική ψυχολογία επισημαίνουν ότι οι ψυχολόγοι που ενεργούν σε νομικά πλαίσια οφείλουν να εφαρμόζουν κατάλληλες, επιστημονικά τεκμηριωμένες μεθόδους και να αναγνωρίζουν τα όρια των συμπερασμάτων τους (American Psychological Association, 2013). Οι οδηγίες αυτές στοχεύουν στη βελτίωση της ποιότητας των δικανικών ψυχολογικών υπηρεσιών.

Ένα βασικό κριτήριο αξιοπιστίας είναι η επιστημονική επάρκεια της μεθοδολογίας. Μια αξιόπιστη έκθεση δεν πρέπει να στηρίζεται μόνο σε μια ελεύθερη συνέντευξη ή στις προσωπικές εντυπώσεις του ειδικού. Αντίθετα, πρέπει να περιλαμβάνει σαφή περιγραφή των πηγών πληροφόρησης, των ψυχομετρικών εργαλείων, του ιστορικού που εξετάστηκε και των περιορισμών της αξιολόγησης. Σύμφωνα με τον Heilbrun (2001), η δικανική αξιολόγηση ψυχικής υγείας πρέπει να βασίζεται σε αρχές όπως η συνάφεια προς το νομικό ερώτημα, η
χρήση αξιόπιστων μεθόδων, η τεκμηρίωση των συμπερασμάτων και η αξιοποίηση πολλαπλών πηγών πληροφόρησης.

Η χρήση πολλαπλών πηγών είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ο ειδικός οφείλει, όπου είναι δυνατόν, να συνεκτιμά την κλινική συνέντευξη, ψυχομετρικές δοκιμασίες, ιατρικά ή ψυχιατρικά έγγραφα, μαρτυρίες, κοινωνικό ιστορικό και οποιοδήποτε άλλο σχετικό στοιχείο. Η μονομερής αξιολόγηση αυξάνει τον κίνδυνο σφάλματος, ιδίως όταν το πρόσωπο που εξετάζεται έχει συμφέρον από την έκβαση της δίκης. Για τον λόγο αυτό, η δικανική αξιολόγηση διαφέρει από την κλασική θεραπευτική σχέση: ο ειδικός δεν λειτουργεί ως θεραπευτής, αλλά ως ανεξάρτητος αξιολογητής που απαντά σε συγκεκριμένο νομικό ή πραγματογνωμοσυντικό ερώτημα (Melton et al., 2018).     

Εξίσου κρίσιμη είναι η αντικειμενικότητα. Μια έκθεση που υιοθετεί απόλυτη, συναισθηματικά φορτισμένη ή μονομερή γλώσσα μπορεί να χάσει μέρος της αποδεικτικής της αξίας. Αντίθετα, η αξιοπιστία ενισχύεται όταν ο ειδικός παρουσιάζει τόσο τα στοιχεία που στηρίζουν όσο και τα στοιχεία που περιορίζουν ή αμφισβητούν το συμπέρασμά του. Η επιστημονική δεοντολογία απαιτεί προσεκτική διατύπωση, αποφυγή υπερβολικών ισχυρισμών και σαφή αναφορά στο επίπεδο βεβαιότητας της εκτίμησης (American Psychological Association, 2013).     

Σημαντική είναι, επίσης, η διάκριση ανάμεσα στην ψυχολογική εκτίμηση και στη δικαστική απόφαση. Ο ειδικός μπορεί να αξιολογήσει αν ένα πρόσωπο εμφανίζει συμπτώματα άγχους, κατάθλιψης, μετατραυματικού στρες, γνωστικής έκπτωσης ή άλλης ψυχολογικής δυσκολίας. Δεν πρέπει όμως να υποκαθιστά τον δικαστή αποφαινόμενος οριστικά για την ενοχή, την αλήθεια των πραγματικών περιστατικών ή τη νομική ευθύνη. Η τελική κρίση ανήκει πάντοτε στο δικαστήριο, το οποίο συνεκτιμά την έκθεση με τα υπόλοιπα αποδεικτικά μέσα.

Συμπερασματικά, μια τεχνική ψυχολογική έκθεση μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στο δικαστήριο, εφόσον πληροί βασικές προϋποθέσεις επιστημονικής και δεοντολογικής εγκυρότητας. Η αξιοπιστία της εξαρτάται από την επάρκεια του ειδικού, τη χρήση έγκυρων μεθόδων, την τεκμηρίωση των συμπερασμάτων, την αντικειμενικότητα και την αναγνώριση των ορίων της αξιολόγησης. Δεν αποτελεί από μόνη της αδιαμφισβήτητη απόδειξη, αλλά ένα εξειδικευμένο αποδεικτικό μέσο που αποκτά βαρύτητα όταν είναι επιστημονικά θεμελιωμένο και διαφανές.

Βιβλιογραφία

American Psychological Association. (2013). Specialty guidelines for forensic psychology. American Psychologist, 68(1), 7–19. https://doi.org/10.1037/a0029889

Daubert v. Merrell Dow Pharmaceuticals, Inc., 509 U.S. 579 (1993).

Heilbrun, K. (2001). Principles of forensic mental health assessment. Kluwer
Academic/Plenum Publishers.

Heilbrun, K., Marczyk, G. R., DeMatteo, D., & Mack-Allen, J. (2007). A principles-based
approach to forensic mental health assessment: Utility and update. In A. M. Goldstein (Ed.),
Forensic psychology: Emerging topics and expanding roles (pp. 45–72). John Wiley & Sons.

Melton, G. B., Petrila, J., Poythress, N. G., Slobogin, C., Otto, R. K., Mossman, D., &
Condie, L. O. (2018). Psychological evaluations for the courts: A handbook for mental health
professionals and lawyers (4th ed.). Guilford Press.