Αυτοδιάγνωση: Από την ευαισθητοποίηση στην υπερ-παθολογικοποίηση

ΣυμΗ αυτοδιάγνωση στην ψυχική υγεία αποτελεί πλέον συχνό φαινόμενο στην ψηφιακή εποχή. Μέσα από social media, checklists και σύντομα βίντεο, όροι όπως «τραύμα», «ναρκισσισμός» και «αγχώδης διαταραχή» υιοθετούνται χωρίς κλινική αξιολόγηση. Πότε όμως η ενημέρωση μετατρέπεται σε υπερ-παθολογικοποίηση;

Η αυξημένη παρουσία θεμάτων ψυχικής υγείας στα social media έχει συμβάλει στη μείωση του στίγματος και στην ενίσχυση της αναγνώρισης συμπτωμάτων. Παράλληλα, όμως, παρατηρείται αύξηση της αυτοδιάγνωσης και διεύρυνση κλινικών όρων πέρα από τα επιστημονικά τους όρια.

Η δημόσια συζήτηση γύρω από την κατάθλιψη, το άγχος και το τραύμα έχει μειώσει το στίγμα και αυξήσει την πιθανότητα αναζήτησης βοήθειας (Corrigan, 2012). Η ψυχοεκπαίδευση αποτελεί βασικό εργαλείο πρόληψης και πρώιμης αναγνώρισης.

Ιδιαίτερα για νέους ανθρώπους, το διαδίκτυο λειτουργεί ως πρώτη πηγή πληροφόρησης για ψυχολογικά ζητήματα (Rideout & Fox, 2018). Σε αυτό το επίπεδο, η ψηφιακή διάχυση γνώσης μπορεί να λειτουργήσει ενδυναμωτικά. Το πρόβλημα δεν είναι η πρόσβαση. Είναι η ερμηνεία.

Από την Αναγνώριση στη Διάγνωση

Η διάγνωση στην κλινική ψυχολογία προϋποθέτει:

• αξιολόγηση διάρκειας και έντασης συμπτωμάτων
• λειτουργική έκπτωση
• διαφοροδιάγνωση
• αποκλεισμό ιατρικών αιτιών

Στο ψηφιακό περιβάλλον, ωστόσο, παρατηρείται συμπύκνωση σύνθετων διαγνωστικών κριτηρίων σε σύντομα checklists τύπου «5 σημάδια ότι έχεις…».

Η αυτοδιάγνωση σχετίζεται με το φαινόμενο της cyberchondria — αυξημένο άγχος μετά από διαδικτυακή αναζήτηση συμπτωμάτων (Starcevic & Berle, 2013). Μεταγενέστερες μελέτες επιβεβαιώνουν ότι η υπερβολική αναζήτηση μπορεί να ενισχύει τη ρουμίναση και την καταστροφοποίηση. Η πληροφορία χωρίς κλινικό πλαίσιο μπορεί να αυξήσει την ταύτιση με συμπτώματα.

Concept Creep και Υπερ-Παθολογικοποίηση

Ο Haslam (2016) περιγράφει το φαινόμενο του concept creep: τη σταδιακή διεύρυνση εννοιών όπως «τραύμα», «κακοποίηση» ή «ναρκισσισμός» ώστε να περιλαμβάνουν όλο και ευρύτερο φάσμα εμπειριών.

Η διεύρυνση αυτή έχει διττή φύση:

• Θετική: αναγνώριση εμπειριών που παλαιότερα αγνοούνταν.
• Προβληματική: απώλεια διαγνωστικής ακρίβειας και παθολογικοποίηση φυσιολογικών αντιδράσεων.

Η διάκριση μεταξύ δυσφορίας και διαταραχής καθίσταται δυσδιάκριτη. Η λύπη μετά από απόρριψη δεν είναι απαραίτητα κατάθλιψη.
Η ανασφάλεια δεν είναι κατ’ ανάγκην διαταραχή προσκόλλησης.

Αλγοριθμική Ενίσχυση και Βεβαιωτική Πλάνη

Οι αλγόριθμοι των πλατφορμών ενισχύουν περιεχόμενο με υψηλή αλληλεπίδραση. Όταν ένας χρήστης αλληλεπιδρά με περιεχόμενο για άγχος, το σύστημα προτείνει περισσότερο παρόμοιο περιεχόμενο.

Αυτό δημιουργεί έναν βρόχο βεβαιωτικής ενίσχυσης (confirmation bias), όπου η ταυτότητα οργανώνεται γύρω από πιθανή διάγνωση.

Η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε περιεχόμενο που επιβεβαιώνει μια υποψία ενδέχεται να ενισχύει την ταυτοτική υιοθέτηση της διαταραχής, ακόμη και πριν από κλινική αξιολόγηση.

Η διάγνωση μετατρέπεται από κλινικό εργαλείο σε στοιχείο ταυτότητας.

Τραύμα και Αυτοπροσδιορισμός

Η αναγνώριση τραυματικών εμπειριών είναι θεμελιώδης για την επεξεργασία τους (van der Kolk, 2014). Ωστόσο, η αδιάκριτη χρήση του όρου «τραύμα» για κάθε δυσάρεστη εμπειρία μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση μεταξύ τραυματικού γεγονότος και έντονης συναισθηματικής αντίδρασης.

Η υπερ-ταύτιση με την έννοια του τραύματος μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση ευαλωτότητας αντί ενδυνάμωσης. Η ισορροπία βρίσκεται μεταξύ αναγνώρισης και υπερ-παθολογικοποίησης.

Μια επιστημονικά υπεύθυνη προσέγγιση απαιτεί:

1. Διάκριση μεταξύ πληροφόρησης και διάγνωσης.
2. Αναγνώριση φυσιολογικού φάσματος συναισθημάτων.
3. Ενίσχυση κριτικής σκέψης απέναντι σε checklist-τύπου περιεχόμενο.
4. Προώθηση αναζήτησης επαγγελματικής αξιολόγησης όταν υπάρχει λειτουργική έκπτωση.

Η εποχή της αυτοδιάγνωσης δεν είναι απόλυτα αρνητική. Αποτελεί μια ένδειξη ότι το ενδιαφέρον για την ψυχική υγεία έχει αρχίσει να αυξάνεται. Το ζητούμενο είναι να υπάρξει και η μετάβαση από την ταυτοτική υιοθέτηση ετικετών στην τεκμηριωμένη κατανόηση.

Συμπέρασμα

Η ευαισθητοποίηση αποτελεί πρόοδο. Η υπερ-παθολογικοποίηση αποτελεί κίνδυνο. Συμπερασματικά, η ψυχική υγεία δεν ωφελείται από την άρνηση δυσφορίας, αλλά ούτε και από τη μετατροπή κάθε δυσφορίας σε διάγνωση. Η πρόκληση της εποχής δεν είναι η σιωπή, είναι η ακρίβεια.

Βιβλιογραφία 

Corrigan P. W. (2012). Where is the evidence supporting public service announcements to eliminate mental illness stigma?. Psychiatric services (Washington, D.C.), 63(1), 79–82. https://doi.org/10.1176/appi.ps.201100460 

Haslam, N. (2016). Concept creep: Psychology’s expanding concepts of harm and pathology. Psychological Inquiry, 27(1), 1–17. https://doi.org/10.1080/1047840X.2016.1082418

Rideout, V., & Fox, S. (2018). Digital health practices, social media use, and mental well-being among teens.

Starcevic, V., & Berle, D. (2013). Cyberchondria: Towards a better understanding of excessive health-related Internet use. Expert Review of Neurotherapeutics, 13(2), 205–213. https://doi.org/10.1586/ern.12.162