Όρια ή αδιαφορία; Όταν η αυτοφροντίδα γίνεται άλλοθι απομάκρυνσης.
Τα τελευταία χρόνια, η έννοια των προσωπικών ορίων έχει αποκτήσει ιδιαίτερη θέση στον δημόσιο λόγο. Μαθαίνουμε να λέμε «όχι», να αναγνωρίζουμε τις ανάγκες μας, να απομακρυνόμαστε από σχέσεις που μας επιβαρύνουν και να προστατεύουμε την ψυχική μας υγεία. Πρόκειται για μια σημαντική αλλαγή, ιδιαίτερα σε μια κοινωνία όπου η υπερπροσαρμογή, η ενοχή και η δυσκολία διεκδίκησης προσωπικού χώρου συχνά παρουσιάζονταν ως αρετές.
Ωστόσο, κάπου στη διαδρομή φαίνεται ότι η έννοια των ορίων άρχισε να αποκτά ένα διαφορετικό νόημα. Όλο και συχνότερα, κάθε διαφωνία αντιμετωπίζεται ως παραβίαση, κάθε απαίτηση ως υπέρβαση και κάθε δυσάρεστη συνθήκη ως λόγος αποχώρησης. Η φράση «προστατεύω την ψυχική μου ηρεμία» χρησιμοποιείται άλλοτε για να περιγράψει μια ουσιαστική πράξη αυτοφροντίδας και άλλοτε για να δικαιολογήσει την αδιαφορία, την τιμωρητική συμπεριφορά ή την απουσία συμμετοχής.
Μήπως, τελικά, έχουμε αρχίσει να συγχέουμε τα προσωπικά όρια με την αποφυγή κάθε ευθύνης;
Τα όρια δεν είναι τρόπος να τιμωρούμε τους άλλους
Ένα προσωπικό όριο αφορά πρωτίστως το τι αποδέχομαι, τι δεν αποδέχομαι και πώς επιλέγω να αντιδράσω όταν μια συνθήκη δεν είναι συμβατή με τις ανάγκες και τις αξίες μου.
Δεν είναι, όμως, ένας μηχανισμός μέσω του οποίου ελέγχω τη συμπεριφορά των άλλων, τους επιβάλλω συνέπειες επειδή διαφώνησαν μαζί μου ή τους στερώ την επικοινωνία προκειμένου να αντιληφθούν ότι με δυσαρέστησαν.
Υπάρχει ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο «δεν μπορώ να συνεχίσω μια συζήτηση όταν υπάρχουν προσβολές» και στο «δεν θα σου ξαναμιλήσω επειδή δεν συμφώνησες μαζί μου». Στην πρώτη περίπτωση, το άτομο περιγράφει μια συνθήκη που χρειάζεται για να συνεχίσει να συμμετέχει σε μια αλληλεπίδραση. Στη δεύτερη, η απομάκρυνση μπορεί να λειτουργεί ως μέσο τιμωρίας ή άσκησης πίεσης.
Αντίστοιχα, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στην αποχώρηση από μια κακοποιητική ή επαναλαμβανόμενα επιβαρυντική σχέση και στην απομάκρυνση από κάθε σχέση στην οποία χρειάζεται να διαχειριστούμε μια διαφωνία, να αναλάβουμε ευθύνη ή να κάνουμε έναν συμβιβασμό.
Τα όρια δεν καταργούν τη διαπραγμάτευση, την επικοινωνία και την αμοιβαιότητα. Δεν σημαίνουν ότι οι άλλοι πρέπει πάντοτε να προσαρμόζονται στις δικές μας ανάγκες, ενώ εμείς διατηρούμε το δικαίωμα να μην προσαρμοζόμαστε ποτέ στις δικές τους.
Διαβάστε περισσότερα άρθρα για την υγιή και ωφέλιμη θέσπιση ορίων εδώ.
Η ηρεμία δεν μπορεί να γίνει το μοναδικό κριτήριο των επιλογών μας
Η προστασία της ψυχικής υγείας είναι σημαντική. Δεν είναι, όμως, ταυτόσημη με την απουσία δυσφορίας.
Η καθημερινή ζωή περιλαμβάνει αναπόφευκτα συγκρούσεις, διαφωνίες, ματαιώσεις και υποχρεώσεις. Υπάρχουν στιγμές που χρειάζεται να ακούσουμε κάτι δυσάρεστο, να παραδεχτούμε ότι κάναμε λάθος, να ζητήσουμε συγγνώμη ή να παραμείνουμε σε μια δύσκολη συζήτηση αντί να αποχωρήσουμε αμέσως.
Αν κάθε εμπειρία που προκαλεί δυσφορία αντιμετωπίζεται ως απειλή για την ψυχική μας ισορροπία, τότε κινδυνεύουμε να περιορίσουμε σημαντικά την ικανότητά μας να διαχειριζόμαστε τις αναπόφευκτες δυσκολίες της ζωής.
Η ψυχολογική ευελιξία δεν σημαίνει ότι αποδεχόμαστε τα πάντα ή ότι παραμένουμε σε επιβλαβείς συνθήκες. Σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε τη δυσφορία, να αξιολογούμε την κατάσταση και να επιλέγουμε τη συμπεριφορά μας με βάση τις αξίες και τους μακροπρόθεσμους στόχους μας, αντί να καθοδηγούμαστε αποκλειστικά από την ανάγκη να αισθανθούμε καλύτερα τη δεδομένη στιγμή.
Επομένως, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν μια κατάσταση διαταράσσει την ηρεμία μας. Είναι και το αν ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να αντιδράσουμε εξυπηρετεί πραγματικά όσα θεωρούμε σημαντικά.
Πού βρίσκεται η ευθύνη μας απέναντι στους άλλους;
Η συζήτηση γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν μεταφέρεται από τις προσωπικές σχέσεις στην κοινωνική ζωή.
Ζούμε μέσα σε κοινότητες. Χρησιμοποιούμε κοινόχρηστους χώρους, εργαζόμαστε σε οργανισμούς, συμμετέχουμε σε ομάδες, απολαμβάνουμε δημόσιες υπηρεσίες και επωφελούμαστε από τη συνεισφορά άλλων ανθρώπων. Παρ’ όλα αυτά, συχνά αντιμετωπίζουμε την κοινωνική συμμετοχή σαν μια προαιρετική επιβάρυνση, την οποία μπορούμε να απορρίψουμε κάθε φορά που απαιτεί χρόνο, προσπάθεια ή προσωπική διευκόλυνση.
Δεν αναλαμβάνουμε πρωτοβουλίες, δεν συμμετέχουμε σε συλλογικές διαδικασίες, δεν ενδιαφερόμαστε για όσα συμβαίνουν γύρω μας και αποφεύγουμε να εμπλακούμε σε ζητήματα που δεν μας αφορούν άμεσα. Όταν, μάλιστα, κάποιος μας ζητήσει να συνεισφέρουμε, η απάντηση μπορεί να είναι ότι έχουμε δικαίωμα να προστατεύσουμε την ψυχική μας ηρεμία.
Ασφαλώς, κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να συμμετέχει σε κάθε δράση, να αναλαμβάνει κάθε ευθύνη ή να διαθέτει απεριόριστο χρόνο και ενέργεια για τους άλλους. Υπάρχουν πραγματικοί περιορισμοί, προσωπικές δυσκολίες και περίοδοι κατά τις οποίες χρειάζεται να αποσυρθούμε.
Ωστόσο, άλλο είναι να αναγνωρίζουμε τα όριά μας και άλλο να θεωρούμε ότι δεν έχουμε καμία ευθύνη απέναντι στο συλλογικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε.
Η κοινωνική ζωή προϋποθέτει αμοιβαιότητα. Οι κοινότητες δεν λειτουργούν μόνο επειδή κάποιος άλλος αναλαμβάνει να φροντίσει τους κοινόχρηστους χώρους, να υπερασπιστεί ένα δικαίωμα, να βοηθήσει έναν ευάλωτο άνθρωπο ή να οργανώσει μια συλλογική προσπάθεια. Λειτουργούν επειδή οι άνθρωποι συνεισφέρουν, ο καθένας με τις δυνατότητές του.
Η έρευνα γύρω από τον εθελοντισμό και την κοινωνική συμπεριφορά έχει αναδείξει τη σημασία της συμμετοχής, της αλληλεγγύης και της σύνδεσης με την κοινότητα τόσο για τη συλλογική λειτουργία όσο και για την ευημερία των ίδιων των ανθρώπων που συμμετέχουν (Omoto & Snyder, 2002· Penner et al., 2005).
Η αυτοφροντίδα χωρίς αμοιβαιότητα κινδυνεύει να γίνει ατομικισμός
Υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να φροντίζω τον εαυτό μου και στο να αντιμετωπίζω κάθε ανάγκη των άλλων ως απειλή για την προσωπική μου άνεση. Η αυτοφροντίδα δεν προϋποθέτει την αδιαφορία για τους γύρω μας. Μπορούμε να αναγνωρίζουμε ότι έχουμε περιορισμένες αντοχές και ταυτόχρονα να διατηρούμε την ικανότητα να νοιαζόμαστε, να συνεργαζόμαστε και να αναλαμβάνουμε ευθύνες.
Δεν χρειάζεται να εξαντληθούμε για να είμαστε υποστηρικτικοί. Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε με όλους για να συνεργαστούμε. Δεν χρειάζεται να είμαστε διαθέσιμοι ανά πάσα στιγμή για να είμαστε άνθρωποι με κοινωνική συνείδηση.
Αλλά χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ότι η συνύπαρξη δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στην προσωπική μας ευκολία.
Όταν όλοι περιμένουν από τους άλλους να αναλάβουν πρωτοβουλίες, να κάνουν υποχωρήσεις και να προσφέρουν χρόνο, ενώ οι ίδιοι επικαλούνται διαρκώς την ανάγκη προστασίας της προσωπικής τους ηρεμίας, τότε η συλλογική ευθύνη αποδυναμώνεται.
Και αυτό δεν είναι απαραίτητα αυτοφροντίδα. Μπορεί να είναι απλώς ένας τρόπος να αποφεύγουμε το μερίδιο ευθύνης που μας αναλογεί.
Μπορούμε να βάζουμε όρια και να παραμένουμε διαθέσιμοι για τους άλλους;
Το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα στον εαυτό μας και στους άλλους. Είναι να μάθουμε να συνυπάρχουμε χωρίς να ακυρώνουμε ούτε τις προσωπικές μας ανάγκες ούτε την ύπαρξη και τις ανάγκες των ανθρώπων γύρω μας.
Μπορούμε να πούμε «όχι» χωρίς να τιμωρούμε. Να διαφωνούμε χωρίς να διακόπτουμε κάθε επικοινωνία. Να αποχωρούμε από μια επιβλαβή συνθήκη χωρίς να θεωρούμε κάθε δυσκολία επιβλαβή. Να προστατεύουμε τον χρόνο μας χωρίς να αδιαφορούμε για την κοινότητα στην οποία ανήκουμε.
Ίσως, λοιπόν, χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε τι εννοούμε όταν μιλάμε για όρια και ψυχική ηρεμία.
Πριν χαρακτηρίσουμε μια κατάσταση ως παραβίαση των ορίων μας, αξίζει να αναρωτηθούμε: Μου ζητείται πράγματι κάτι που με υπερβαίνει ή απλώς κάτι που δεν με εξυπηρετεί; Απομακρύνομαι επειδή χρειάζεται να προστατευτώ ή επειδή δυσκολεύομαι να διαχειριστώ τη διαφωνία; Αρνούμαι επειδή δεν έχω τη δυνατότητα να συνεισφέρω ή επειδή δεν θέλω να αναλάβω καμία ευθύνη;
Και, ίσως, το σημαντικότερο: Αν όλοι γύρω μου λειτουργούσαν με τον ίδιο τρόπο, τι είδους κοινωνία θα δημιουργούσαμε;
Τα όρια είναι απαραίτητα για να μπορούμε να συνυπάρχουμε χωρίς να ακυρώνουμε τον εαυτό μας. Δεν είναι, όμως, άδεια να ακυρώνουμε τους άλλους. Η ψυχική μας ηρεμία έχει αξία, αλλά δεν μπορεί να αποτελεί τη μοναδική αξία με βάση την οποία οργανώνουμε τη ζωή μας. Γιατί η ουσιαστική φροντίδα του εαυτού δεν χρειάζεται να προϋποθέτει την αδιαφορία για τον κόσμο γύρω μας.
Βιβλιογραφία
Alberti, R. E., & Emmons, M. L. (2017). Your perfect right: Assertiveness and equality in your life and relationships (10th ed.). New Harbinger Publications.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
Omoto, A. M., & Snyder, M. (2002). Considerations of community: The context and process of volunteerism. American Behavioral Scientist, 45(5), 846–867. https://doi.org/10.1177/0002764202045005007
Penner, L. A., Dovidio, J. F., Piliavin, J. A., & Schroeder, D. A. (2005). Prosocial behavior: Multilevel perspectives. Annual Review of Psychology, 56, 365–392. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070141