Κοινωνική απόρριψη και η σύνδεση της με αυτοκτονικό ιδεασμό και εγκληματικότητα

Γράφει η Αντιγόνη Κολιού

Σήμερα γινόμαστε ολοένα και συχνότερα παθητικοί δέκτες εγκληματικών πράξεων και αυτοκτονικών τάσεων από νέους ανθρώπους και εφήβους. Οι επικρατούσες κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες, τα φαινόμενα εκφοβισμού και σχολικής βίας και η κοινωνική απόρριψη είναι συχνά οι αιτίες που ωθούν τους νέους σε αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Οι κοινωνικοί παράγοντες έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην ψυχοσύνθεση των νέων ανθρώπων επηρεάζοντας τον τρόπο αντίληψης της καθημερινής τους ζωής.

Οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον, διαδραματίζουν σπουδαίο ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας των νέων και στην ανάπτυξη τρόπων διαχείρισης των καθημερινών απαιτήσεων. Το άγχος των εξετάσεων και επίδοσης αποτελούν τον σοβαρότερο λόγο που ωθούν τα νέα παιδιά σε αυτοκτονικό ιδεασμό. Πρόκειται για ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο, το οποίο εφιστά την προσοχή όλων για την άμεση αντιμετώπιση του και προστασία των νέων, ψυχικά τραυματισμένων, παιδιών.

Αρχικά, το οικογενειακό περιβάλλον αποτελεί τον πιο κρίσιμο παράγοντα διαμόρφωσης του χαρακτήρα και της γενικότερης συμπεριφοράς του ατόμου. Η απουσία ενσυναίσθησης και διαλόγου καθώς και η καταπιεστική καθοδήγηση για σχολική επιτυχία, προκαλούν αυξημένο άγχος στα παιδιά, τα οποία εσωτερικεύουν τα συναισθήματα και ωθούνται προς επιζήμιες για τον εαυτό τους πράξεις. Η αίσθηση πως η οικογενειακή αγάπη συνδέεται με τη σχολική επιτυχία στις εξετάσεις, καταπνίγουν συναισθηματικά τα παιδιά, τα οποία λόγω έλλειψης ψυχικής ανθεκτικότητας δεν μπορούν να το διαχειριστούν με υγιή τρόπο.

Επίσης η εκπαιδευτική πολιτική, με το βαθμοθηρικό σύστημα που επικρατεί εδώ και χρόνια, προκαλούν μόνιμη αγωνία και άγχος για επιτυχία. Έτσι αυξάνεται ο ανταγωνισμός και δημιουργείται ένα δυσμενές, φορτισμένο κλίμα, μετατρέποντας τα σχολεία σε «πεδία μάχης». Συχνά ο εσωτερικευμένος θυμός, εκδηλώνεται με βία και επιθέσεις μεταξύ συμμαθητών, λόγω έλλειψης παιδείας και κοινωνικών δεξιοτήτων διαχείρισης συγκρούσεων. Οι μαθητές βρίσκονται σε μια διαρκή προσπάθεια απόδειξης της αυτοαξίας τους, τόσο στο οικογενειακό, όσο και στο σχολικό περιβάλλον.

Επιπρόσθετα, η κοινωνία, λόγω παγιωμένων παραδοσιακών αντιλήψεων, προωθεί πρότυπα επιτυχημένων ανθρώπων, με ακαδημαϊκές διακρίσεις, διαμορφώνοντας την κοινή γνώμη. Οι νέοι που μπορεί να αποτύχουν στις εξετάσεις και δεν θα ικανοποιήσουν τις κοινωνικές επιταγές, αισθάνονται αποκλεισμένοι και απογοητευμένοι. Τότε μπορεί εύκολα κάποιος να υιοθετήσει επιθετικές συμπεριφορές λόγω της προσπάθειάς του να γίνει «ορατός» και αποδεκτός ή μπορεί, παρασυρόμενος από τα αισθήματα μειονεξίας και τις συνθήκες απομόνωσης, να βλάψει τον εαυτό του. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η εκδήλωση εγκληματικότητας, καθώς οι περιθωριοποιημένοι κοινωνικά νέοι μπορούν εύκολα να ενταχθούν σε παραβατικές ομάδες όπου άμεσα αισθάνονται αποδεκτοί, με την ψευδαίσθηση συναισθηματικής ολοκλήρωσης. Όταν η οδύνη της απόρριψης δεν εξωτερικεύεται και δεν γίνεται αντιληπτή από τον περίγυρο του ατόμου, στρέφεται εσωτερικά, αποτελώντας τον κυριότερο δείκτη αυτοκτονικού ιδεασμού ή και εγκληματικών πράξεων.

Συνοπτικά, η έκθεση στην απόρριψη από το οικογενειακό, σχολικό ως το κοινωνικό περιβάλλον δημιουργεί αισθήματα ματαιότητας, ψυχικής κατάπτωσης και απελπισίας. Η λανθασμένη ιδέα πως και η σχολική επίδοση και η αποτυχία των εξετάσεων είναι μόνιμη και μη αναστρέψιμη, με αρνητικές κοινωνικές προεκτάσεις, παρασύρουν σε αδιέξοδο τους νέους. Είναι απαραίτητη η αναμόρφωση του σχολικού συστήματος με αντικατάσταση των πανελλήνιων εξετάσεων, που προκαλούν ανεξέλεγκτο άγχος στα παιδιά. Το σχολείο οφείλει να καλλιεργεί δεξιότητες για διαμόρφωση αντιλήψεων και κίνητρα για την κοινωνική και προσωπική εξέλιξη, δίχως βαθμοθηρικές τάσεις. Η οικογένεια, από την άλλη, οφείλει να είναι συνοδοιπόρος στην προσπάθεια των παιδιών ενθαρρύνοντάς τα, κατανοώντας τα μέσω του διαλόγου και της ενσυναίσθησης.

Η έγκαιρη αναγνώριση του κοινωνικού αποκλεισμού και πιθανών αυτοκτονικών τάσεων, από γονείς και εκπαιδευτικούς, είναι υψίστης σπουδαιότητας για την άμεση παρέμβαση, πρόληψη και καταστολή αυτών των συμπεριφορικών εκδηλώσεων. Τα κοινωνικά πρότυπα δεν είναι παρά τεχνητά κατασκευασμένες παρωπίδες που δεν πρέπει να υιοθετούνται επηρεάζοντας την ψυχοσύνθεση των νέων. Είναι επιτακτική ανάγκη, η κατανόηση της αυτοαξίας τους, της καλλιέργειας αυτοεκτίμησης και της αναγνώρισης της προσπάθειάς τους, για επίτευξη προσωπικών στόχων, ώστε οι ίδιοι να αισθάνονται ολοκληρωμένοι και ευτυχισμένοι.

Βιβλιογραφία

Abhishek, R., & Balamurugan, J. (2024). Impact of social factors responsible for Juvenile delinquency – A literature review. Journal of Education and Health Promotion, 13(1), 102. https://doi.org/10.4103/jehp.jehp_786_23

Ring, J., & Svensson, R. (2007). Social Class and Criminality among Young People: A Study Considering the Effects of School Achievement as a Mediating Factor on the Basis of Swedish Register and Self‐Report Data. Journal of Scandinavian Studies in Criminology and Crime Prevention, 8(2), 210–233. https://doi.org/10.1080/14043850701610451 

Oppenheimer, C. W., Silk, J. S., Lee, K. H., Dahl, R. E., Forbes, E., Ryan, N., & Ladouceur, C. D. (2019). Suicidal Ideation Among Anxious Youth: A Preliminary Investigation of the Role of Neural Processing of Social Rejection in Interaction with Real World Negative Social Experiences. Child Psychiatry & Human Development, 51(2), 163–173. https://doi.org/10.1007/s10578-019-00920-6