Dissociation and Emotional Numbness Όταν Υπάρχουμε, αλλά «δεν υπάρχουμε» πραγματικά

Γράφει η Πηνελόπη Πόπα

Έχετε βρεθεί ποτέ δίπλα σε έναν άνθρωπο που μοιάζει να είναι παρών, αλλά ταυτόχρονα απών; Κάποιον που βρίσκεται μέσα σε μια σχέση, οποιασδήποτε μορφής, και φαίνεται να συμμετέχει , να μοιράζεται την καθημερινότητα, να αλληλεπιδρά αλλά κάτι να μην πάει καλά; Σαν να υπάρχει αλλά και να μην υπάρχει. Να  φαίνεται ότι δεν  αγγίζεται ουσιαστικά από τίποτα; Όπως και αντίστοιχα, να το έχετε ζήσει εσείς, να έχετε βρεθεί οι ίδιοι σε αυτή την αλλόκοτη εξωπραγματική κατάσταση;
Υπάρχουν άνθρωποι που βρίσκονται σωματικά κάπου, αλλά ταυτόχρονα μοιάζουν να είναι ψυχικά, συναισθηματικά  και νοητικά απόντες. Ένα κομμάτι τους παραμένει απόμακρο. Δυσκολεύονται να νιώσουν, να εκφραστούν και να επενδύσουν συναισθηματικά.   

Στο σήμερα , όπου η ανθρώπινη σύνδεση φαίνεται πιο εύκολη από ποτέ, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν μια βαθιά εσωτερική αποσύνδεση. Μια κατάσταση που συχνά περιγράφεται ως συναισθηματικό μούδιασμα (emotional numbness) ή αποσύνδεση (dissociation). Δεν πρόκειται απλώς για αδιαφορία ή έλλειψη ενδιαφέροντος. Πρόκειται για μια ψυχική κατάσταση κατά την οποία το άτομο δυσκολεύεται να έρθει σε επαφή με τα συναισθήματά του, με τους άλλους ανθρώπους και, πολλές φορές, με τον ίδιο του τον εαυτό (American Psychiatric Association,APA,  2022).

Τι σημαίνουν 

Το συναισθηματικό μούδιασμα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάποιος δεν έχει συναισθήματα. Πολλές φορές τα συναισθήματα μπορεί να υπάρχουν, αλλά έχουν «κλειδωθεί» βαθιά μέσα του. Πρόκειται για έναν αμυντικό μηχανισμό που αναπτύσσεται συχνά μετά από δύσκολες εμπειρίες, απογοητεύσεις, τραύματα ή επαναλαμβανόμενες συναισθηματικές πληγές. Όταν κάποιος έχει μάθει ότι η οικειότητα μπορεί να οδηγήσει σε πόνο, εγκατάλειψη ή απόρριψη, μπορεί ασυνείδητα να επιλέξει να μην αφεθεί ξανά.

Τι γίνεται με τις ερωτικές σχέσεις 

Αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στις ερωτικές συντροφικές σχέσεις. Η συναισθηματική εγγύτητα προϋποθέτει ευαλωτότητα. Χρειάζεται να αφήσουμε τον εαυτό μας , να εκφραστούμε, να δείξουμε τα αληθινά κομμάτια μας, ακόμα και αυτά που φοβίζουν και εμάς τους ίδιους και να μιλήσουμε την γλώσσα της αλήθειας, η οποία αποφεύγεται από πολλούς, γιατί δεν μπορούν να την διαχειριστούν.  Για κάποιους ανθρώπους αυτή η διαδικασία μοιάζει απειλητική και ριψοκίνδυνη. Φοβούνται ότι αν δεθούν, θα πληγωθούν. Γι΄αυτό  κρατάνε  αποστάσεις, αποφεύγουν τις ουσιαστικές  συζητήσεις, μένουν στα επιφανειακά προσχήματα, αποσύρονται συναισθηματικά και απομακρύνονται με το πρώτο εμπόδιο, εγκαταλείποντας την μάχη. 

Παράδοξο; 

Το παράδοξο είναι, όμως , ότι οι άνθρωποι επιθυμούν την αγάπη, τη σύνδεση και την εγγύτητα. Θέλουν να αγαπήσουν και να αγαπηθούν. Ωστόσο, όταν η σχέση αρχίζει να γίνεται πιο βαθιά, και απαιτείται έκθεση, ευαλωτότητα και δέσμευση, κάτι μέσα τους ενεργοποιεί έναν αόρατο μηχανισμό άμυνας, αυτόν της απομάκρυνσης. Αποκρύπτεται ο φόβος, το ότι θα «ξεγυμνωθούν» στον άλλον, θα δείξουν την ψυχή τους, και τι μπορεί να συμβεί αν επιτρέψουν στον εαυτό τους να δεθεί πραγματικά.

Θεωρία Δεσμού 

Η θεωρία του δεσμού (Attachment Theory) υποστηρίζει ότι οι πρώιμες εμπειρίες σχέσεων διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο συνδεόμαστε ως ενήλικες (Bowlby, 1988). Άτομα που μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα συναισθηματικά ασταθή και απρόβλεπτα, συνήθως παρερμηνεύουν την οικειότητα με πόνο, εγκατάλειψη ή απόρριψη. Ως αποτέλεσμα, αναπτύσσουν στρατηγικές αποφυγής της συναισθηματικής εγγύτητας και «σηκώνουν τοίχους» τόσο υψηλούς που ακόμα και οι ίδιοι τους θεωρούν άτρωτους, γι’ αυτό άλλωστε και λένε «Έτσι είμαι, δεν μπορώ να αλλάξω, απλά δεν νιώθω.»

Άρα , όταν η σχέση περνά την πρώτη δυσκολία, αντί να προσπαθήσουν να την επεξεργαστούν, αποσύρονται. Όταν εμφανίζεται μια σύγκρουση, αντί να την αντιμετωπίσουν, αποστασιοποιούνται. Όταν αρχίζουν να νιώθουν βαθύτερα συναισθήματα, έχουν τάσεις φυγής. Βιώνεται ως επικείμενος  κίνδυνος.

Πολλές φορές οι άνθρωποι αυτοί δεν αντιλαμβάνονται καν τι συμβαίνει. Απλώς νιώθουν ότι «κάτι χάλασε», ότι «δεν αισθάνονται όπως πριν» ή ότι «δεν είναι σίγουροι για τη σχέση». Στην πραγματικότητα, μπορεί να μην έχουν σταματήσει να αγαπούν. Μπορεί απλώς να έχουν ενεργοποιηθεί οι άμυνές τους.

Αποπραγματοποίηση και Αποπροσωποποίηση

Η αποπραγματοποίηση (derealization) και η αποπροσωποποίηση (depersonalization) αποτελούν πιο έντονες μορφές αυτής της αποσύνδεσης (Simeon & Abugel, 2006). Στην αποπραγματοποίηση, το περιβάλλον μπορεί να μοιάζει ξένο, ονειρικό ή μη πραγματικό. Στην αποπροσωποποίηση, το άτομο αισθάνεται αποκομμένο από τον εαυτό του, σαν να παρατηρεί τις σκέψεις και τις πράξεις του από έξω. Αυτές οι εμπειρίες συχνά εμφανίζονται σε περιόδους έντονου άγχους, ψυχολογικής πίεσης ή συναισθηματικής υπερφόρτωσης. Η ψυχή και ο εγκέφαλος, με σκοπό να προστατεύσουν το άτομο από υπερβολικά επώδυνα ή απειλητικά συναισθήματα, εφαρμόζουν ένα «shut down» μηχανισμό προστασίας. Το πρόβλημα, όμως, είναι ότι όταν περιορίζεται ο πόνος, περιορίζεται συχνά και η χαρά, η αγάπη, ο ενθουσιασμός και η αίσθηση σύνδεσης με τους άλλους. Παλεύουν να αποφύγουν την απώλεια αλλά χάνουν και την αγάπη, αποσύρονται από την απογοήτευση, αλλά απουσιάζει και ο ενθουσιασμός. 

Όπως αναφέρει ο van der Kolk (2014), ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν μπορεί να επιλέξει επιλεκτικά ποια συναισθήματα θα απενεργοποιήσει. Όταν καταπιέζεται η συναισθηματική εμπειρία συνολικά, επηρεάζεται ολόκληρο το φάσμα της ανθρώπινης σύνδεσης.

Η αποσύνδεση μπορεί να επηρεάσει και την καθημερινότητα. Να μοιράζεσαι μια εμπειρία με ένα αγαπημένο σου πρόσωπο και να μην αισθάνεσαι πραγματικά παρών. Το μυαλό σου περιπλανιέται, η προσοχή σου χάνεται και η εμπειρία μοιάζει θολή ή μακρινή. Μερικές φορές βιώνεται  σαν να παρακολουθεί κανείς τη ζωή του από απόσταση ή να έχει βγει από το σώμα του και να είναι θεατής της σκηνής με τον ίδιο πρωταγωνιστή.

Το κρίσιμο ερώτημα που αναδύεται είναι βαθιά υπαρξιακό και μας κάνει όλους να προβληματιστούμε: Πόσες στιγμές της ζωής μας περνούν χωρίς να τις ζούμε πραγματικά; Πόσες σχέσεις χάνονται όχι επειδή έλειπε η αγάπη, αλλά επειδή δεν υπήρχε ψυχική προσπάθεια; Πόσες φορές θεωρούμε ότι προστατεύουμε τον εαυτό μας, ώστε τελικά τον προστατεύουμε και από την ίδια τη ζωή;

Η εναλλακτική, για να το δούμε και από την άλλη οπτική, είναι μια ζωή στην οποία τίποτα δεν πονά ιδιαίτερα, αλλά και τίποτα δεν βιώνεται πραγματικά.

Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο κόστος της συναισθηματικής αποσύνδεσης: όχι οι σχέσεις που χάνονται, αλλά οι εμπειρίες που δεν βιώνονται ποτέ.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). Washington, DC: APA Publishing.

Bowlby, J. (1988). A Secure Base: Parent-Child Attachment and Healthy Human Development. New York: Basic Books.

Simeon, D., & Abugel, J. (2006). Feeling Unreal: Depersonalization Disorder and the Loss of the Self. New York: Oxford University Press.

van der Kolk, B. A. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. New York: Viking.