(+30) 211 218 4311
info@traumahelp.gr

Blog

Όταν το διαδίκτυο γίνεται ο προσωπικός μας ψυχολόγος

«Αυτό το βίντεο περιγράφει ακριβώς αυτό που μου συμβαίνει»

Ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων περιγράφει πώς συμπεριφέρεται ένας άνθρωπος με άγχος. Μια ανάρτηση εξηγεί πέντε σημάδια ότι κάποιος έχει τραυματιστεί ψυχολογικά. Ένα ακόμη βίντεο παρουσιάζει χαρακτηριστικά της ΔΕΠΥ, του αυτισμού ή της ναρκισσιστικής προσωπικότητας.

Καθώς παρακολουθούμε το περιεχόμενο, αναγνωρίζουμε στοιχεία του εαυτού μας, των σχέσεών μας ή ανθρώπων που γνωρίζουμε. Ίσως αισθανόμαστε ότι επιτέλους βρήκαμε μια εξήγηση για κάτι που μας δυσκολεύει. Ίσως αρχίζουμε να αναθεωρούμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν μας.

Η πρόσβαση σε πληροφορίες για την ψυχική υγεία έχει γίνει ευκολότερη από ποτέ. Τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να προσφέρουν ενημέρωση, να μειώσουν το στίγμα και να βοηθήσουν ανθρώπους να αναγνωρίσουν ότι χρειάζονται υποστήριξη. Παράλληλα, όμως, μπορούν να παρουσιάζουν σύνθετες ψυχολογικές έννοιες με υπερβολικά απλουστευμένο τρόπο.

Εδώ βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση: το να αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας σε μια περιγραφή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η περιγραφή εξηγεί με ακρίβεια αυτό που βιώνουμε.

Η επιστημονική βιβλιογραφία αναγνωρίζει τόσο τις δυνατότητες όσο και τους κινδύνους της διαδικτυακής ενημέρωσης για την ψυχική υγεία. Ανασκόπηση των Starvaggi et al. (2024) επισημαίνει ότι η παραπληροφόρηση αποτελεί υπαρκτό ζήτημα στα κοινωνικά δίκτυα, ενώ παράλληλα υπογραμμίζει την ανάγκη να διακρίνουμε τις σαφώς παραπλανητικές πληροφορίες από τις προσωπικές εμπειρίες που παρουσιάζονται ως γενικεύσιμοι κανόνες.

Γιατί μας ελκύουν οι ψυχολογικές εξηγήσεις στο διαδίκτυο;

Η αναζήτηση εξηγήσεων για τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές μας είναι φυσιολογική. Όταν αντιμετωπίζουμε μια δυσκολία που δεν κατανοούμε, μια πιθανή εξήγηση μπορεί να μας προσφέρει ανακούφιση και να μας βοηθήσει να οργανώσουμε την εμπειρία μας.

Για παράδειγμα, κάποιος που δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί μπορεί να αναζητήσει πληροφορίες για την προσοχή. Ένα άτομο που βιώνει έντονο φόβο απόρριψης μπορεί να ενδιαφερθεί για τις θεωρίες της προσκόλλησης. Κάποιος που έχει βιώσει μια δύσκολη σχέση μπορεί να αναζητήσει πληροφορίες για τη χειριστική συμπεριφορά.

Αυτή η αναζήτηση δεν είναι από μόνη της προβληματική. Μπορεί να αποτελέσει το πρώτο βήμα για μεγαλύτερη αυτογνωσία ή για την αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας.

Η δυσκολία αρχίζει όταν μια πιθανή εξήγηση αντιμετωπίζεται ως οριστική απάντηση, χωρίς να εξετάζονται άλλες ερμηνείες ή το ευρύτερο πλαίσιο.

Μια σύντομη περιγραφή μπορεί να αναφέρει ότι τα άτομα με μια συγκεκριμένη διαταραχή δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία συγκέντρωσης αποτελεί ένδειξη της συγκεκριμένης διαταραχής. Το ίδιο σύμπτωμα μπορεί να σχετίζεται με διαφορετικούς παράγοντες, όπως η έλλειψη ύπνου, το άγχος, η υπερφόρτωση ή άλλες ψυχολογικές και σωματικές καταστάσεις.

Η αναγνώριση μιας ομοιότητας μπορεί να οδηγήσει σε ένα χρήσιμο ερώτημα. Δεν αρκεί, όμως, για να τεκμηριώσει ένα συμπέρασμα.

Αυτοδιάγνωση: πότε η αναγνώριση γίνεται βεβαιότητα;

Η αυτοδιάγνωση μέσω διαδικτυακού περιεχομένου συμβαίνει όταν ένα άτομο καταλήγει ότι έχει μια ψυχική διαταραχή ή μια συγκεκριμένη ψυχολογική κατάσταση, βασιζόμενο κυρίως σε πληροφορίες που βρίσκει στο διαδίκτυο, χωρίς ολοκληρωμένη αξιολόγηση.

Η διαδικασία μπορεί να ξεκινήσει αθώα. Κάποιος παρακολουθεί ένα βίντεο για τη ΔΕΠΥ και αναγνωρίζει τη δυσκολία του να οργανώσει τις υποχρεώσεις του. Στη συνέχεια παρακολουθεί περισσότερα σχετικά βίντεο, διαβάζει προσωπικές μαρτυρίες και αρχίζει να ερμηνεύει όλο και περισσότερες εμπειρίες του μέσα από αυτό το πλαίσιο.

Με τον χρόνο, η αρχική υπόθεση μπορεί να μετατραπεί σε βεβαιότητα, ακόμη κι αν δεν έχουν εξεταστεί σημαντικές πληροφορίες.

Η δυσκολία δεν βρίσκεται στο να αναρωτηθούμε αν μια διάγνωση μπορεί να μας αφορά. Αυτή η απορία μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για μια ουσιαστική αξιολόγηση. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν παραλείπεται η διαδικασία διερεύνησης και η πιθανότητα αντιμετωπίζεται ως επιβεβαιωμένο γεγονός.

Οι Corzine και Roy (2024), εξετάζοντας τη σχέση των κοινωνικών δικτύων με την αυτοδιάγνωση, αναδεικνύουν μεταξύ άλλων τον ρόλο της ταυτότητας, της αίσθησης του ανήκειν και των διαδικτυακών κοινοτήτων. Οι κοινότητες αυτές μπορούν να προσφέρουν υποστήριξη και αναγνώριση, αλλά μπορούν επίσης να ενισχύσουν την υιοθέτηση μιας διαγνωστικής ετικέτας χωρίς επαρκή αξιολόγηση.

Χρειάζεται, επομένως, να διακρίνουμε τρεις διαφορετικές διαδικασίες:

  • Αναγνώριση: «Αναγνωρίζω κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά στον εαυτό μου».
  • Υπόθεση: «Αναρωτιέμαι αν αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να σχετίζονται με κάποια συγκεκριμένη δυσκολία».
  • Διάγνωση: «Έχει πραγματοποιηθεί κατάλληλη αξιολόγηση και έχουν εξεταστεί τα απαραίτητα κριτήρια και οι εναλλακτικές εξηγήσεις».

Οι τρεις διαδικασίες δεν είναι ισοδύναμες. Η πρώτη μπορεί να οδηγήσει στη δεύτερη, αλλά η τρίτη απαιτεί πολύ περισσότερα από την αναγνώριση ορισμένων συμπτωμάτων σε ένα βίντεο.

Όταν οι ψυχολογικές ετικέτες γίνονται τρόπος ερμηνείας των άλλων

Η διαδικτυακή ψυχολογική ορολογία δεν χρησιμοποιείται μόνο για την κατανόηση του εαυτού μας. Συχνά χρησιμοποιείται και για να εξηγήσουμε τη συμπεριφορά των ανθρώπων γύρω μας.

Ένας πρώην σύντροφος χαρακτηρίζεται «ναρκισσιστής». Ένας φίλος που απομακρύνεται θεωρείται ότι έχει αποφευκτικό τύπο προσκόλλησης. Ένας γονέας που δυσκολεύεται να σεβαστεί τα όρια ερμηνεύεται ως χειριστικός ή συναισθηματικά ανώριμος.

Ορισμένες από αυτές τις περιγραφές μπορεί να μας βοηθούν να αναγνωρίσουμε πραγματικές δυσκολίες στις σχέσεις. Ωστόσο, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην περιγραφή μιας συμπεριφοράς και στην απόδοση μιας ψυχολογικής ή διαγνωστικής ετικέτας.

Για παράδειγμα, μπορούμε να πούμε ότι ένας άνθρωπος επανειλημμένα αγνοεί τα όριά μας, αποφεύγει να αναλάβει την ευθύνη για τις πράξεις του ή χρησιμοποιεί ενοχές για να επηρεάσει τις αποφάσεις μας. Αυτές είναι περιγραφές συμπεριφορών που μπορούμε να εξετάσουμε μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο.

Δεν μπορούμε, όμως, να συμπεράνουμε με ασφάλεια ότι το άτομο έχει μια συγκεκριμένη διαταραχή προσωπικότητας μόνο από αυτές τις παρατηρήσεις.

Η διάγνωση απαιτεί συστηματική αξιολόγηση, εξέταση της διάρκειας και της γενίκευσης των χαρακτηριστικών, εκτίμηση της λειτουργικότητας και διερεύνηση εναλλακτικών εξηγήσεων.

Επιπλέον, μια διαγνωστική ετικέτα δεν είναι απαραίτητη για να αναγνωρίσουμε ότι μια συμπεριφορά μάς βλάπτει ή ότι χρειάζεται να θέσουμε όρια. Μπορούμε να αξιολογήσουμε τις συνέπειες μιας σχέσης χωρίς να αναλάβουμε τον ρόλο του διαγνώστη.

Πώς ο αλγόριθμος μπορεί να ενισχύσει μια αρχική υπόθεση

Τα κοινωνικά δίκτυα προσαρμόζουν συχνά το περιεχόμενο που προβάλλουν με βάση τις αλληλεπιδράσεις των χρηστών. Όταν παρακολουθούμε, αποθηκεύουμε ή σχολιάζουμε βίντεο γύρω από ένα συγκεκριμένο θέμα, είναι πιθανό να συναντήσουμε περισσότερο παρόμοιο περιεχόμενο.

Αν κάποιος αρχίσει να αναζητά πληροφορίες για το άγχος, μπορεί σταδιακά να εκτίθεται σε περισσότερες αναρτήσεις για αγχώδεις διαταραχές. Αν ενδιαφερθεί για τη ΔΕΠΥ, μπορεί να βλέπει ολοένα περισσότερα βίντεο που παρουσιάζουν σχετικά χαρακτηριστικά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο αλγόριθμος έχει επιβεβαιώσει κάποια διάγνωση. Σημαίνει ότι το περιεχόμενο που βλέπουμε επηρεάζεται, μεταξύ άλλων, από τις προηγούμενες αλληλεπιδράσεις μας.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, μπορεί να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι όλες οι πληροφορίες που συναντάμε συγκλίνουν στην ίδια εξήγηση. Στην πραγματικότητα, ενδέχεται να βλέπουμε επανειλημμένα παρόμοιες απόψεις, χωρίς να έχουμε εξετάσει τις εναλλακτικές ερμηνείες ή την ποιότητα των διαθέσιμων δεδομένων.

Εδώ είναι χρήσιμο να αναρωτηθούμε:

  • Βλέπω διαφορετικές επιστημονικές προσεγγίσεις ή κυρίως επαναλήψεις της ίδιας άποψης;
  • Το περιεχόμενο παρουσιάζει τις πληροφορίες με ισορροπημένο τρόπο ή επιλέγει μόνο όσα επιβεβαιώνουν μια συγκεκριμένη εξήγηση;
  • Αναφέρεται σε επιστημονικές πηγές ή βασίζεται κυρίως σε προσωπικές εμπειρίες;
  • Διακρίνει τα πιθανά χαρακτηριστικά από τα διαγνωστικά κριτήρια;

Η επανάληψη μιας πληροφορίας δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη της ορθότητάς της.

Είναι όλα τα διαδικτυακά ψυχολογικά βίντεο προβληματικά;

Όχι. Η συλλήβδην απόρριψη της διαδικτυακής ενημέρωσης θα ήταν εξίσου απλουστευτική με την άκριτη αποδοχή της.

Το ψηφιακό περιεχόμενο μπορεί να συμβάλει στην ενημέρωση για την ψυχική υγεία, να βοηθήσει τους ανθρώπους να βρουν κοινότητες υποστήριξης και να μειώσει την αίσθηση ότι οι δυσκολίες τους είναι ασυνήθιστες ή ντροπιαστικές. Μπορεί επίσης να τους ενθαρρύνει να αναζητήσουν επαγγελματική βοήθεια, ιδιαίτερα όταν δεν γνώριζαν προηγουμένως ότι υπάρχουν διαθέσιμες υπηρεσίες.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι μια πληροφορία παρουσιάζεται σε σύντομη μορφή. Είναι όταν η συντομία οδηγεί σε παραλείψεις που αλλάζουν το νόημά της.

Ένα βίντεο μπορεί να αναφέρει ορισμένα χαρακτηριστικά που παρατηρούνται σε άτομα με μια συγκεκριμένη διαταραχή, χωρίς να εξηγεί ότι τα ίδια χαρακτηριστικά εμφανίζονται και σε άλλες καταστάσεις. Μπορεί να παρουσιάζει μια προσωπική εμπειρία σαν να ισχύει για όλους. Ή να προτείνει ότι μια συγκεκριμένη θεραπευτική προσέγγιση είναι κατάλληλη για κάθε άνθρωπο με παρόμοια συμπτώματα.

Η ανασκόπηση των Starvaggi et al. (2024) υπογραμμίζει ότι η αξιολόγηση της παραπληροφόρησης χρειάζεται προσοχή: δεν είναι κάθε προσωπική μαρτυρία ψευδής επειδή δεν μπορεί να γενικευτεί. Η προσωπική εμπειρία μπορεί να είναι έγκυρη ως περιγραφή του τι βίωσε ένα άτομο, χωρίς να αποτελεί επαρκή επιστημονική τεκμηρίωση για το τι ισχύει για όλους.

Η διάκριση αυτή είναι ουσιαστική. Μπορούμε να ακούμε τις εμπειρίες των άλλων με σεβασμό, χωρίς να τις αντιμετωπίζουμε ως καθολικούς κανόνες.

Πώς αξιολογούμε κριτικά το περιεχόμενο για την ψυχική υγεία;

Δεν χρειάζεται να έχουμε εξειδικευμένες γνώσεις για να είμαστε πιο προσεκτικοί με τις πληροφορίες που συναντάμε. Μπορούμε να εφαρμόζουμε ορισμένες βασικές αρχές.

1. Ελέγχουμε ποιος παρουσιάζει την πληροφορία: Εξετάζουμε την εκπαίδευση και την επαγγελματική ιδιότητα του δημιουργού, αλλά δεν θεωρούμε ότι ένας τίτλος αρκεί για να εγγυηθεί την ακρίβεια κάθε ανάρτησης. Ελέγχουμε επίσης αν παραπέμπει σε αξιόπιστες επιστημονικές πηγές.

2. Διακρίνουμε την προσωπική εμπειρία από το επιστημονικό εύρημα: Το «αυτό συνέβη σε εμένα» μπορεί να είναι μια χρήσιμη μαρτυρία. Δεν ισοδυναμεί με το «αυτό συμβαίνει σε όλους όσοι έχουν αυτή τη διάγνωση».

3. Δεν αντιμετωπίζουμε μια λίστα χαρακτηριστικών ως διαγνωστικό εργαλείο: Η αναγνώριση ορισμένων στοιχείων σε μια περιγραφή δεν αρκεί για τη διάγνωση. Χρειάζεται να εξετάζονται η συνολική εικόνα, το ιστορικό, η διάρκεια, η ένταση και οι επιπτώσεις των συμπτωμάτων.

4. Αναζητούμε περισσότερες από μία αξιόπιστες πηγές: Όταν μια πληροφορία μάς αφορά ιδιαίτερα, είναι χρήσιμο να εξετάζουμε επιστημονικές δημοσιεύσεις, κατευθυντήριες οδηγίες και πηγές αναγνωρισμένων επαγγελματικών ή επιστημονικών φορέων.

5. Προσέχουμε τις απόλυτες διατυπώσεις: Ισχυρισμοί όπως «αν κάνεις αυτό, έχεις οπωσδήποτε αυτή τη διαταραχή» ή «όλοι οι άνθρωποι με αυτό το χαρακτηριστικό συμπεριφέρονται έτσι» χρειάζονται ιδιαίτερη επιφύλαξη. Η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι σύνθετη και σπάνια εξηγείται επαρκώς από έναν μεμονωμένο δείκτη.

Πότε είναι χρήσιμη η επαγγελματική αξιολόγηση;

Αν αναγνωρίζουμε επαναλαμβανόμενες δυσκολίες στον εαυτό μας, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τη διαδικτυακή ενημέρωση ως αφετηρία για να διατυπώσουμε ερωτήματα και να αναζητήσουμε κατάλληλη υποστήριξη.

Η επαγγελματική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν τα συμπτώματα επιμένουν, προκαλούν σημαντική δυσφορία ή επηρεάζουν την εργασία, τις σχέσεις και την καθημερινή λειτουργικότητα.

Στο πλαίσιο μιας αξιολόγησης, ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας εξετάζει το ιστορικό, τη φύση και την πορεία των δυσκολιών, το πλαίσιο στο οποίο εμφανίζονται και τις πιθανές εναλλακτικές εξηγήσεις. Όπου ενδείκνυται, μπορεί να χρησιμοποιηθούν κατάλληλα εργαλεία αξιολόγησης, χωρίς αυτά να υποκαθιστούν την κλινική κρίση.

Η διαδικασία δεν έχει ως μοναδικό σκοπό να αποδώσει μια διαγνωστική ετικέτα. Στόχος είναι να κατανοηθούν καλύτερα οι δυσκολίες και να προσδιοριστεί ποια μορφή υποστήριξης μπορεί να είναι χρήσιμη.

Δεν χρειάζεται, επίσης, να είμαστε βέβαιοι ότι έχουμε μια συγκεκριμένη διαταραχή για να ζητήσουμε βοήθεια. Αρκεί να αναγνωρίζουμε ότι κάτι μας δυσκολεύει και ότι θέλουμε να το κατανοήσουμε καλύτερα.

Η αυτογνωσία δεν χρειάζεται να ξεκινά ούτε να τελειώνει με μια διάγνωση

Οι πληροφορίες για την ψυχική υγεία μπορούν να μας βοηθήσουν να αναγνωρίσουμε εμπειρίες που δυσκολευόμασταν να περιγράψουμε. Μπορούν να μας δώσουν τη δυνατότητα να θέσουμε καλύτερα ερωτήματα και να αναζητήσουμε την κατάλληλη υποστήριξη.

Ωστόσο, η κατανόηση του εαυτού μας δεν εξαντλείται στην αντιστοίχιση των εμπειριών μας με μια λίστα συμπτωμάτων. Ούτε η κατανόηση των άλλων προϋποθέτει να τους αποδώσουμε μια ψυχολογική ετικέτα.

Μια διαδικτυακή περιγραφή μπορεί να αποτελεί αφετηρία διερεύνησης, όχι τελικό συμπέρασμα. Μια προσωπική μαρτυρία μπορεί να μας βοηθήσει να αισθανθούμε λιγότερο μόνοι, χωρίς να αποτελεί καθολική εξήγηση. Και μια διάγνωση, όταν τεκμηριώνεται κατάλληλα, μπορεί να προσφέρει χρήσιμη κατεύθυνση, χωρίς να συνοψίζει ολόκληρη την ταυτότητα ενός ανθρώπου.

Η ενημέρωση για την ψυχική υγεία έχει αξία όταν μας βοηθά να κατανοούμε καλύτερα τις εμπειρίες μας, να αξιολογούμε κριτικά τις πληροφορίες και να αναζητούμε την κατάλληλη υποστήριξη — όχι όταν μετατρέπει κάθε δυσκολία σε διάγνωση.

Βιβλιογραφία

Corzine, A., & Roy, A. (2024). Inside the black mirror: Current perspectives on the role of social media in mental illness self-diagnosis. Discover Psychology, 4, Article 40. https://doi.org/10.1007/s44202-024-00152-3

Starvaggi, I., Dierckman, C., & Lorenzo-Luaces, L. (2024). Mental health misinformation on social media: Review and future directions. Current Opinion in Psychology, 56, Article 101738. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2023.101738