Γιατί ακόμη και οι εξοικειωμένοι με την τεχνολογία πέφτουν θύματα διαδικτυακών απατών; Η ψυχολογία της εξαπάτησης

Όταν ακούμε ότι κάποιος έχασε χρήματα από μια διαδικτυακή απάτη, είναι εύκολο να σκεφτούμε ότι «θα έπρεπε να το είχε καταλάβει». Η πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ πιο σύνθετη. Κάθε χρόνο, εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο πέφτουν θύματα ηλεκτρονικής εξαπάτησης, ανεξάρτητα από την ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο ή την επαγγελματική τους εμπειρία (Levi et al., 2023).

Οι σύγχρονοι διαδικτυακοί απατεώνες δεν βασίζονται κυρίως στις τεχνικές τους γνώσεις. Βασίζονται στην κατανόηση της ανθρώπινης ψυχολογίας. Εκμεταλλεύονται γνωστικές προκαταλήψεις, συναισθηματικές αντιδράσεις και προβλέψιμα μοτίβα λήψης αποφάσεων, ώστε να πείσουν το θύμα να ενεργήσει γρήγορα και χωρίς κριτική σκέψη (Cialdini, 2021).

Με άλλα λόγια, στόχος τους δεν είναι να «χακάρουν» τον υπολογιστή σας. Στόχος τους είναι να «χακάρουν» τον τρόπο που σκέφτεται ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Οι απατεώνες εκμεταλλεύονται τον άνθρωπο, όχι την τεχνολογία

Στην κυβερνοασφάλεια χρησιμοποιείται ο όρος social engineering για να περιγράψει τις τεχνικές με τις οποίες οι δράστες χειραγωγούν τους ανθρώπους ώστε να αποκαλύψουν προσωπικές πληροφορίες, να μεταφέρουν χρήματα ή να παραχωρήσουν πρόσβαση σε λογαριασμούς.

Σε αντίθεση με αυτό που πιστεύουν πολλοί, οι περισσότερες επιτυχημένες διαδικτυακές απάτες δεν βασίζονται στην παραβίαση πολύπλοκων συστημάτων ασφαλείας. Βασίζονται στην εκμετάλλευση φυσιολογικών ψυχολογικών μηχανισμών (Hadnagy, 2018).

Για τον λόγο αυτό, τα θύματα διαδικτυακής εξαπάτησης δεν είναι απαραίτητα λιγότερο προσεκτικά ή λιγότερο έξυπνα από τον μέσο άνθρωπο. Αντίθετα, πολλές φορές πρόκειται για ανθρώπους που βρέθηκαν στη λάθος στιγμή, υπό τις κατάλληλες συνθήκες πίεσης.

Γιατί παίρνουμε γρήγορες αποφάσεις;

Ο ψυχολόγος Daniel Kahneman περιέγραψε δύο βασικούς τρόπους με τους οποίους λειτουργεί η σκέψη μας. Το Σύστημα 1 είναι γρήγορο, αυτόματο και διαισθητικό, ενώ το Σύστημα 2 είναι πιο αργό, αναλυτικό και απαιτεί συνειδητή προσπάθεια (Kahneman, 2011).

Στην καθημερινότητα βασιζόμαστε κυρίως στο πρώτο σύστημα, καθώς μας επιτρέπει να παίρνουμε γρήγορες αποφάσεις χωρίς να αναλύουμε κάθε πληροφορία ξεχωριστά. Οι απατεώνες γνωρίζουν αυτή τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου και προσπαθούν να κρατήσουν το θύμα σε κατάσταση άμεσης αντίδρασης, χωρίς να του δώσουν χρόνο να ενεργοποιήσει την πιο αναλυτική σκέψη.

Γι’ αυτό πολλά μηνύματα ηλεκτρονικού ψαρέματος (phishing) ή τηλεφωνικές απάτες περιλαμβάνουν φράσεις όπως «ο λογαριασμός σας θα κλείσει σε μία ώρα» ή «πρέπει να ενεργήσετε άμεσα». Η αίσθηση του επείγοντος περιορίζει την κριτική αξιολόγηση των πληροφοριών και αυξάνει την πιθανότητα λήψης βιαστικών αποφάσεων (Hadnagy, 2018).

Η δύναμη της αυθεντίας

Ένας από τους πιο γνωστούς μηχανισμούς κοινωνικής επιρροής είναι η αρχή της αυθεντίας (authority bias). Οι άνθρωποι τείνουν να εμπιστεύονται περισσότερο πληροφορίες που φαίνεται να προέρχονται από πρόσωπα ή οργανισμούς με κύρος (Cialdini, 2021).

Για τον λόγο αυτό, οι απατεώνες προσποιούνται συχνά υπαλλήλους τραπεζών, αστυνομικούς, λογιστές, τεχνικούς υποστήριξης ή κρατικούς λειτουργούς. Χρησιμοποιούν λογότυπα, επαγγελματική γλώσσα και επίσημη ορολογία ώστε να δημιουργήσουν την εντύπωση αξιοπιστίας.

Η αντίδραση αυτή δεν αποτελεί ένδειξη αφέλειας. Πρόκειται για έναν γνωστικό μηχανισμό που διευκολύνει την καθημερινή κοινωνική λειτουργία, αλλά μπορεί να χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά από ανθρώπους με κακόβουλες προθέσεις.

Όταν το συναίσθημα υπερισχύει της λογικής

Οι περισσότερες διαδικτυακές απάτες δεν προσπαθούν να πείσουν το θύμα μέσω λογικών επιχειρημάτων. Προσπαθούν να προκαλέσουν έντονα συναισθήματα.

Ο φόβος, η ελπίδα, η απληστία, η μοναξιά ή ακόμη και η επιθυμία να βοηθήσουμε κάποιον μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη λήψη αποφάσεων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι romance scams, όπου οι δράστες δημιουργούν μακροχρόνιες διαδικτυακές σχέσεις εμπιστοσύνης πριν ζητήσουν χρήματα. Στις περιπτώσεις αυτές, το θύμα δεν εξαπατάται επειδή αγνοεί τους κινδύνους του διαδικτύου, αλλά επειδή έχει αναπτύξει συναισθηματικό δεσμό με τον δράστη (Cross et al., 2018).

Γιατί συνεχίζουν ορισμένα θύματα ακόμη και όταν υποψιάζονται την απάτη;

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της ψυχολογίας αφορά την πλάνη του βυθισμένου κόστους (sunk cost fallacy). Όταν κάποιος έχει ήδη επενδύσει χρόνο, χρήματα ή συναισθηματική ενέργεια σε μια κατάσταση, δυσκολεύεται να αποδεχθεί ότι έκανε λάθος. Αντί να διακόψει τη διαδικασία, μπορεί να συνεχίσει να επενδύει ακόμη περισσότερα, ελπίζοντας ότι τελικά θα δικαιωθεί (Arkes & Blumer, 1985).

Οι απατεώνες γνωρίζουν αυτή την τάση και ζητούν συνήθως μικρά ποσά στην αρχή, αυξάνοντας σταδιακά τις απαιτήσεις τους καθώς ενισχύεται η δέσμευση του θύματος.

Γιατί τα θύματα συχνά δεν μιλούν;

Πέρα από την οικονομική απώλεια, πολλά θύματα βιώνουν έντονα συναισθήματα ντροπής, ενοχής και αυτοκατηγορίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αρνητική αντιμετώπιση από το περιβάλλον ή ακόμη και από τις αρμόδιες υπηρεσίες μπορεί να επιδεινώσει περαιτέρω την ψυχολογική τους κατάσταση, ένα φαινόμενο γνωστό ως δευτερογενής θυματοποίηση.

Πολλά θύματα φοβούνται ότι θα κατηγορηθούν για αφέλεια ή ότι οι άλλοι θα θεωρήσουν πως «έπρεπε να το είχαν καταλάβει». Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι η αυτοκατηγορία και ο κοινωνικός στιγματισμός αποτελούν σημαντικά εμπόδια στην αναζήτηση βοήθειας και στην καταγγελία των περιστατικών (Button et al., 2014). Η στάση αυτή ευνοεί τους δράστες, καθώς μειώνει την πιθανότητα να εντοπιστούν και να διερευνηθούν οι απάτες.

Πώς μπορούμε να προστατευτούμε;

Η καλύτερη άμυνα απέναντι στις διαδικτυακές απάτες δεν είναι μόνο η τεχνολογική προστασία αλλά και η κατανόηση των ψυχολογικών μηχανισμών που εκμεταλλεύονται οι δράστες.

Αν ένα μήνυμα ή μια τηλεφωνική επικοινωνία προκαλεί έντονο φόβο ή αίσθηση επείγοντος, είναι χρήσιμο να σταματήσουμε για λίγα λεπτά πριν ενεργήσουμε. Η επαλήθευση της πληροφορίας μέσω της επίσημης ιστοσελίδας ή του γνωστού τηλεφωνικού αριθμού του οργανισμού, η αποφυγή μεταφοράς χρημάτων υπό πίεση και η συζήτηση με ένα πρόσωπο εμπιστοσύνης μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο εξαπάτησης.

Η αναγνώριση αυτών των ψυχολογικών τεχνικών δεν μας καθιστά άτρωτους, αλλά αυξάνει τις πιθανότητες να αντιληφθούμε εγκαίρως ότι κάποιος προσπαθεί να χειραγωγήσει τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας.

Συμπέρασμα

Οι διαδικτυακές απάτες δεν βασίζονται μόνο στην τεχνολογία αλλά, κυρίως, στην ανθρώπινη ψυχολογία. Οι δράστες αξιοποιούν γνωστικούς μηχανισμούς που χρησιμοποιούμε όλοι στην καθημερινότητά μας, όπως η εμπιστοσύνη στην αυθεντία, η ανάγκη για γρήγορες αποφάσεις και η συναισθηματική ανταπόκριση σε καταστάσεις πίεσης.

Για τον λόγο αυτό, το να πέσει κάποιος θύμα μιας διαδικτυακής απάτης δεν αποτελεί ένδειξη χαμηλής νοημοσύνης ή έλλειψης κριτικής ικανότητας. Αντιθέτως, αποτελεί υπενθύμιση ότι ακόμη και οι πιο φυσιολογικές ανθρώπινες γνωστικές διεργασίες μπορούν να αποτελέσουν στόχο συστηματικής χειραγώγησης. Η ενημέρωση, η κριτική σκέψη και η αναζήτηση βοήθειας όταν χρειάζεται αποτελούν τα αποτελεσματικότερα μέσα πρόληψης.

Βιβλιογραφία 

Arkes, H. R., & Blumer, C. (1985). The psychology of sunk cost. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(1), 124–140. https://doi.org/10.1016/0749-5978(85)90049-4

Button, M., Lewis, C., & Tapley, J. (2014). Not a victimless crime: The impact of fraud on individual victims and their families. Security Journal, 27(1), 36–54.

Cialdini, R. B. (2021). Influence: The psychology of persuasion (Revised and expanded ed.). Harper Business.

Cross, C., Richards, K., & Smith, R. G. (2018). The reporting experiences and support needs of victims of online fraud. Trends & Issues in Crime and Criminal Justice, Australian Institute of Criminology.

Hadnagy, C. (2018). Social engineering: The science of human hacking (2nd ed.). Wiley.

Kahneman, D. (2011). Thinking, fast and slow. Farrar, Straus and Giroux.

Levi, M., Doan, B., & Button, M. (2023). The human costs of online fraud: A global review. Journal of Financial Crime.