(+30) 211 218 4311
info@traumahelp.gr

Blog

Η ψυχολογία της εκδίκησης: Πότε η ανάγκη αποκατάστασης της αδικίας μετατρέπεται σε επιθετικότητα;

Όταν κάποιος μας πληγώνει, μας προδίδει ή μας αντιμετωπίζει άδικα, είναι φυσικό να αναζητούμε έναν τρόπο να αποκαταστήσουμε αυτό που συνέβη. Μπορεί να επιθυμούμε μια συγγνώμη, την αναγνώριση της βλάβης που υποστήκαμε ή την ανάληψη ευθύνης από το άτομο που μας αδίκησε. Ορισμένες φορές, όμως, η ανάγκη αυτή αποκτά διαφορετικό χαρακτήρα: δεν αρκεί πλέον να αναγνωριστεί η αδικία. Θέλουμε εκείνος που μας προκάλεσε πόνο να βιώσει κάτι αντίστοιχο.

Σε αυτό το σημείο αναδύεται η επιθυμία για εκδίκηση.

Η εκδίκηση αποτελεί ένα σύνθετο ψυχολογικό και κοινωνικό φαινόμενο, το οποίο συνδέεται με την αντίληψη της δικαιοσύνης, τον θυμό, την ανάγκη αποτροπής μελλοντικής βλάβης και την προσπάθεια αποκατάστασης μιας διαταραγμένης διαπροσωπικής ισορροπίας. Παρότι συχνά παρουσιάζεται ως μια παρορμητική αντίδραση θυμού, η εκδίκηση δεν είναι πάντοτε αυθόρμητη. Μπορεί να περιλαμβάνει παρατεταμένη σκέψη, σχεδιασμό και συνειδητή επιδίωξη ανταπόδοσης.

Σύμφωνα με τους McCullough et al. (2013), η εκδικητική συμπεριφορά μπορεί να εξεταστεί ως ένας μηχανισμός αποτροπής μελλοντικών επιβλαβών ενεργειών από άλλους. Ωστόσο, η επιθυμία ανταπόδοσης δεν οδηγεί απαραίτητα στην αποκατάσταση της δικαιοσύνης ούτε εξασφαλίζει τη συναισθηματική ανακούφιση που προσδοκά το άτομο.

Πότε, λοιπόν, η ανάγκη δικαιοσύνης μετατρέπεται σε επιθυμία πρόκλησης βλάβης; Γιατί η εκδίκηση μπορεί να φαίνεται ικανοποιητική πριν πραγματοποιηθεί, αλλά να μην προσφέρει την αναμενόμενη ανακούφιση; Και πώς μπορούμε να διεκδικήσουμε την αποκατάσταση μιας αδικίας χωρίς να εμπλακούμε σε έναν κύκλο επιθετικότητας;

Τι είναι η εκδίκηση από ψυχολογική άποψη;

Η εκδίκηση (revenge) μπορεί να οριστεί ως μια σκόπιμη ανταποδοτική ενέργεια που αποσκοπεί στην επιβολή κάποιου κόστους ή στην πρόκληση βλάβης σε ένα πρόσωπο το οποίο θεωρείται υπεύθυνο για μια προηγούμενη αδικία. Το στοιχείο που διαφοροποιεί την εκδίκηση από άλλες μορφές επιθετικότητας είναι ότι συνδέεται με ένα προηγούμενο γεγονός, το οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται ως προσβολή, παραβίαση, απειλή ή άδικη μεταχείριση. Η εκδίκηση, επομένως, δεν αφορά αποκλειστικά την πρόκληση πόνου. Συχνά περιλαμβάνει την επιθυμία να μεταφερθεί ένα μήνυμα στον υπαίτιο: ότι η συμπεριφορά του ήταν απαράδεκτη, ότι προκάλεσε συνέπειες και ότι δεν μπορεί να επαναληφθεί χωρίς αντίδραση.

Οι McCullough et al. (2013) προτείνουν ότι η εκδίκηση και η συγχώρεση μπορούν να εξεταστούν ως διαφορετικές στρατηγικές διαχείρισης των κοινωνικών σχέσεων. Η πρώτη συνδέεται με την αποτροπή μελλοντικής εκμετάλλευσης, ενώ η δεύτερη μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να συμβάλει στη διατήρηση ή αποκατάσταση μιας σχέσης. Πρόκειται για μια θεωρητική προσέγγιση που βοηθά στην κατανόηση της λειτουργίας της εκδίκησης, χωρίς να σημαίνει ότι κάθε εκδικητική συμπεριφορά είναι αναγκαία, προσαρμοστική ή δικαιολογημένη.

Είναι επίσης σημαντικό να διαχωρίσουμε τρεις διαφορετικές έννοιες: τον θυμό, την επιθυμία εκδίκησης και την επιθετική συμπεριφορά. Ο θυμός αποτελεί μια συναισθηματική αντίδραση. Η επιθυμία εκδίκησης περιλαμβάνει την πρόθεση ή τη φαντασίωση ανταπόδοσης. Η επιθετική συμπεριφορά αφορά την πραγματική εκδήλωση μιας ενέργειας με πρόθεση πρόκλησης βλάβης. Οι τρεις αυτές διαδικασίες μπορούν να συνδέονται, αλλά δεν ταυτίζονται. Ένας άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται έντονο θυμό ή να σκέφτεται την εκδίκηση χωρίς ποτέ να ενεργήσει επιθετικά.

Γιατί η αδικία μπορεί να δημιουργήσει επιθυμία εκδίκησης;

Η εμπειρία της αδικίας δεν περιορίζεται στην αντικειμενική βλάβη που μπορεί να έχει υποστεί ένα άτομο. Περιλαμβάνει επίσης την ερμηνεία του γεγονότος, την απόδοση ευθύνης και την αξιολόγηση των συνεπειών του. Για παράδειγμα, μια επαγγελματική αδικία μπορεί να συνεπάγεται οικονομική απώλεια, αλλά και την αίσθηση ότι η προσπάθεια του ατόμου υποτιμήθηκε. Μια προδοσία σε μια προσωπική σχέση μπορεί να συνοδεύεται από την αντίληψη ότι παραβιάστηκε η εμπιστοσύνη ή ότι το άλλο πρόσωπο εκμεταλλεύτηκε μια σχέση εγγύτητας. Η επιθυμία εκδίκησης μπορεί να εμφανιστεί όταν το άτομο θεωρεί ότι η αδικία παραμένει χωρίς συνέπειες και ότι ο υπαίτιος δεν έχει αναγνωρίσει τη βλάβη που προκάλεσε.

Η ανάγκη αποκατάστασης της δικαιοσύνης. Η αίσθηση ότι κάποιος παραβίασε έναν βασικό κανόνα αμοιβαιότητας μπορεί να δημιουργήσει την ανάγκη αποκατάστασης μιας ισορροπίας. Το άτομο ενδέχεται να σκέφτεται ότι, εφόσον υπέστη μια άδικη μεταχείριση, θα πρέπει να υπάρξει μια αντίστοιχη συνέπεια για εκείνον που την προκάλεσε. Ωστόσο, εδώ εμφανίζεται μια κρίσιμη διάκριση: η αποκατάσταση της δικαιοσύνης δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την πρόκληση ισοδύναμου πόνου. Η αναγνώριση της βλάβης, η αποζημίωση, η λογοδοσία και η πρόληψη επανάληψης της συμπεριφοράς αποτελούν διαφορετικούς τρόπους αντιμετώπισης μιας αδικίας. Η εκδίκηση αποτελεί μόνο μία πιθανή αντίδραση και δεν είναι απαραίτητα η αποτελεσματικότερη.

Η ανάγκη να κατανοήσει ο άλλος τη βλάβη που προκάλεσε. Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα προκύπτει από την έρευνα των Gollwitzer et al. (2011). Οι ερευνητές εξέτασαν τι είναι εκείνο που προσφέρει ικανοποίηση στα άτομα όταν επιδιώκουν την εκδίκηση. Διαπίστωσαν ότι η ικανοποίηση δεν εξαρτάται απλώς από το εάν ο υπαίτιος υποφέρει, αλλά συνδέεται σημαντικά με το εάν κατανοεί ότι η ανταπόδοση αποτελεί συνέπεια της προηγούμενης συμπεριφοράς του. Με άλλα λόγια, για ορισμένα άτομα, η εκδίκηση φαίνεται να λειτουργεί ως προσπάθεια επικοινωνίας ενός μηνύματος και όχι αποκλειστικά ως επιθυμία πρόκλησης πόνου. Το εύρημα αυτό δεν αποδεικνύει ότι η εκδίκηση αποτελεί αποτελεσματικό τρόπο επίλυσης συγκρούσεων. Αναδεικνύει, όμως, ότι πίσω από την επιθυμία ανταπόδοσης μπορεί να βρίσκεται μια ανάγκη αναγνώρισης της αδικίας.

Πότε η ανάγκη δικαιοσύνης μετατρέπεται σε επιθετικότητα;

Δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο χρονικό σημείο ή ένα μοναδικό ψυχολογικό χαρακτηριστικό που καθορίζει πότε η επιθυμία αποκατάστασης της αδικίας θα εξελιχθεί σε επιθετική συμπεριφορά. Η μετάβαση αυτή επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως η ένταση της συναισθηματικής αντίδρασης, η ερμηνεία των προθέσεων του άλλου, η ικανότητα αναστολής της συμπεριφοράς, η διαθεσιμότητα εναλλακτικών τρόπων επίλυσης της σύγκρουσης και οι προσδοκίες σχετικά με τις συνέπειες της ανταπόδοσης.

Ένα ουσιαστικό σημείο διαφοροποίησης εμφανίζεται όταν ο στόχος μετατοπίζεται από την αποκατάσταση της βλάβης στην πρόκληση βλάβης στον άλλον. Για παράδειγμα:

Η σκέψη «θέλω να αναγνωρίσει ότι με αδίκησε» εκφράζει μια ανάγκη λογοδοσίας.

Η σκέψη «θέλω να υποστεί συνέπειες για αυτό που έκανε» μπορεί να αφορά θεμιτή διεκδίκηση δικαιοσύνης, ανάλογα με τη φύση και την αναλογικότητα των συνεπειών.

Αντίθετα, η σκέψη «θέλω να πονέσει όσο πόνεσα» υποδηλώνει ότι η πρόκληση οδύνης έχει αρχίσει να αποκτά αυτοτελή σημασία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η συγκεκριμένη σκέψη θα οδηγήσει απαραίτητα σε επιθετική συμπεριφορά. Αποτελεί, ωστόσο, μια σημαντική μετατόπιση στο περιεχόμενο της επιθυμίας ανταπόδοσης. Η επιθετικότητα μπορεί να εκδηλωθεί με διαφορετικές μορφές, όπως λεκτική επίθεση, απειλές, σκόπιμη κοινωνική υπονόμευση, καταστροφή περιουσίας ή σωματική βία. Η ένταση της συμπεριφοράς και οι συνέπειές της διαφέρουν σημαντικά. Για τον λόγο αυτό, δεν είναι επιστημονικά ορθό να αντιμετωπίζονται όλες οι εκδηλώσεις εκδίκησης ως ισοδύναμες.

Ο θυμός και η επιθυμία ανάκτησης του ελέγχου

Ο θυμός αποτελεί συχνή αντίδραση σε καταστάσεις που αξιολογούνται ως άδικες, απειλητικές ή προσβλητικές. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η εμπειρία της αδικίας συνοδεύεται από αίσθημα αδυναμίας. Το άτομο μπορεί να θεωρεί ότι δεν είχε τη δυνατότητα να αποτρέψει το γεγονός, να προστατεύσει τον εαυτό του ή να επηρεάσει τις συνέπειές του. Η εκδίκηση μπορεί τότε να εμφανιστεί ως ένας τρόπος ανάκτησης της δυνατότητας δράσης. Η επιθυμία αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο επιδιώκει την κυριαρχία πάνω στους άλλους. Μπορεί να συνδέεται με την προσπάθεια να πάψει να αισθάνεται αβοήθητο απέναντι σε μια κατάσταση που βίωσε ως άδικη.

Ωστόσο, η αίσθηση ελέγχου που προσφέρει η σκέψη της εκδίκησης δεν συνεπάγεται ότι η πραγματοποίησή της θα οδηγήσει σε ουσιαστική αποκατάσταση της ασφάλειας ή της αυτονομίας. Η ανάκτηση του ελέγχου μπορεί να επιτευχθεί και μέσα από άλλες διαδικασίες, όπως η θέσπιση ορίων, η αναζήτηση υποστήριξης, η τεκμηρίωση μιας παραβίασης ή η προσφυγή σε κατάλληλους θεσμικούς μηχανισμούς.

Η εκδίκηση ως προσπάθεια συναισθηματικής ανακούφισης

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διάσταση της εκδίκησης αφορά τη σχέση της με τη συναισθηματική ρύθμιση. Όταν κάποιος βιώνει απόρριψη, προσβολή ή ταπείνωση, μπορεί να αισθάνεται έντονη δυσφορία. Η σκέψη ότι θα ανταποδώσει τη βλάβη ενδέχεται να δημιουργεί την προσδοκία πως θα αισθανθεί καλύτερα.

Οι Chester και DeWall (2017) διερεύνησαν τη σχέση μεταξύ κοινωνικής απόρριψης, επιθετικότητας και συναισθηματικής κατάστασης σε έξι μελέτες, με συνολικά 1.516 συμμετέχοντες. Τα ευρήματά τους έδειξαν ότι, υπό συγκεκριμένες πειραματικές συνθήκες, η ανταποδοτική επιθετικότητα μπορούσε να συνδεθεί με βελτίωση της συναισθηματικής κατάστασης μετά την εμπειρία της απόρριψης. Η προσδοκία αυτής της βελτίωσης αποτελούσε έναν από τους παράγοντες που συνέβαλαν στην επιθετική αντίδραση. Το εύρημα αυτό είναι σημαντικό, επειδή δείχνει ότι η επιθετικότητα δεν προκύπτει πάντοτε αποκλειστικά από την αδυναμία διαχείρισης του θυμού. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να λειτουργεί ως σκόπιμη, αν και δυνητικά επιβλαβής, προσπάθεια μεταβολής μιας δυσάρεστης συναισθηματικής κατάστασης.

Χρειάζεται, ωστόσο, προσοχή στην ερμηνεία του. Η βραχυπρόθεσμη συναισθηματική ανακούφιση δεν αποτελεί ένδειξη ότι η εκδίκηση είναι ωφέλιμη μακροπρόθεσμα. Επίσης, τα πειραματικά ευρήματα δεν μπορούν να γενικευθούν αυτομάτως σε σοβαρές μορφές διαπροσωπικής βίας ή σε όλες τις πραγματικές συνθήκες σύγκρουσης.

Γιατί η εκδίκηση δεν προσφέρει πάντα την ανακούφιση που περιμένουμε;

Η αντίληψη ότι η εκδίκηση θα μας κάνει να αισθανθούμε καλύτερα δεν επιβεβαιώνεται σε όλες τις περιπτώσεις. Οι Carlsmith et al. (2008) εξέτασαν τις συναισθηματικές συνέπειες της ανταποδοτικής τιμωρίας μέσα από τρεις πειραματικές μελέτες. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι συμμετέχοντες συχνά ανέμεναν πως η τιμωρία του υπαιτίου θα βελτίωνε τη συναισθηματική τους κατάσταση. Ωστόσο, όσοι προχωρούσαν στην ανταπόδοση μπορούσαν να συνεχίσουν να σκέφτονται το πρόσωπο που τους είχε αδικήσει, ενώ όσοι δεν ανταπέδιδαν ήταν πιθανότερο να απομακρυνθούν γνωστικά από το περιστατικό.

Οι ερευνητές υποστήριξαν ότι η εκδίκηση μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να διατηρεί ενεργή τη νοητική ενασχόληση με την αδικία, αντί να συμβάλλει στην απομάκρυνση από αυτήν. Το στοιχείο αυτό βοηθά να κατανοήσουμε γιατί μια πράξη ανταπόδοσης μπορεί να μην προσφέρει το αναμενόμενο αίσθημα ολοκλήρωσης. Το άτομο μπορεί να συνεχίσει να αναρωτιέται εάν η αντίδρασή του ήταν αρκετή, εάν ο άλλος κατάλαβε τι έκανε ή εάν θα έπρεπε να είχε ενεργήσει διαφορετικά.

Έτσι, η εκδίκηση μπορεί να παρατείνει την ψυχολογική ενασχόληση με το αρχικό γεγονός.

Τα ευρήματα των Chester και DeWall (2017) και των Carlsmith et al. (2008) δεν είναι απαραίτητα αντιφατικά. Εξετάζουν διαφορετικές συνθήκες και διαστάσεις της ανταπόδοσης. Η εκδίκηση μπορεί να συνδέεται με πρόσκαιρη συναισθηματική ικανοποίηση σε ορισμένα πλαίσια, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οδηγεί σε διαρκή ανακούφιση.

Η παγίδα της επαναλαμβανόμενης σκέψης: Όταν η αδικία παραμένει διαρκώς παρούσα

Μετά από μια σημαντική αδικία, είναι συνηθισμένο το άτομο να επανέρχεται νοητικά στο γεγονός. Μπορεί να αναπαράγει τη συζήτηση, να εξετάζει τι θα μπορούσε να είχε πει ή να φαντάζεται διαφορετικές αντιδράσεις. Αυτή η επεξεργασία δεν είναι απαραίτητα προβληματική. Η ανασκόπηση ενός δυσάρεστου γεγονότος μπορεί να βοηθήσει στην κατανόησή του και στον σχεδιασμό αποτελεσματικότερων αντιδράσεων.

Ωστόσο, όταν οι ίδιες σκέψεις επαναλαμβάνονται χωρίς να οδηγούν σε νέα κατανόηση ή πρακτική επίλυση, μπορεί να εμφανιστεί ένα μοτίβο μηρυκασμού (rumination). Στο πλαίσιο της εκδίκησης, ο μηρυκασμός μπορεί να περιλαμβάνει επαναλαμβανόμενες σκέψεις σχετικά με το πώς θα μπορούσε να τιμωρηθεί ο υπαίτιος ή πώς θα μπορούσε να αποκατασταθεί η αίσθηση δικαιοσύνης.

Η έρευνα των Carlsmith et al. (2008) υποδεικνύει ότι η ανταποδοτική συμπεριφορά μπορεί, σε ορισμένες περιπτώσεις, να διατηρεί αυτή τη νοητική ενασχόληση. Είναι σημαντικό, επομένως, να διαχωρίζουμε την επεξεργασία μιας εμπειρίας από τη συνεχή αναπαραγωγή της. Η πρώτη μπορεί να συμβάλει στη λήψη αποφάσεων. Η δεύτερη ενδέχεται να διατηρεί την προσοχή στραμμένη στην αδικία, χωρίς να προσφέρει ουσιαστική διέξοδο.

Ο φαύλος κύκλος της ανταπόδοσης: Όταν η εκδίκηση δημιουργεί νέα αδικία

Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της εκδικητικής συμπεριφοράς είναι ότι μπορεί να οδηγήσει σε κλιμάκωση μιας σύγκρουσης. Ας υποθέσουμε ότι δύο άνθρωποι βρίσκονται σε μια έντονη διαπροσωπική διαφωνία. Ο πρώτος θεωρεί ότι έχει αδικηθεί και αποφασίζει να ανταποδώσει την προσβολή. Ο δεύτερος, όμως, μπορεί να ερμηνεύσει την ανταπόδοση ως μια νέα, αδικαιολόγητη επίθεση.

Από τη δική του οπτική, η αντίδρασή του ενδέχεται επίσης να φαίνεται δικαιολογημένη. Έτσι, κάθε πλευρά μπορεί να αντιλαμβάνεται τη δική της συμπεριφορά ως αποκατάσταση της δικαιοσύνης και τη συμπεριφορά της άλλης ως επιθετικότητα. Η διαδικασία αυτή μπορεί να δημιουργήσει έναν κύκλο αμοιβαίας ανταπόδοσης, στον οποίο η αρχική αδικία σταδιακά υποχωρεί ως κεντρικό ζήτημα και αντικαθίσταται από διαδοχικές συγκρούσεις.

Οι McCullough et al. (2013) αναδεικνύουν ότι, παρότι η εκδίκηση μπορεί να λειτουργεί ως μηχανισμός αποτροπής μελλοντικών επιβλαβών ενεργειών, συνεπάγεται επίσης κοινωνικό κόστος και μπορεί να δυσχεράνει τη διατήρηση ή αποκατάσταση μιας σχέσης. Η κλιμάκωση δεν είναι αναπόφευκτη. Εξαρτάται από τις συνθήκες, τις αντιδράσεις των εμπλεκομένων και τις διαθέσιμες δυνατότητες επίλυσης της διαφοράς. Ωστόσο, η εκδίκηση ενέχει έναν σημαντικό κίνδυνο: η προσπάθεια να αποκατασταθεί μια προηγούμενη αδικία μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία μιας νέας.

Εκδίκηση και δικαιοσύνη: Ποια είναι η ουσιαστική διαφορά;

Η εκδίκηση και η δικαιοσύνη συχνά συγχέονται, επειδή και οι δύο συνδέονται με την αντίδραση απέναντι σε μια παραβίαση. Ωστόσο, διαφέρουν ως προς τους στόχους, τις διαδικασίες και τα κριτήρια που καθορίζουν την αντίδραση. Η εκδίκηση αποτελεί μια προσωπική μορφή ανταπόδοσης. Η ένταση και το περιεχόμενό της μπορούν να επηρεάζονται από τον θυμό, την επιθυμία τιμωρίας και την υποκειμενική αξιολόγηση της βλάβης.

Αντίθετα, η θεσμική απονομή δικαιοσύνης στηρίζεται, τουλάχιστον ως κανονιστική αρχή, σε διαδικασίες αξιολόγησης αποδεικτικών στοιχείων, λογοδοσίας και αναλογικότητας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι θεσμοί αποδίδουν πάντοτε δικαιοσύνη ή ότι κάθε νόμιμη διαδικασία ανταποκρίνεται πλήρως στις ανάγκες του ατόμου που έχει υποστεί βλάβη. Σημαίνει, όμως, ότι η προσωπική επιθυμία ανταπόδοσης δεν αποτελεί από μόνη της επαρκές κριτήριο για τον καθορισμό μιας δίκαιης αντίδρασης.

Για παράδειγμα, ένα άτομο που έχει υποστεί συκοφαντική δυσφήμηση μπορεί να επιδιώξει τη νομική προστασία του, την αποκατάσταση της φήμης του ή την αναγνώριση της βλάβης. Η επιδίωξη αυτών των στόχων δεν ταυτίζεται με την εκδίκηση, ακόμη και όταν συνοδεύεται από έντονο θυμό. Αντίθετα, η σκόπιμη διάδοση ψευδών πληροφοριών για τον υπαίτιο, με στόχο να υποστεί αντίστοιχη βλάβη, αποτελεί μια διαφορετική μορφή αντίδρασης. Η διάκριση, επομένως, δεν βρίσκεται απλώς στο εάν υπάρχουν συνέπειες για εκείνον που προκάλεσε την αδικία, αλλά στον σκοπό, τα μέσα και την αναλογικότητα της αντίδρασης.

Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε την επιθυμία εκδίκησης χωρίς να αρνηθούμε την αδικία;

Η αποτελεσματική διαχείριση της επιθυμίας εκδίκησης δεν απαιτεί να υποτιμήσουμε όσα συνέβησαν ή να καταπιέσουμε τον θυμό μας. Αντίθετα, προϋποθέτει να αναγνωρίσουμε τη συναισθηματική μας αντίδραση και να εξετάσουμε με μεγαλύτερη σαφήνεια τους στόχους και τις πιθανές συνέπειες των επιλογών μας.

A. Αναγνώριση της πραγματικής ανάγκης. Ένα πρώτο βήμα είναι να αναρωτηθούμε τι ακριβώς επιθυμούμε να αλλάξει. Χρειαζόμαστε αναγνώριση της αδικίας; Επιθυμούμε αποκατάσταση μιας συγκεκριμένης βλάβης; Θέλουμε να προστατευτούμε από την επανάληψη της συμπεριφοράς; Ή επιδιώκουμε να βιώσει ο άλλος τον ίδιο πόνο; Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα μπορούν να βοηθήσουν στη διάκριση ανάμεσα στην ανάγκη δικαιοσύνης και στην επιθυμία ανταπόδοσης.

B. Διαχωρισμός συναισθήματος και συμπεριφοράς. Ο θυμός δεν αποτελεί από μόνος του επιθετική συμπεριφορά. Η αναγνώριση της επιθυμίας εκδίκησης δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να την υλοποιήσουμε. Η δυνατότητα να παρατηρούμε μια έντονη συναισθηματική αντίδραση χωρίς να ενεργούμε αμέσως βάσει αυτής μπορεί να συμβάλει στη λήψη περισσότερο επεξεργασμένων αποφάσεων.

Γ. Εξέταση των αναμενόμενων συνεπειών. Πριν από μια ανταποδοτική ενέργεια, είναι χρήσιμο να εξετάσουμε εάν η συγκεκριμένη συμπεριφορά μπορεί πράγματι να οδηγήσει στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Θα αποκαταστήσει τη βλάβη; Θα ενισχύσει την ασφάλειά μας; Θα επιλύσει τη σύγκρουση; Ή υπάρχει πιθανότητα να προκαλέσει νέες αντιδράσεις και να παρατείνει την αντιπαράθεση; Η έρευνα των Carlsmith et al. (2008) υποδεικνύει ότι οι άνθρωποι δεν προβλέπουν πάντοτε με ακρίβεια τις συναισθηματικές συνέπειες της ανταπόδοσης.

Δ. Αναζήτηση εναλλακτικών τρόπων αποκατάστασης. Η αποκατάσταση μιας αδικίας μπορεί να περιλαμβάνει τη σαφή επικοινωνία των ορίων μας, την αναζήτηση υποστήριξης, την υποβολή καταγγελίας όπου ενδείκνυται ή την προσφυγή σε κατάλληλες νομικές και θεσμικές διαδικασίες. Οι επιλογές αυτές δεν αποτελούν ένδειξη αδυναμίας ούτε συνεπάγονται αποδοχή της αδικίας. Αντίθετα, μπορούν να αποτελέσουν ενεργητικές μορφές προστασίας και διεκδίκησης.

Ε. Αναζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης. Όταν η επιθυμία εκδίκησης γίνεται επίμονη, επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα ή συνοδεύεται από δυσκολία ελέγχου επιθετικών παρορμήσεων, η υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να είναι χρήσιμη. Η ψυχολογική παρέμβαση μπορεί να εστιάσει στην αναγνώριση των συναισθηματικών αντιδράσεων, στην επεξεργασία της εμπειρίας αδικίας, στη διαχείριση του θυμού και στην ανάπτυξη εναλλακτικών τρόπων αντιμετώπισης των συγκρούσεων. Σε περιπτώσεις συγκεκριμένων απειλών ή άμεσου κινδύνου βίας, απαιτείται πρωτίστως αξιολόγηση και προστασία της ασφάλειας των εμπλεκομένων.

Συμπεράσματα: Η αποκατάσταση της δικαιοσύνης δεν απαιτεί την αναπαραγωγή της βλάβης

Η επιθυμία εκδίκησης αποτελεί μια ανθρώπινη αντίδραση που μπορεί να εμφανιστεί όταν βιώνουμε προδοσία, ταπείνωση, απόρριψη ή αδικία. Δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ψυχοπαθολογίας ούτε συνεπάγεται ότι το άτομο θα εκδηλώσει επιθετική συμπεριφορά.

Η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι η εκδίκηση μπορεί να εξυπηρετεί διαφορετικές ψυχολογικές λειτουργίες: την προσπάθεια αποτροπής μελλοντικής βλάβης, την ανάγκη αναγνώρισης της αδικίας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, την επιδίωξη προσωρινής συναισθηματικής ανακούφισης (McCullough et al., 2013· Gollwitzer et al., 2011· Chester & DeWall, 2017).

Ωστόσο, η πραγματοποίηση μιας εκδικητικής ενέργειας δεν εγγυάται την αποκατάσταση της δικαιοσύνης ή τη μακροπρόθεσμη συναισθηματική ανακούφιση. Αντίθετα, μπορεί να συντηρήσει την ενασχόληση με το αρχικό γεγονός ή να συμβάλει στην κλιμάκωση μιας σύγκρουσης (Carlsmith et al., 2008).

Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι εάν έχουμε δικαίωμα να αισθανόμαστε θυμό απέναντι σε μια αδικία. Είναι πώς επιλέγουμε να ανταποκριθούμε σε αυτόν. Η αναγνώριση της βλάβης, η διεκδίκηση δικαιωμάτων, η αναζήτηση λογοδοσίας και η προστασία από μελλοντικές παραβιάσεις μπορούν να αποτελέσουν ουσιαστικές μορφές αποκατάστασης, χωρίς να απαιτούν την πρόκληση νέας βλάβης. Η δικαιοσύνη δεν προϋποθέτει να υποφέρει ο άλλος με τον ίδιο τρόπο που υποφέραμε εμείς. Προϋποθέτει να αναγνωριστεί η αδικία, να αντιμετωπιστούν οι συνέπειές της και, όπου είναι δυνατόν, να αποτραπεί η επανάληψή της.

Βιβλιογραφία

Carlsmith, K. M., Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). The paradoxical consequences of revenge. Journal of Personality and Social Psychology, 95(6), 1316–1324. https://doi.org/10.1037/a0012165

Chester, D. S., & DeWall, C. N. (2017). Combating the sting of rejection with the pleasure of revenge: A new look at how emotion shapes aggression. Journal of Personality and Social Psychology, 112(3), 413–430. https://doi.org/10.1037/pspi0000080

Gollwitzer, M., Meder, M., & Schmitt, M. (2011). What gives victims satisfaction when they seek revenge? European Journal of Social Psychology, 41(3), 364–374. https://doi.org/10.1002/ejsp.782

McCullough, M. E., Kurzban, R., & Tabak, B. A. (2013). Cognitive systems for revenge and forgiveness. Behavioral and Brain Sciences, 36(1), 1–15. https://doi.org/10.1017/S0140525X11002160