Psychological Autopsy (Ψυχολογική Αυτοψία): Πώς διερευνάται επιστημονικά ένας αμφίβολος θάνατος;

Όταν ένας άνθρωπος χάνει τη ζωή του υπό αδιευκρίνιστες ή αμφίβολες συνθήκες, η αναζήτηση της αλήθειας αποτελεί βασική προτεραιότητα για τις ανακριτικές και δικαστικές αρχές. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η ιατροδικαστική εξέταση, η νεκροψία-νεκροτομή και τα τοξικολογικά ευρήματα μπορούν να προσδιορίσουν με σχετική σαφήνεια την αιτία και τον τρόπο θανάτου. Υπάρχουν, όμως, περιπτώσεις στις οποίες τα φυσικά ευρήματα δεν επαρκούν για να απαντήσουν σε κρίσιμα ερωτήματα: επρόκειτο για αυτοκτονία, ατύχημα ή ανθρωποκτονία; Υπήρχαν ενδείξεις ότι το άτομο βρισκόταν σε ψυχολογική κρίση; Είχαν προηγηθεί απειλές, αλλαγές στη συμπεριφορά ή σημαντικά στρεσογόνα γεγονότα;

Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να αξιοποιηθεί η Ψυχολογική Αυτοψία (Psychological Autopsy), μία συστηματική και επιστημονικά τεκμηριωμένη μέθοδος αναδρομικής διερεύνησης της ψυχολογικής κατάστασης ενός ατόμου πριν από τον θάνατό του (Shneidman, 1981). Η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται κυρίως στο πεδίο της δικαστικής ψυχολογίας και λειτουργεί συμπληρωματικά προς την ιατροδικαστική διερεύνηση, προσφέροντας πληροφορίες που δεν μπορούν να εξαχθούν από τα βιολογικά ή παθολογοανατομικά ευρήματα.

Παρότι η Ψυχολογική Αυτοψία έχει συνδεθεί κυρίως με τη διερεύνηση πιθανών αυτοκτονιών, η εφαρμογή της είναι ευρύτερη και αφορά κάθε υπόθεση όπου απαιτείται ανασύνθεση της ψυχολογικής λειτουργίας του θανόντος πριν από τον θάνατό του (Isometsä, 2001).

Τι είναι η Ψυχολογική Αυτοψία;

Η Ψυχολογική Αυτοψία είναι μια αναδρομική μέθοδος αξιολόγησης, μέσω της οποίας επιχειρείται η ανασύνθεση της προσωπικότητας, της ψυχικής κατάστασης, του τρόπου ζωής και των συνθηκών που επικρατούσαν πριν από τον θάνατο ενός ατόμου (Shneidman, 1981).

Σε αντίθεση με την ιατροδικαστική νεκροτομή, η οποία εξετάζει το σώμα και τα βιολογικά ευρήματα, η Ψυχολογική Αυτοψία επικεντρώνεται στον «ψυχολογικό φάκελο» του θανόντος. Στόχος της είναι να συγκεντρώσει και να συνθέσει πληροφορίες από πολλαπλές πηγές, ώστε να εκτιμηθεί κατά πόσο υπήρχαν ψυχολογικοί, κοινωνικοί ή συμπεριφορικοί παράγοντες που ενδέχεται να σχετίζονται με τον τρόπο θανάτου (Ebert, 1987).

Η διαδικασία αυτή δεν αποσκοπεί στην απόδοση ευθυνών ούτε στην οριστική απάντηση για το εάν ένας θάνατος ήταν αυτοκτονία, ατύχημα ή ανθρωποκτονία. Αντίθετα, παρέχει μια επιστημονική αξιολόγηση που μπορεί να υποστηρίξει τη συνολική διερεύνηση της υπόθεσης.

Η ιστορική εξέλιξη της μεθόδου

Η Ψυχολογική Αυτοψία αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1950 και του 1960 από τον Αμερικανό ψυχολόγο Edwin S. Shneidman, έναν από τους θεμελιωτές της σύγχρονης αυτοκτονολογίας (suicidology). Εργαζόμενος στο Los Angeles Suicide Prevention Center, ο Shneidman διαπίστωσε ότι πολλές περιπτώσεις αιφνίδιων ή αμφίβολων θανάτων δεν μπορούσαν να ερμηνευθούν αποκλειστικά από τα ιατροδικαστικά ευρήματα.

Έτσι, ανέπτυξε μια συστηματική διαδικασία συλλογής πληροφοριών από συγγενείς, φίλους, επαγγελματίες υγείας και άλλα πρόσωπα που γνώριζαν τον θανόντα, με σκοπό την ανασύνθεση της ψυχολογικής του κατάστασης πριν από τον θάνατο (Shneidman, 1981).

Έκτοτε, η μέθοδος εξελίχθηκε σημαντικά και χρησιμοποιείται τόσο στην έρευνα όσο και στη δικαστική πράξη σε πολλές χώρες. Παράλληλα, αναπτύχθηκαν ημιδομημένα πρωτόκολλα συνέντευξης και περισσότερο τυποποιημένες διαδικασίες συλλογής δεδομένων, ενισχύοντας την αξιοπιστία της μεθόδου (Werlang & Botega, 2003).

Πότε χρησιμοποιείται η Ψυχολογική Αυτοψία;

Ένας συχνός μύθος είναι ότι η Ψυχολογική Αυτοψία χρησιμοποιείται αποκλειστικά στις αυτοκτονίες. Στην πραγματικότητα, μπορεί να εφαρμοστεί σε κάθε περίπτωση όπου ο τρόπος θανάτου παραμένει ασαφής ή απαιτείται βαθύτερη κατανόηση της ψυχολογικής κατάστασης του θανόντος.

Ενδεικτικά, χρησιμοποιείται σε:

• θανάτους αδιευκρίνιστης αιτίας,
• πιθανές αυτοκτονίες,
• αμφίβολα ατυχήματα,
• υποθέσεις όπου εξετάζεται το ενδεχόμενο ανθρωποκτονίας,
• θανάτους κρατουμένων ή ατόμων υπό κράτηση,
• στρατιωτικούς θανάτους,
• ασφαλιστικές ή αστικές υποθέσεις όπου η διάκριση μεταξύ αυτοκτονίας και ατυχήματος έχει νομικές συνέπειες (Isometsä, 2001).

Η μέθοδος μπορεί επίσης να αξιοποιηθεί για ερευνητικούς σκοπούς, συμβάλλοντας στην καλύτερη κατανόηση των παραγόντων κινδύνου που σχετίζονται με την αυτοκτονική συμπεριφορά και άλλες μορφές βίαιου θανάτου.

Πώς πραγματοποιείται μια Ψυχολογική Αυτοψία;

Η Ψυχολογική Αυτοψία βασίζεται στην αρχή ότι καμία μεμονωμένη πληροφορία δεν επαρκεί για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων. Για τον λόγο αυτό, ο δικαστικός ψυχολόγος συλλέγει δεδομένα από πολλαπλές ανεξάρτητες πηγές και αξιολογεί τη μεταξύ τους συμφωνία ή απόκλιση (Ebert, 1987).

Συνήθως εξετάζονται:

• συνεντεύξεις με μέλη της οικογένειας, φίλους και συναδέλφους,
• ιατρικό και ψυχιατρικό ιστορικό,

Η αξιολόγηση του ιστορικού αυτού διαφέρει ουσιαστικά από την τυπική ψυχομετρική αξιολόγηση, η οποία πραγματοποιείται σε ζώντα άτομα με τη χρήση σταθμισμένων ψυχομετρικών εργαλείων.

• προηγούμενες ψυχολογικές αξιολογήσεις,
• ιστορικό χρήσης ουσιών ή εξαρτήσεων,
• σημαντικά γεγονότα ζωής (όπως διαζύγιο, απώλεια εργασίας ή οικονομικά προβλήματα),
• προσωπικά ημερολόγια, σημειώσεις ή επιστολές,
• ηλεκτρονική αλληλογραφία, μηνύματα και δραστηριότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όταν αυτό είναι νομικά επιτρεπτό,
• αστυνομικές εκθέσεις,
• καταθέσεις μαρτύρων,
• ιατροδικαστικά και τοξικολογικά ευρήματα.

Η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στην ύπαρξη ή απουσία ψυχικής διαταραχής. Εξετάζονται επίσης τα χαρακτηριστικά προσωπικότητας, οι μηχανισμοί αντιμετώπισης του στρες, οι διαπροσωπικές σχέσεις, προηγούμενες αυτοκτονικές συμπεριφορές, η πρόσβαση σε μέσα αυτοκτονίας, καθώς και τυχόν πρόσφατες αλλαγές στη συμπεριφορά ή στη λειτουργικότητα του ατόμου (Werlang & Botega, 2003).

Η τελική εκτίμηση προκύπτει από τη σύνθεση όλων των διαθέσιμων πληροφοριών και όχι από ένα μόνο εύρημα ή μία μόνο μαρτυρία.

Μπορεί η Ψυχολογική Αυτοψία να αποδείξει ότι ένας θάνατος ήταν αυτοκτονία;

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία που πρέπει να γίνει κατανοητό είναι ότι η Ψυχολογική Αυτοψία δεν αποτελεί μέθοδο απόδειξης. Παρότι συχνά παρουσιάζεται στα μέσα ενημέρωσης ως εργαλείο που «αποκαλύπτει» εάν ένας θάνατος ήταν αυτοκτονία ή ανθρωποκτονία, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η Ψυχολογική Αυτοψία δεν μπορεί να καταλήξει με βεβαιότητα στο πώς επήλθε ένας θάνατος. Αντίθετα, αξιολογεί το κατά πόσο τα διαθέσιμα ψυχολογικά, κοινωνικά και συμπεριφορικά δεδομένα είναι συμβατά με συγκεκριμένα πιθανά σενάρια. Τα συμπεράσματά της αποτελούν μία επιστημονικά τεκμηριωμένη γνωμοδότηση, η οποία συνεκτιμάται μαζί με τα ιατροδικαστικά ευρήματα, τις αστυνομικές έρευνες, τις καταθέσεις μαρτύρων και κάθε άλλο αποδεικτικό στοιχείο (Shneidman, 1981· Ebert, 1987).

Για παράδειγμα, η ύπαρξη ιστορικού κατάθλιψης, προηγούμενων απόπειρων αυτοκτονίας ή έκφρασης αυτοκτονικού ιδεασμού μπορεί να αυξάνει την πιθανότητα ενός αυτοκτονικού θανάτου, όμως δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι ο θάνατος ήταν αυτοκτονία. Αντίστοιχα, η απουσία ψυχιατρικού ιστορικού δεν αποκλείει αυτό το ενδεχόμενο, καθώς αρκετά άτομα που πεθαίνουν από αυτοκτονία δεν είχαν προηγουμένως διαγνωστεί με ψυχική διαταραχή (Isometsä, 2001).

Η επιστημονική αξία της μεθόδου έγκειται ακριβώς στο ότι συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας όσο το δυνατόν πληρέστερης εικόνας, χωρίς να υπερβαίνει τα όρια που θέτει η διαθέσιμη τεκμηρίωση.

Ο ρόλος του Δικαστικού Ψυχολόγου

Η διενέργεια μιας Ψυχολογικής Αυτοψίας απαιτεί εξειδικευμένες γνώσεις στη δικαστική ψυχολογία, την ψυχοπαθολογία, την αξιολόγηση επικινδυνότητας και τη μεθοδολογία της συνέντευξης. Ο δικαστικός ψυχολόγος καλείται να αναλύσει ετερογενείς πληροφορίες, να αξιολογήσει την αξιοπιστία των πηγών και να συνθέσει ένα τεκμηριωμένο επιστημονικό συμπέρασμα.

Ο ρόλος του δεν είναι να λειτουργήσει ως ανακριτής ή δικαστής, ούτε να αποφασίσει ποιος φέρει ευθύνη για έναν θάνατο. Αντίθετα, παρέχει μια ανεξάρτητη επιστημονική αξιολόγηση της ψυχολογικής κατάστασης του θανόντος πριν από το συμβάν, λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο των διαθέσιμων στοιχείων.

Για τον λόγο αυτό, ο δικαστικός ψυχολόγος οφείλει να διατηρεί αντικειμενικότητα και να αποφεύγει την επιλεκτική αναζήτηση πληροφοριών που επιβεβαιώνουν μία ήδη διαμορφωμένη υπόθεση. Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως confirmation bias, έχει αναγνωριστεί ως σημαντική πηγή σφάλματος σε όλες τις μορφές δικαστικής πραγματογνωμοσύνης και μπορεί να επηρεάσει ακόμη και έμπειρους επαγγελματίες εάν δεν εφαρμόζονται κατάλληλες διαδικασίες διασφάλισης της ποιότητας (Dror, 2020).

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι γνωστικές προκαταλήψεις επηρεάζουν την ανθρώπινη κρίση και τη λήψη αποφάσεων, μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο «Γνωστικές Προκαταλήψεις: Γιατί ο εγκέφαλός μας κάνει συστηματικά λάθη;».

Πλεονεκτήματα της Ψυχολογικής Αυτοψίας

Η Ψυχολογική Αυτοψία προσφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα στη διερεύνηση σύνθετων υποθέσεων, καθώς επιτρέπει την αξιολόγηση παραγόντων που δεν είναι δυνατόν να αναδειχθούν μέσω της ιατροδικαστικής εξέτασης.

Μεταξύ άλλων, μπορεί να συμβάλει:

• στην ανασύνθεση της ψυχολογικής κατάστασης του θανόντος πριν από τον θάνατο,
• την αναγνώριση παραγόντων κινδύνου για αυτοκτονική συμπεριφορά,
• την καλύτερη κατανόηση του κοινωνικού και οικογενειακού πλαισίου,
• τη συστηματική οργάνωση πληροφοριών από πολλαπλές πηγές και 
• την υποστήριξη της δικαστικής και ιατροδικαστικής διερεύνησης όταν τα διαθέσιμα στοιχεία είναι αντιφατικά ή ελλιπή (Werlang & Botega, 2003).

Παράλληλα, η μέθοδος έχει συμβάλει σημαντικά στην επιστημονική μελέτη της αυτοκτονικότητας. Πολλές από τις σημερινές γνώσεις σχετικά με τους ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες κινδύνου προέρχονται από έρευνες που βασίστηκαν σε πρωτόκολλα Ψυχολογικής Αυτοψίας (Isometsä, 2001).

Περιορισμοί και προκλήσεις

Παρά τη χρησιμότητά της, η Ψυχολογική Αυτοψία δεν στερείται περιορισμών. Ένας από τους σημαντικότερους αφορά την αναδρομική φύση της μεθόδου. Οι πληροφορίες συλλέγονται μετά τον θάνατο και βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στις αναμνήσεις των ανθρώπων που γνώριζαν τον θανόντα. Οι αναμνήσεις αυτές μπορεί να επηρεάζονται από το πένθος, την ενοχή, την επιθυμία προστασίας της μνήμης του αγαπημένου προσώπου ή ακόμη και από ακούσιες γνωστικές προκαταλήψεις, όπως η προκατάληψη εκ των υστέρων (hindsight bias).

Επιπλέον, συχνά υπάρχουν αντικρουόμενες μαρτυρίες, ελλιπή ιατρικά αρχεία ή δυσκολίες πρόσβασης σε κρίσιμα δεδομένα. Η αυξανόμενη χρήση των ψηφιακών μέσων δημιουργεί επίσης νέα ζητήματα σχετικά με την αξιοποίηση ηλεκτρονικών επικοινωνιών και δεδομένων κοινωνικών δικτύων, τα οποία πρέπει να εξετάζονται με σεβασμό στη νομοθεσία περί προσωπικών δεδομένων και στα δικαιώματα των εμπλεκομένων.

Ένας ακόμη περιορισμός αφορά την έλλειψη πλήρους διεθνούς τυποποίησης. Αν και υπάρχουν αναγνωρισμένα πρωτόκολλα και ημιδομημένες συνεντεύξεις, δεν εφαρμόζονται παντού με τον ίδιο τρόπο, γεγονός που μπορεί να επηρεάζει τη συγκρισιμότητα μεταξύ διαφορετικών υποθέσεων και ερευνητικών μελετών (Isometsä, 2001).

Οι περιορισμοί αυτοί δεν αναιρούν τη χρησιμότητα της μεθόδου. Αντίθετα, υπογραμμίζουν την ανάγκη η Ψυχολογική Αυτοψία να εφαρμόζεται από κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγελματίες και να ερμηνεύεται πάντοτε στο πλαίσιο της συνολικής δικαστικής διερεύνησης.

Συμπέρασμα

Η Ψυχολογική Αυτοψία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της σύγχρονης δικαστικής ψυχολογίας για τη διερεύνηση αμφίβολων θανάτων. Μέσα από τη συστηματική συλλογή και αξιολόγηση πληροφοριών σχετικά με την ψυχική κατάσταση, τη συμπεριφορά και τις συνθήκες ζωής του θανόντος, συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση γεγονότων που συχνά δεν μπορούν να ερμηνευθούν αποκλειστικά από τα ιατροδικαστικά ευρήματα.

Είναι, ωστόσο, σημαντικό να αναγνωρίζεται ότι η Ψυχολογική Αυτοψία δεν αποτελεί εργαλείο απόδειξης ούτε υποκαθιστά τη δικαστική ή την ιατροδικαστική διαδικασία. Η αξία της βρίσκεται στη σύνθεση επιστημονικών δεδομένων από διαφορετικές πηγές, με τρόπο αντικειμενικό, συστηματικό και τεκμηριωμένο. Όταν εφαρμόζεται σύμφωνα με τις αρχές της επιστημονικής δεοντολογίας και σε συνεργασία με τις υπόλοιπες ειδικότητες, μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο βοήθημα για τη διερεύνηση σύνθετων υποθέσεων και την απονομή της δικαιοσύνης.

Η Ψυχολογική Αυτοψία αποτελεί μία εξειδικευμένη διαδικασία που απαιτεί επιστημονική κατάρτιση και διεπιστημονική συνεργασία. Εάν επιθυμείτε περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις υπηρεσίες Δικαστικής Ψυχολογίας ή χρειάζεστε επιστημονική καθοδήγηση σε σχετική υπόθεση, μπορείτε να επικοινωνήσετε με την ομάδα του Traumahelp.

Βιβλιογραφία

Dror, I. E. (2020). Cognitive and human factors in expert decision making: Six fallacies and the eight sources of bias. Analytical Chemistry, 92(12), 7998–8004.

Ebert, B. W. (1987). Guide to Conducting a Psychological Autopsy. Professional Resource Press.

Isometsä, E. T. (2001). Psychological autopsy studies – A review. European Psychiatry, 16(7), 379–385.

Shneidman, E. S. (1981). The Psychological Autopsy. Suicide Life-Threatening Behavior, 11(4), 325–340.

Werlang, B. S. G., & Botega, N. J. (2003). A semistructured interview for psychological autopsy in suicide cases. Revista Brasileira de Psiquiatria, 25(4), 212–219.