(+30) 211 218 4311
info@traumahelp.gr

Blog

Πώς περνάμε από την πρόθεση στην πράξη;

Γιατί γνωρίζουμε τι μας κάνει καλό αλλά δυσκολευόμαστε να το εφαρμόσουμε; Γνωρίζουμε ότι θα μας έκανε καλό να ασκούμαστε συστηματικά, να οργανώνουμε καλύτερα τον χρόνο μας ή να θέτουμε όρια στις σχέσεις μας. Έχουμε σκεφτεί τα οφέλη, έχουμε αποφασίσει ότι θέλουμε να αλλάξουμε και, ενδεχομένως, έχουμε προσπαθήσει να το κάνουμε περισσότερες από μία φορές. Ωστόσο, στην καθημερινότητα, η πρόθεση συχνά δεν μετατρέπεται στην επιθυμητή συμπεριφορά.

Γιατί συμβαίνει αυτό;

Μια πιθανή εξήγηση είναι ότι η απόφαση για αλλαγή δεν προσδιορίζει απαραίτητα και τον τρόπο με τον οποίο θα πραγματοποιηθεί. Το «θέλω να οργανώσω καλύτερα τον χρόνο μου» περιγράφει έναν στόχο, αλλά δεν μας λέει τι θα κάνουμε όταν εμφανιστούν περισπασμοί. Το «θέλω να θέτω περισσότερα όρια» εκφράζει μια επιθυμία, αλλά δεν μας προετοιμάζει για τη στιγμή που κάποιος θα μας ζητήσει κάτι που δεν μπορούμε να αναλάβουμε.

Η ψυχολογία της συμπεριφοράς έχει μελετήσει αυτή την απόσταση ανάμεσα στην πρόθεση και στην πράξη. Μία από τις προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί για να τη μειώσουν είναι οι implementation intentions, οι οποίες αποδίδονται στα ελληνικά ως προθέσεις υλοποίησης.

Η βασική ιδέα είναι απλή: αντί να αποφασίζουμε μόνο τι θέλουμε να πετύχουμε, σχεδιάζουμε εκ των προτέρων πώς θα ανταποκριθούμε σε μια συγκεκριμένη κατάσταση που μπορεί να προκύψει.

Τι είναι οι προθέσεις υλοποίησης;

Οι προθέσεις υλοποίησης είναι συγκεκριμένα σχέδια που συνδέουν μια συνθήκη με μια προκαθορισμένη συμπεριφορά. Αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο της έρευνας του Peter Gollwitzer για την επίτευξη στόχων και διακρίνονται από τις γενικές προθέσεις που αφορούν το τι θέλουμε να πετύχουμε (Gollwitzer, 1999).

Η διαφορά γίνεται σαφέστερη μέσα από δύο παραδείγματα:

  • Πρόθεση στόχου: «Θέλω να διαχειρίζομαι καλύτερα τον χρόνο μου».
  • Πρόθεση υλοποίησης: «Όταν ξεκινάω την εργασία μου το πρωί, θα απενεργοποιώ τις ειδοποιήσεις του κινητού για τα πρώτα 30 λεπτά».

Στο πρώτο παράδειγμα, γνωρίζουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα. Στο δεύτερο, έχουμε προσδιορίσει μια συγκεκριμένη συνθήκη και την ενέργεια που θα ακολουθήσει.

Η χαρακτηριστική μορφή μιας πρόθεσης υλοποίησης είναι:

«Όταν συμβεί το Χ, θα κάνω το Ψ».

Το Χ είναι μια συγκεκριμένη κατάσταση, ένα ερέθισμα ή ένα σημείο της καθημερινότητας. Το Ψ είναι η συμπεριφορά που έχουμε επιλέξει εκ των προτέρων.

Για παράδειγμα:

  • «Όταν τελειώσω το πρωινό μου, θα περπατήσω για δέκα λεπτά».
  • «Όταν παρατηρήσω ότι αναβάλλω μια εργασία, θα ασχοληθώ μαζί της για πέντε λεπτά».
  • «Όταν κάποιος μου ζητήσει κάτι που δεν μπορώ να αναλάβω, θα του απαντήσω με σαφήνεια αντί να συμφωνήσω αυτόματα».

Η τεχνική δεν εγγυάται ότι θα πετύχουμε κάθε στόχο. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει να μετατρέψουμε μια γενική απόφαση σε ένα συγκεκριμένο σχέδιο δράσης.

Γιατί ένα συγκεκριμένο σχέδιο μπορεί να είναι πιο αποτελεσματικό;

Όταν δεν έχουμε αποφασίσει εκ των προτέρων τι θα κάνουμε, κάθε νέα κατάσταση μπορεί να απαιτεί μια επιπλέον απόφαση. Πρέπει να αξιολογήσουμε τι συμβαίνει, να θυμηθούμε τον στόχο μας και να επιλέξουμε πώς θα ενεργήσουμε.

Αυτή η διαδικασία μπορεί να δυσκολεύει την εφαρμογή μιας πρόθεσης, ιδιαίτερα όταν είμαστε κουρασμένοι, αγχωμένοι ή απασχολημένοι με άλλες απαιτήσεις.

Οι προθέσεις υλοποίησης επιχειρούν να μειώσουν αυτή την απόσταση, συνδέοντας ένα αναγνωρίσιμο ερέθισμα με μια προκαθορισμένη αντίδραση. Με αυτόν τον τρόπο, όταν εμφανιστεί η συγκεκριμένη συνθήκη, είναι ευκολότερο να αναγνωρίσουμε ποια ενέργεια έχουμε σχεδιάσει.

Σύμφωνα με τον Gollwitzer (1999), τέτοια σχέδια μπορούν να ενισχύσουν την ετοιμότητά μας να αντιληφθούμε την κατάλληλη ευκαιρία για δράση και να διευκολύνουν την έναρξη της συμπεριφοράς.

Η αποτελεσματικότητα της προσέγγισης έχει εξεταστεί και σε μετα-αναλυτικό επίπεδο. Οι Gollwitzer και Sheeran (2006), σε μετα-ανάλυση 94 ανεξάρτητων δοκιμών, διαπίστωσαν ότι οι προθέσεις υλοποίησης είχαν θετική επίδραση στην επίτευξη στόχων. Τα αποτελέσματα υποστηρίζουν τη χρησιμότητα του συγκεκριμένου σχεδιασμού, χωρίς να σημαίνουν ότι η τεχνική λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους ή σε κάθε περίσταση.

Το σημαντικό είναι ότι δεν βασιζόμαστε αποκλειστικά στην προσπάθεια να θυμηθούμε τον στόχο μας τη σωστή στιγμή. Έχουμε ήδη αποφασίσει πώς θέλουμε να ανταποκριθούμε σε μια συγκεκριμένη κατάσταση.

Πώς εφαρμόζονται στην καθημερινότητα;

Οι προθέσεις υλοποίησης μπορούν να αξιοποιηθούν σε διαφορετικούς τομείς της ζωής. Η εφαρμογή τους είναι πιο ουσιαστική όταν αφορά μια συμπεριφορά που βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχό μας και όταν η συνθήκη ενεργοποίησης είναι συγκεκριμένη.

1. Όταν θέλουμε να μειώσουμε την αναβλητικότητα

Ας υποθέσουμε ότι έχουμε μια απαιτητική εργασία και δυσκολευόμαστε να ξεκινήσουμε. Η γενική απόφαση «από αύριο θα είμαι πιο παραγωγικός» δεν προσδιορίζει τι θα κάνουμε όταν εμφανιστεί η επιθυμία να αναβάλουμε.

Μια πρόθεση υλοποίησης θα μπορούσε να είναι:

«Όταν καθίσω στο γραφείο στις 9:00, θα ανοίξω το αρχείο της εργασίας και θα δουλέψω πάνω σε αυτό για τα πρώτα δέκα λεπτά, χωρίς να ανοίξω τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης».

Η διατύπωση προσδιορίζει τον χρόνο, τη συμπεριφορά και ένα ρεαλιστικό πρώτο βήμα. Δεν απαιτεί να ολοκληρώσουμε ολόκληρη την εργασία ούτε να αισθανόμαστε πλήρως παρακινημένοι πριν ξεκινήσουμε.

2. Όταν θέλουμε να δημιουργήσουμε μια νέα συνήθεια

Μπορεί να επιθυμούμε να διαβάζουμε περισσότερο, να κινούμαστε συστηματικά ή να αφιερώνουμε χρόνο σε μια δραστηριότητα που θεωρούμε σημαντική. Αντί να περιμένουμε να βρούμε την κατάλληλη στιγμή, μπορούμε να συνδέσουμε τη συμπεριφορά με μια σταθερή δραστηριότητα της ημέρας.

Για παράδειγμα: «Όταν τελειώσω το βραδινό μου γεύμα, θα διαβάσω δύο σελίδες από το βιβλίο μου».

Η συγκεκριμένη συνθήκη λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για την επιθυμητή ενέργεια. Η μικρή διάρκεια καθιστά το σχέδιο πιο διαχειρίσιμο και επιτρέπει να αυξήσουμε σταδιακά την προσπάθεια, εφόσον αυτό είναι εφικτό.

3. Όταν δυσκολευόμαστε να θέσουμε όρια

Η θέσπιση ορίων δεν είναι πάντοτε εύκολη, ιδιαίτερα όταν φοβόμαστε ότι θα απογοητεύσουμε κάποιον ή ότι θα προκαλέσουμε σύγκρουση.

Σε αυτή την περίπτωση, η πρόθεση υλοποίησης μπορεί να μας βοηθήσει να προετοιμάσουμε μια συγκεκριμένη αντίδραση:

«Όταν κάποιος μου ζητήσει να αναλάβω μια υποχρέωση που δεν μπορώ να εξυπηρετήσω, θα σταματήσω πριν απαντήσω και θα αξιολογήσω αν έχω πραγματικά τη δυνατότητα να ανταποκριθώ».

Εναλλακτικά: «Όταν καταλάβω ότι συμφωνώ μόνο επειδή φοβάμαι την αντίδραση του άλλου, θα ζητήσω χρόνο για να αποφασίσω».

Το σχέδιο δεν εξαλείφει αυτόματα την ενοχή ή τον φόβο. Μας δίνει, όμως, μια συγκεκριμένη συμπεριφορική επιλογή για τη στιγμή που συνήθως αντιδρούμε αυτόματα.

4. Όταν θέλουμε να ανταποκρινόμαστε διαφορετικά στο άγχος

Ας υποθέσουμε ότι, κάθε φορά που λαμβάνουμε ένα ασαφές μήνυμα, αρχίζουμε να αναλύουμε τι μπορεί να σημαίνει και νιώθουμε την ανάγκη να ζητήσουμε επανειλημμένα διαβεβαίωση. Μια πρόθεση υλοποίησης θα μπορούσε να είναι:

«Όταν παρατηρήσω ότι διαβάζω ξανά το ίδιο μήνυμα για να βρω μια βέβαιη ερμηνεία, θα σταματήσω για λίγο και θα αναρωτηθώ αν υπάρχει κάποια ουσιαστική πληροφορία που χρειάζεται να διευκρινίσω».

Εδώ ο στόχος δεν είναι να αγνοήσουμε μια πραγματική ανάγκη επικοινωνίας. Είναι να αναγνωρίσουμε τη στιγμή που η επαναλαμβανόμενη ανάλυση δεν προσφέρει νέα δεδομένα και να επιλέξουμε μια πιο λειτουργική αντίδραση.

Όταν η συμπεριφορά συνδέεται με έντονο άγχος ή καταναγκαστικές διαδικασίες, το σχέδιο χρειάζεται να προσαρμόζεται προσεκτικά και ενδεχομένως να εντάσσεται σε ένα ευρύτερο θεραπευτικό πλαίσιο.

Πώς διαμορφώνουμε μια αποτελεσματική πρόθεση υλοποίησης;

Δεν αρκεί να γράψουμε μια γενική φράση που περιλαμβάνει τις λέξεις «όταν» και «θα». Το σχέδιο χρειάζεται να είναι συγκεκριμένο, ρεαλιστικό και συνδεδεμένο με μια κατάσταση που μπορούμε να αναγνωρίσουμε. Μπορούμε να ακολουθήσουμε πέντε βήματα.

Βήμα 1: Ορίζουμε τη συμπεριφορά που θέλουμε να αλλάξουμε.

Αντί να επιλέξουμε έναν αφηρημένο στόχο, όπως «θέλω να είμαι πιο οργανωμένος», προσδιορίζουμε μια συγκεκριμένη ενέργεια, όπως «θέλω να προγραμματίζω τις βασικές υποχρεώσεις της επόμενης ημέρας».

Βήμα 2: Εντοπίζουμε τη συνθήκη που συνδέεται με τη συμπεριφορά.

Η συνθήκη μπορεί να είναι μια συγκεκριμένη ώρα, μια δραστηριότητα που προηγείται ή ένα εμπόδιο που εμφανίζεται επανειλημμένα.

Για παράδειγμα: «Όταν ολοκληρώνω την εργασία μου στο τέλος της ημέρας…».

Βήμα 3: Προσδιορίζουμε την αντίδρασή μας.

Συνεχίζουμε τη φράση με μια συγκεκριμένη ενέργεια: «…θα αφιερώνω πέντε λεπτά για να καταγράψω τις τρεις βασικές προτεραιότητες της επόμενης ημέρας».

Βήμα 4: Ελέγχουμε αν το σχέδιο είναι ρεαλιστικό.

Η συμπεριφορά πρέπει να βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό υπό τον έλεγχό μας. Δεν μπορούμε να σχεδιάσουμε με βεβαιότητα την αντίδραση ενός άλλου ανθρώπου ή την έκβαση μιας κατάστασης. Μπορούμε, όμως, να σχεδιάσουμε πώς θα ανταποκριθούμε εμείς.

Βήμα 5: Παρατηρούμε τι συμβαίνει στην πράξη.

Αν δεν εφαρμόσουμε το σχέδιο, εξετάζουμε τι μας δυσκόλεψε. Ήταν ασαφής η συνθήκη; Ήταν υπερβολικά απαιτητική η συμπεριφορά; Προέκυψε ένα εμπόδιο που δεν είχαμε προβλέψει;

Το σχέδιο μπορεί να χρειαστεί αναπροσαρμογή. Η δυσκολία εφαρμογής δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αποτύχαμε· μπορεί να αποτελεί πληροφορία για το πώς χρειάζεται να σχεδιάσουμε καλύτερα την επόμενη προσπάθεια.

Τι δεν μπορούν να κάνουν οι προθέσεις υλοποίησης;

Παρά την ερευνητική υποστήριξη που διαθέτουν, οι προθέσεις υλοποίησης δεν αποτελούν καθολική λύση για κάθε δυσκολία αλλαγής. Πρώτον, δεν υποκαθιστούν την ύπαρξη ενός ουσιαστικού και εφικτού στόχου. Αν ο στόχος δεν ανταποκρίνεται στις ανάγκες ή στις δυνατότητές μας, η σαφής διατύπωσή του δεν αρκεί για να τον καταστήσει κατάλληλο.

Δεύτερον, δεν εξαλείφουν τα πρακτικά εμπόδια. Η έλλειψη χρόνου, οι οικονομικοί περιορισμοί, η εξάντληση ή οι απαιτήσεις φροντίδας μπορεί να δυσκολεύουν πραγματικά μια αλλαγή. Σε αυτές τις περιπτώσεις, χρειάζεται να εξετάσουμε και τις συνθήκες της ζωής μας, όχι μόνο τον τρόπο που σχεδιάζουμε.

Τρίτον, η τεχνική δεν εγγυάται ότι θα ενεργούμε πάντα σύμφωνα με το σχέδιο. Μπορεί να εμφανιστούν νέες πληροφορίες, απρόβλεπτες περιστάσεις ή συναισθηματικές δυσκολίες που απαιτούν διαφορετική ανταπόκριση.

Τέλος, όταν μια δυσκολία συνδέεται με επίμονα ψυχολογικά συμπτώματα ή σημαντική έκπτωση της λειτουργικότητας, ένας συμπεριφορικός σχεδιασμός μπορεί να αποτελεί μόνο ένα μέρος μιας ευρύτερης παρέμβασης.

Ο σκοπός δεν είναι να οργανώσουμε κάθε λεπτομέρεια της ζωής μας ούτε να μετατρέψουμε την καθημερινότητα σε μια ακολουθία υποχρεώσεων. Είναι να χρησιμοποιούμε τον σχεδιασμό εκεί όπου μπορεί να μας βοηθήσει να ενεργήσουμε σύμφωνα με τις προτεραιότητές μας.

Από το «θέλω» στο «όταν συμβεί αυτό, θα κάνω εκείνο»

Η αλλαγή συμπεριφοράς δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το πόσο έντονα επιθυμούμε έναν στόχο. Επηρεάζεται και από το αν έχουμε προετοιμάσει έναν συγκεκριμένο τρόπο να τον υλοποιήσουμε όταν εμφανιστούν οι πραγματικές συνθήκες της καθημερινότητας.

Οι προθέσεις υλοποίησης προσφέρουν έναν δομημένο τρόπο να συνδέσουμε τις προθέσεις μας με τις ενέργειές μας. Αντί να βασιζόμαστε μόνο στη γενική απόφαση ότι «θα προσπαθήσουμε περισσότερο», προσδιορίζουμε εκ των προτέρων πότε και πώς θα ενεργήσουμε.

Αυτό δεν καταργεί τις δυσκολίες ούτε εξασφαλίζει την επιτυχία. Μπορεί, όμως, να κάνει την επιθυμητή συμπεριφορά πιο συγκεκριμένη και την εφαρμογή της πιο πιθανή.

Μερικές φορές, το επόμενο βήμα δεν είναι να προσπαθήσουμε περισσότερο, αλλά να αποφασίσουμε πιο συγκεκριμένα τι θα κάνουμε όταν έρθει η στιγμή να δράσουμε.

Βιβλιογραφία

Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503. https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.7.493

Gollwitzer, P. M., & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(06)38002-1