Γνωστικές προκαταλήψεις: Γιατί ο εγκέφαλός μας κάνει συστηματικά λάθη;

Πόσο αντικειμενικά σκεφτόμαστε πραγματικά;

Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι λαμβάνουν αποφάσεις με βάση τη λογική, τα διαθέσιμα στοιχεία και την προσωπική τους κρίση. Ωστόσο, η έρευνα στη γνωστική ψυχολογία δείχνει ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως ένας απόλυτα αντικειμενικός «υπολογιστής». Αντίθετα, χρησιμοποιεί νοητικές συντομεύσεις που επιτρέπουν τη γρήγορη επεξεργασία των πληροφοριών, αλλά ταυτόχρονα αυξάνουν την πιθανότητα συστηματικών σφαλμάτων (Tversky & Kahneman, 1974).

Τα σφάλματα αυτά ονομάζονται γνωστικές προκαταλήψεις (cognitive biases). Δεν πρόκειται για προκαταλήψεις με την κοινωνική ή πολιτική έννοια, αλλά για προβλέψιμες αποκλίσεις από την αντικειμενική αξιολόγηση των πληροφοριών. Επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα γεγονότα, θυμόμαστε τις εμπειρίες μας, αξιολογούμε τους άλλους και λαμβάνουμε αποφάσεις στην καθημερινή ζωή.

Η κατανόηση των γνωστικών προκαταλήψεων δεν μας προστατεύει πλήρως από αυτές. Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε πότε η σκέψη μας ενδέχεται να επηρεάζεται περισσότερο από τις νοητικές μας συντομεύσεις παρά από τα πραγματικά δεδομένα.

Τι είναι οι γνωστικές προκαταλήψεις;

Ο όρος γνωστική προκατάληψη αναφέρεται σε ένα συστηματικό σφάλμα σκέψης που προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες. Οι προκαταλήψεις αυτές δεν οφείλονται απαραίτητα σε έλλειψη νοημοσύνης ή γνώσεων. Αντίθετα, αποτελούν φυσικό αποτέλεσμα της προσπάθειας του εγκεφάλου να λαμβάνει γρήγορες αποφάσεις σε ένα πολύπλοκο περιβάλλον (Kahneman, 2011).

Οι ψυχολόγοι Amos Tversky και Daniel Kahneman ήταν από τους πρώτους που έδειξαν ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούν συστηματικά ευρετικές (heuristics), δηλαδή απλές νοητικές στρατηγικές που μειώνουν τον γνωστικό φόρτο αλλά δεν οδηγούν πάντοτε στις ορθότερες αποφάσεις (Tversky & Kahneman, 1974). Οι ευρετικές αυτές είναι εξαιρετικά χρήσιμες στην καθημερινότητα, καθώς θα ήταν αδύνατο να αναλύουμε εξαντλητικά κάθε πληροφορία που δεχόμαστε. Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγούν σε προβλέψιμα λάθη κρίσης.

Η ύπαρξη γνωστικών προκαταλήψεων δεν σημαίνει ότι η ανθρώπινη σκέψη είναι «ελαττωματική». Σύμφωνα με τον Gigerenzer (2008), πολλές από αυτές τις νοητικές συντομεύσεις είναι εξελικτικά προσαρμοστικές και συχνά επιτρέπουν τη λήψη αποτελεσματικών αποφάσεων σε συνθήκες αβεβαιότητας. Το πρόβλημα προκύπτει όταν εφαρμόζονται σε καταστάσεις όπου απαιτείται πιο αναλυτική και κριτική επεξεργασία.

Γιατί ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί νοητικές συντομεύσεις;

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος καλείται καθημερινά να επεξεργαστεί τεράστιο όγκο πληροφοριών. Από τη στιγμή που ξυπνάμε μέχρι να κοιμηθούμε, λαμβάνουμε εκατοντάδες μικρές και μεγάλες αποφάσεις. Αν κάθε επιλογή απαιτούσε λεπτομερή ανάλυση όλων των διαθέσιμων δεδομένων, η καθημερινή λειτουργία θα γινόταν εξαιρετικά αργή και ενεργειακά απαιτητική.

Για τον λόγο αυτό, ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί δύο διαφορετικούς τρόπους επεξεργασίας πληροφοριών. Ο πρώτος είναι γρήγορος, αυτόματος και βασίζεται στη διαίσθηση, ενώ ο δεύτερος είναι πιο αργός, αναλυτικός και απαιτεί συνειδητή προσπάθεια (Kahneman, 2011). Στις περισσότερες καθημερινές καταστάσεις κυριαρχεί ο πρώτος τρόπος σκέψης, γεγονός που εξηγεί γιατί οι γνωστικές προκαταλήψεις είναι τόσο συχνές.

Οι σημαντικότερες γνωστικές προκαταλήψεις

Confirmation Bias

Η προκατάληψη επιβεβαίωσης (confirmation bias) αποτελεί μία από τις περισσότερο μελετημένες γνωστικές προκαταλήψεις. Περιγράφει την τάση να αναζητούμε, να θυμόμαστε και να ερμηνεύουμε πληροφορίες με τρόπο που επιβεβαιώνει τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις μας, ενώ παράλληλα υποβαθμίζουμε ή αγνοούμε στοιχεία που τις αντικρούουν (Nickerson, 1998).

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Οι αλγόριθμοι συχνά προβάλλουν περιεχόμενο παρόμοιο με αυτό που ήδη προτιμούμε, δημιουργώντας ένα περιβάλλον όπου οι υπάρχουσες απόψεις μας ενισχύονται συνεχώς. Αυτό μπορεί να δυσκολεύει την αντικειμενική αξιολόγηση νέων πληροφοριών και να ενισχύει την πόλωση.

Η προκατάληψη επιβεβαίωσης δεν επηρεάζει μόνο την καθημερινότητα. Έρευνες έχουν δείξει ότι μπορεί να επηρεάσει και επαγγελματίες, όπως ερευνητές, πραγματογνώμονες και στελέχη του συστήματος ποινικής δικαιοσύνης, εάν δεν εφαρμόζονται διαδικασίες που περιορίζουν την επίδρασή της (Dror, 2020).

Availability Heuristic

Η ευρετική της διαθεσιμότητας (availability heuristic) αναφέρεται στην τάση να εκτιμούμε την πιθανότητα ενός γεγονότος με βάση το πόσο εύκολα μπορούμε να θυμηθούμε σχετικά παραδείγματα (Tversky & Kahneman, 1973).

Για παράδειγμα, μετά από εκτεταμένη κάλυψη ενός αεροπορικού δυστυχήματος από τα μέσα ενημέρωσης, πολλοί άνθρωποι αισθάνονται ότι τα αεροπορικά ταξίδια είναι ιδιαίτερα επικίνδυνα, παρότι στατιστικά εξακολουθούν να αποτελούν ένα από τα ασφαλέστερα μέσα μεταφοράς. Αντίθετα, οι τροχαίες συγκρούσεις, που συμβαίνουν πολύ συχνότερα, προκαλούν μικρότερη ανησυχία επειδή δεν προβάλλονται με την ίδια ένταση.

Anchoring Effect

Το φαινόμενο της αγκύρωσης (anchoring effect) περιγράφει την υπερβολική επιρροή που ασκεί η πρώτη πληροφορία που λαμβάνουμε κατά τη λήψη μιας απόφασης (Tversky & Kahneman, 1974).

Ένα συνηθισμένο παράδειγμα εμφανίζεται στις εκπτώσεις. Όταν ένα προϊόν παρουσιάζεται αρχικά με τιμή 300 ευρώ και στη συνέχεια προσφέρεται στα 180 ευρώ, πολλοί καταναλωτές το αντιλαμβάνονται ως ιδιαίτερα συμφέρουσα αγορά, ακόμη και αν η πραγματική του αξία είναι σημαντικά χαμηλότερη. Η αρχική τιμή λειτουργεί ως σημείο αναφοράς και επηρεάζει δυσανάλογα την τελική αξιολόγηση.

Negativity Bias

Οι άνθρωποι τείνουν να δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα στις αρνητικές εμπειρίες σε σύγκριση με τις θετικές. Η τάση αυτή είναι γνωστή ως αρνητική προκατάληψη (negativity bias) και έχει παρατηρηθεί σε πολλούς τομείς της ανθρώπινης συμπεριφοράς (Baumeister et al., 2001).

Ένα αρνητικό σχόλιο μπορεί να μας απασχολεί για ώρες, ενώ αρκετά θετικά σχόλια ξεχνιούνται γρήγορα. Παρόμοια, μία αποτυχία μπορεί να υπερισχύσει ψυχολογικά πολλών προηγούμενων επιτυχιών. Εξελικτικά, η αυξημένη προσοχή στις απειλές πιθανότατα συνέβαλε στην επιβίωση του ανθρώπινου είδους, όμως στη σύγχρονη ζωή μπορεί να ενισχύει το άγχος και την απαισιόδοξη αξιολόγηση των γεγονότων.

Hindsight Bias

Πόσες φορές έχουμε πει «το ήξερα από την αρχή» μετά από ένα γεγονός που μόλις συνέβη;

Η προκατάληψη εκ των υστέρων (hindsight bias) περιγράφει την τάση να πιστεύουμε, αφού γνωρίζουμε πλέον το αποτέλεσμα, ότι αυτό ήταν εξαρχής προβλέψιμο (Roese & Vohs, 2012). Στην πραγματικότητα, όμως, πριν από την έκβαση ενός γεγονότος υπήρχαν συνήθως πολλές πιθανές εκδοχές.

Η συγκεκριμένη προκατάληψη μπορεί να επηρεάσει την αξιολόγηση ιατρικών αποφάσεων, οικονομικών επενδύσεων, αλλά και δικαστικών υποθέσεων, καθώς δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι οι σωστές αποφάσεις ήταν προφανείς από την αρχή.

Dunning–Kruger Effect

Το φαινόμενο Dunning–Kruger είναι ίσως μία από τις περισσότερο παρεξηγημένες γνωστικές προκαταλήψεις. Συχνά παρουσιάζεται λανθασμένα ως η ιδέα ότι «οι λιγότερο ικανοί άνθρωποι πιστεύουν ότι είναι ιδιοφυΐες». Στην πραγματικότητα, το φαινόμενο αναφέρεται στο ότι τα άτομα με περιορισμένες γνώσεις σε έναν συγκεκριμένο τομέα δυσκολεύονται να αξιολογήσουν με ακρίβεια το επίπεδο των γνώσεών τους, επειδή τους λείπουν οι απαραίτητες μεταγνωστικές δεξιότητες (Dunning & Kruger, 1999).

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι υπερεκτιμούμε συστηματικά τις ικανότητές μας ούτε ότι οι ειδικοί είναι πάντα ακριβείς στις εκτιμήσεις τους. Αντίθετα, πρόκειται για ένα φαινόμενο που εξαρτάται από το γνωστικό αντικείμενο και τις συνθήκες αξιολόγησης.

Μπορούμε να αποφύγουμε τις γνωστικές προκαταλήψεις;

Η πλήρης εξάλειψη των γνωστικών προκαταλήψεων δεν είναι ρεαλιστικός στόχος. Αποτελούν εγγενές χαρακτηριστικό της ανθρώπινης σκέψης και εμφανίζονται ακόμη και σε άτομα με υψηλή εκπαίδευση και μεγάλη επαγγελματική εμπειρία (Kahneman, 2011).

Ωστόσο, η επίγνωσή τους μπορεί να μειώσει την επίδρασή τους. Η αναζήτηση πληροφοριών που αντικρούουν τις προσωπικές μας απόψεις, η λήψη σημαντικών αποφάσεων χωρίς πίεση χρόνου, η αναζήτηση δεύτερης γνώμης και η χρήση αντικειμενικών κριτηρίων αποτελούν πρακτικές που μπορούν να περιορίσουν ορισμένα από τα συστηματικά σφάλματα της σκέψης.

Συμπέρασμα

Οι γνωστικές προκαταλήψεις δεν αποτελούν ένδειξη χαμηλής νοημοσύνης ούτε έλλειψης κριτικής σκέψης. Αντίθετα, είναι φυσικό αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται τις πληροφορίες σε ένα σύνθετο και απαιτητικό περιβάλλον. Παρότι οι νοητικές συντομεύσεις μάς επιτρέπουν να λαμβάνουμε γρήγορες αποφάσεις, μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε προβλέψιμα σφάλματα κρίσης.

Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών δεν μας καθιστά άτρωτους απέναντι στις γνωστικές προκαταλήψεις. Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να προσεγγίζουμε τις πληροφορίες με μεγαλύτερη κριτική σκέψη, να λαμβάνουμε πιο τεκμηριωμένες αποφάσεις και να αναγνωρίζουμε ότι ακόμη και οι πιο βέβαιες πεποιθήσεις μας αξίζει, κατά καιρούς, να επανεξετάζονται υπό το φως νέων δεδομένων.

Βιβλιογραφία

Baumeister, R. F., Bratslavsky, E., Finkenauer, C., & Vohs, K. D. (2001). Bad is stronger than good. Review of General Psychology, 5(4), 323–370.

Dror, I. E. (2020). Cognitive and human factors in expert decision making: Six fallacies and the eight sources of bias. Analytical Chemistry, 92(12), 7998–8004.

Gigerenzer, G. (2008). Rationality for Mortals: How People Cope with Uncertainty. Oxford University Press.

Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.

Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and unaware of it: how difficulties in recognizing one’s own incompetence lead to inflated self-assessments. Journal of personality and social psychology, 77(6), 1121–1134. https://doi.org/10.1037//0022-3514.77.6.1121

Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Review of General Psychology, 2(2), 175–220. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.2.175

Roese, N. J., & Vohs, K. D. (2012). Hindsight bias. Perspectives on Psychological Science, 7(5), 411–426.

Tversky, A., & Kahneman, D. (1973). Availability: A heuristic for judging frequency and probability. Cognitive Psychology, 5(2), 207–232.

Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124–1131.