Όταν η μαρτυρία δεν αρκεί: Τι μπορεί να μας διδάξει η ψυχολογία για τη δικαιοσύνη;

Σε μια ποινική υπόθεση, η αναζήτηση της αλήθειας συχνά βασίζεται σε ανθρώπους. Σε όσα θυμούνται, σε όσα είδαν, σε όσα βίωσαν και σε όσα καλούνται να περιγράψουν ενώπιον των αρχών ή ενός δικαστηρίου.

Η ανθρώπινη μαρτυρία αποτελεί διαχρονικά ένα από τα σημαντικότερα αποδεικτικά μέσα. Ωστόσο, η σύγχρονη επιστημονική γνώση έχει αναδείξει ένα κρίσιμο γεγονός: η ανθρώπινη μνήμη δεν λειτουργεί ως βιντεοκάμερα που καταγράφει με ακρίβεια τα γεγονότα. Αντίθετα, αποτελεί μια δυναμική διαδικασία ανακατασκευής, η οποία μπορεί να επηρεαστεί από πολλούς παράγοντες πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από ένα συμβάν (Loftus, 2005; Schacter, 2021).

Το γεγονός αυτό δεν μειώνει τη σημασία των μαρτυριών. Αναδεικνύει, όμως, την ανάγκη να κατανοούμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο ανθρώπινος νους όταν καλείται να ανακαλέσει κρίσιμες πληροφορίες.

Η μνήμη δεν είναι καταγραφή της πραγματικότητας

Για πολλά χρόνια επικρατούσε η αντίληψη ότι οι άνθρωποι αποθηκεύουν τις εμπειρίες τους με τρόπο παρόμοιο με μια βιντεοσκόπηση. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, η ανάμνηση ενός γεγονότος θεωρούνταν ουσιαστικά η «αναπαραγωγή» όσων συνέβησαν.

Η γνωστική ψυχολογία έχει δείξει ότι αυτή η αντίληψη είναι λανθασμένη. Κάθε φορά που ανακαλούμε μια ανάμνηση, δεν ανακτούμε απλώς μια αποθηκευμένη πληροφορία. Ο εγκέφαλος ανασυνθέτει το γεγονός αξιοποιώντας αποσπασματικές πληροφορίες, προηγούμενες γνώσεις, προσδοκίες και μεταγενέστερες εμπειρίες (Loftus, 2005).

Αυτό σημαίνει ότι δύο άνθρωποι που βίωσαν το ίδιο περιστατικό μπορεί να το περιγράψουν με διαφορετικό τρόπο, χωρίς κανείς από τους δύο να προσπαθεί να παραπλανήσει.

Όταν το στρες αλλάζει τον τρόπο που θυμόμαστε

Ένα συχνό λάθος είναι η πεποίθηση ότι σε συνθήκες κινδύνου οι άνθρωποι παρατηρούν τα πάντα με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Στην πραγματικότητα, το έντονο στρες επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργία της προσοχής και της μνήμης. Κατά τη διάρκεια απειλητικών περιστατικών, ο εγκέφαλος τείνει να επικεντρώνεται σε πληροφορίες που σχετίζονται άμεσα με την επιβίωση, παραμελώντας άλλες λεπτομέρειες που μπορεί αργότερα να αποδειχθούν σημαντικές για μια έρευνα (Deffenbacher et al., 2004).

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το λεγόμενο weapon focus effect. Έρευνες έχουν δείξει ότι όταν σε ένα περιστατικό υπάρχει όπλο, οι μάρτυρες συχνά εστιάζουν σε αυτό και δυσκολεύονται περισσότερο να ανακαλέσουν χαρακτηριστικά του δράστη ή άλλες λεπτομέρειες του περιβάλλοντος (Fawcett et al., 2013).

Το εύρημα αυτό δεν υποδηλώνει αναξιοπιστία των μαρτύρων. Αντίθετα, αντανακλά τον φυσιολογικό τρόπο λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου υπό συνθήκες απειλής.

Η επίδραση του τραύματος στη μαρτυρία

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο τρόπος με τον οποίο το τραύμα επηρεάζει τη μνήμη.

Συχνά θεωρείται ότι ένα άτομο που έχει βιώσει ένα τραυματικό γεγονός θα πρέπει να είναι σε θέση να περιγράψει με απόλυτη σαφήνεια και συνέπεια όσα συνέβησαν. Ωστόσο, η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι η σχέση μεταξύ τραύματος και μνήμης είναι πολύ πιο σύνθετη.

Οι τραυματικές εμπειρίες μπορεί να επηρεάσουν τη συνοχή, τη χρονική ακολουθία και την πληρότητα μιας αφήγησης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η περιγραφή είναι ψευδής ή ανακριβής (Brewin, Andrews, & Valentine, 2000).

Για τον λόγο αυτό, οι φαινομενικές ασυνέπειες σε μια κατάθεση δεν θα πρέπει να ερμηνεύονται αυτόματα ως ένδειξη αναξιοπιστίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αποτελούν αναμενόμενη συνέπεια της έκθεσης σε τραυματικά γεγονότα.

Η βεβαιότητα δεν ισοδυναμεί με ακρίβεια

Οι περισσότεροι άνθρωποι τείνουν να εμπιστεύονται περισσότερο έναν μάρτυρα που φαίνεται σίγουρος για όσα λέει.

Η ανθρώπινη διαίσθηση μάς οδηγεί συχνά στο συμπέρασμα ότι η βεβαιότητα αποτελεί ένδειξη αξιοπιστίας.

Η έρευνα, ωστόσο, έχει δείξει ότι η σχέση μεταξύ βεβαιότητας και ακρίβειας είναι πιο περίπλοκη. Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι απόλυτα πεπεισμένος για μια ανάμνηση η οποία περιέχει λάθη ή ανακρίβειες. Παράλληλα, ένας άλλος μπορεί να εμφανίζεται διστακτικός παρότι η περιγραφή του είναι σε μεγάλο βαθμό ακριβής (Wixted & Wells, 2017).

Η αξιολόγηση μιας μαρτυρίας απαιτεί συνεπώς πολύ περισσότερα από την απλή παρατήρηση της αυτοπεποίθησης με την οποία εκφέρεται.

Ο ανθρώπινος παράγοντας στη δικαιοσύνη

Η απονομή δικαιοσύνης δεν βασίζεται αποκλειστικά σε νομικές γνώσεις ή αποδεικτικά στοιχεία. Βασίζεται επίσης στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν οι άνθρωποι.

Η ψυχολογία και η εγκληματολογία συμβάλλουν σημαντικά στη διερεύνηση ζητημάτων όπως:

• η αξιοπιστία των μαρτυρικών καταθέσεων,
• η επίδραση του τραύματος στη μνήμη,
• οι γνωστικές προκαταλήψεις,
• η λήψη αποφάσεων,
• η αξιολόγηση συμπεριφορών και αφηγήσεων.

Η διεπιστημονική προσέγγιση δεν αποσκοπεί στην αντικατάσταση του έργου της δικαιοσύνης. Αντίθετα, επιδιώκει να ενισχύσει την ακρίβεια και την αντικειμενικότητα των διαδικασιών που οδηγούν στην αναζήτηση της αλήθειας.

Δικαιοσύνη και επιστήμη

Η αναζήτηση της δικαιοσύνης δεν είναι μόνο νομική διαδικασία. Είναι και επιστημονική πρόκληση.

Κάθε ποινική υπόθεση περιλαμβάνει ανθρώπους που θυμούνται, ερμηνεύουν, αφηγούνται και αξιολογούν γεγονότα. Και επειδή η ανθρώπινη αντίληψη και μνήμη έχουν περιορισμούς, η επιστημονική γνώση αποτελεί πολύτιμο εργαλείο για την κατανόηση όσων πραγματικά συνέβησαν.

Η δικαιοσύνη δεν απαιτεί μόνο αποδείξεις. Απαιτεί και κατανόηση του ανθρώπινου παράγοντα.

Και ίσως ακριβώς εκεί συναντώνται η ψυχολογία, η εγκληματολογία και η αναζήτηση της αλήθειας.

Βιβλιογραφία

Brewin, C. R., Andrews, B., & Valentine, J. D. (2000). Meta-analysis of risk factors for posttraumatic stress disorder in trauma-exposed adults. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 68(5), 748–766. https://doi.org/10.1037/0022-006X.68.5.748

Deffenbacher, K. A., Bornstein, B. H., Penrod, S. D., & McGorty, E. K. (2004). A meta-analytic review of the effects of high stress on eyewitness memory. Law and Human Behavior, 28(6), 687–706. https://doi.org/10.1007/s10979-004-0565-x

Fawcett, J. M., Russell, E. J., Peace, K. A., & Christie, J. (2013). Of guns and geese: A meta-analytic review of the weapon focus literature. Psychology, Crime & Law, 19(1), 35–66. https://doi.org/10.1080/1068316X.2011.599325

Loftus, E. F. (2005). Planting misinformation in the human mind: A 30-year investigation of the malleability of memory. Learning & Memory, 12(4), 361–366. https://doi.org/10.1101/lm.94705

Schacter, D. L. (2021). The Seven Sins of Memory: How the Mind Forgets and Remembers. Mariner Books.

Wixted, J. T., & Wells, G. L. (2017). The relationship between eyewitness confidence and identification accuracy. Psychological Science in the Public Interest, 18(1), 10–65. https://doi.org/10.1177/1529100616686966