«Δεν μου συνέβη κάτι σοβαρό»: Η αόρατη επίδραση της συναισθηματικής παραμέλησης

«Δεν μπορώ να παραπονιέμαι. Οι γονείς μου με αγαπούσαν.»

«Δεν είχα μια δύσκολη παιδική ηλικία.»

«Άλλοι πέρασαν πολύ χειρότερα από εμένα.»

Πολλοί άνθρωποι που αναζητούν ψυχολογική υποστήριξη ξεκινούν κάπως έτσι την ιστορία τους. Περιγράφουν μια παιδική ηλικία χωρίς εμφανή κακοποίηση, χωρίς ακραία γεγονότα και χωρίς εμπειρίες που θα χαρακτηρίζονταν εύκολα ως τραυματικές. Κι όμως, συχνά αναφέρουν επίμονες δυσκολίες στις σχέσεις, έντονη αυτοκριτική, άγχος, δυσκολία εμπιστοσύνης ή ένα αίσθημα κενού που δεν μπορούν να εξηγήσουν.

Η αντίφαση αυτή οδηγεί πολλούς στο ερώτημα: «Αφού δεν μου συνέβη κάτι σοβαρό, γιατί δυσκολεύομαι τόσο;»

Ίσως η απάντηση να μην βρίσκεται μόνο σε όσα συνέβησαν, αλλά και σε όσα έλειψαν.

Όταν η απουσία γίνεται εμπειρία

Στη δημόσια συζήτηση για το τραύμα, η προσοχή στρέφεται συνήθως σε γεγονότα που είναι ορατά: βία, κακοποίηση, ατυχήματα, απώλειες ή καταστροφές.

Ωστόσο, η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία αναγνωρίζει ότι η ανάπτυξη ενός παιδιού μπορεί να επηρεαστεί όχι μόνο από επιβλαβείς εμπειρίες, αλλά και από την απουσία εμπειριών που είναι απαραίτητες για την ψυχολογική του ανάπτυξη (McLaughlin et al., 2014).

Αυτό που οι ερευνητές περιγράφουν ως συναισθηματική παραμέληση δεν αφορά απαραίτητα την απουσία αγάπης. Αναφέρεται στη χρόνια έλλειψη συναισθηματικής ανταπόκρισης, αναγνώρισης και κατανόησης των αναγκών του παιδιού (Spinazzola et al., 2021).

Ένα παιδί μπορεί να μεγαλώσει σε ένα σπίτι όπου υπάρχουν τροφή, φροντίδα και ασφάλεια, αλλά να μην έχει βιώσει συστηματικά ότι:

• τα συναισθήματά του αναγνωρίζονται,
• οι φόβοι του λαμβάνονται σοβαρά υπόψη,
• οι ανάγκες του γίνονται κατανοητές,
• υπάρχει κάποιος διαθέσιμος να το βοηθήσει να διαχειριστεί δύσκολες συναισθηματικές εμπειρίες.

Αυτές οι εμπειρίες μπορεί να φαίνονται αυτονόητες. Στην πραγματικότητα όμως αποτελούν βασικά δομικά στοιχεία της ψυχολογικής ανάπτυξης.

Το πρόβλημα με το «ήταν καλά παιδιά»

Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια στην κατανόηση της συναισθηματικής παραμέλησης είναι η λανθασμένη αντίληψη ότι η αναγνώρισή της συνεπάγεται καταδίκη των γονέων. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.

Ένας γονέας μπορεί να αγαπά βαθιά το παιδί του και ταυτόχρονα να δυσκολεύεται να ανταποκριθεί συναισθηματικά στις ανάγκες του. Το άγχος, η κατάθλιψη, οι οικονομικές δυσκολίες, οι πιέσεις της καθημερινότητας ή ακόμη και οι δικές του πρώιμες εμπειρίες μπορούν να περιορίσουν τη διαθεσιμότητά του.

Η αναγνώριση αυτών των παραγόντων δεν αποσκοπεί στην απόδοση ευθυνών. Αποσκοπεί στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο διαμορφώθηκαν ορισμένες εμπειρίες και των πιθανών συνεπειών τους στην ενήλικη ζωή.

Οι συνέπειες που συχνά περνούν απαρατήρητες

Σε αντίθεση με άλλες μορφές τραύματος, η συναισθηματική παραμέληση συχνά δεν αφήνει ξεκάθαρες αναμνήσεις. Οι άνθρωποι σπάνια θυμούνται μια συγκεκριμένη στιγμή και λένε: «Εκεί ξεκίνησαν όλα».

Αντίθετα, περιγράφουν δυσκολίες όπως:

• έντονη αυτοκριτική,
• δυσκολία να ζητήσουν βοήθεια,
• αίσθηση ότι αποτελούν βάρος για τους άλλους,
• ανάγκη συνεχούς επιβεβαίωσης,
• δυσκολία να αναγνωρίσουν τις ανάγκες τους,
• φόβο απόρριψης,
• τελειομανία,
• δυσκολία να εμπιστευτούν τους άλλους.

Οι έρευνες δείχνουν ότι οι εμπειρίες συναισθηματικής στέρησης συνδέονται με αλλαγές στη συναισθηματική ανάπτυξη, στη ρύθμιση των συναισθημάτων και στην ψυχική υγεία κατά την ενήλικη ζωή (Teicher & Samson, 2016).

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος με τις παραπάνω δυσκολίες έχει βιώσει συναισθηματική παραμέληση. Η ανθρώπινη ανάπτυξη επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες. Ωστόσο, η διερεύνηση αυτών των εμπειριών μπορεί να προσφέρει σημαντικές απαντήσεις για επαναλαμβανόμενα μοτίβα που παρατηρούνται στις σχέσεις και στην καθημερινότητα.

«Είχα τα πάντα, αλλά νιώθω ότι κάτι λείπει»

Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να κατανοήσουν τα συναισθήματά τους επειδή συγκρίνουν τις εμπειρίες τους με πιο ακραίες μορφές δυσκολίας.

«Δεν με χτύπησαν.»

«Δεν με εγκατέλειψαν.»

«Δεν μου συνέβη κάτι τραγικό.»

Η σύγκριση αυτή συχνά οδηγεί στην υποτίμηση της προσωπικής εμπειρίας. Όμως η ψυχολογική ανάπτυξη δεν εξαρτάται μόνο από την απουσία βλάβης. Εξαρτάται και από την παρουσία εμπειριών που ενισχύουν την ασφάλεια, τη σύνδεση και τη συναισθηματική κατανόηση.

Όπως επισημαίνει ο Siegel (2020), οι πρώιμες σχέσεις διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τους άλλους και τον κόσμο γύρω μας.

Η κατανόηση δεν απαιτεί σύγκριση

Ένα από τα πιο σημαντικά βήματα στη θεραπευτική διαδικασία είναι η εγκατάλειψη της ανάγκης να αποδείξει κανείς ότι υπέφερε «αρκετά». Η ψυχική δυσφορία δεν χρειάζεται να δικαιολογηθεί μέσω σύγκρισης με τις εμπειρίες άλλων ανθρώπων. Το γεγονός ότι κάποιοι άνθρωποι βίωσαν πιο ακραίες συνθήκες δεν μειώνει τη σημασία των δικών μας εμπειριών.

Η κατανόηση της συναισθηματικής παραμέλησης δεν αφορά την αναζήτηση ενόχων ούτε την αναθεώρηση του παρελθόντος με θυμό. Αφορά την αναγνώριση παραγόντων που μπορεί να συνέβαλαν στον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας και τους άλλους σήμερα.

Και πολλές φορές, η κατανόηση αυτή αποτελεί το πρώτο βήμα προς την αλλαγή.

Βιβλιογραφία

McLaughlin, K. A., Sheridan, M. A., & Lambert, H. K. (2014). Childhood adversity and neural development: Deprivation and threat as distinct dimensions of early experience. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 47, 578–591. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2014.10.012

Siegel, D. J. (2020). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are (3rd ed.). Guilford Press.

Spinazzola, J., van der Kolk, B., Ford, J. D., & Hopper, E. K. (2021). Toward an empirical definition of childhood emotional neglect. Child Abuse & Neglect, 121, 105287. https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2021.105287

Teicher, M. H., & Samson, J. A. (2016). Annual Research Review: Enduring neurobiological effects of childhood abuse and neglect. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(3), 241–266. https://doi.org/10.1111/jcpp.12507