Cyberbullying χωρίς “bully”: Όταν η επιθετικότητα γίνεται συλλογική
Ένα παιδί δέχεται ένα προσβλητικό μήνυμα σε μια ομαδική συνομιλία.
Κάποιος απαντά με ένα emoji γέλιου. Κάποιος άλλος προωθεί το screenshot. Ένας τρίτος γράφει «πες τα». Μερικοί παρακολουθούν χωρίς να αντιδρούν.
Κανείς, ίσως, δεν αισθάνεται ότι «έκανε bullying».
Κι όμως, για το παιδί που βρίσκεται στην άλλη πλευρά της οθόνης, όλα αυτά μπορεί να αποτελούν μέρος της ίδιας εμπειρίας κοινωνικής επίθεσης.
Αυτό είναι ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ψηφιακού περιβάλλοντος: η επιθετικότητα δεν εκδηλώνεται πάντοτε ως μια απλή σχέση ανάμεσα σε έναν δράστη και ένα θύμα. Μπορεί να εμπλέκει πολλούς ανθρώπους με διαφορετικούς ρόλους — εκείνον που ξεκινά την επίθεση, εκείνον που την ενισχύει, εκείνον που παραμένει αμέτοχος και εκείνον που προσπαθεί να την ανακόψει (Sarmiento et al., 2019).
Δεν υπάρχει πάντα ένας «bully»
Το cyberbullying δεν έχει έναν απολύτως ενιαίο ορισμό στη διεθνή βιβλιογραφία. Συνήθως περιλαμβάνει επιθετική ή βλαπτική συμπεριφορά μέσω ψηφιακών μέσων και έχει συσχετιστεί με έννοιες όπως η πρόθεση πρόκλησης βλάβης, η επανάληψη και η ανισορροπία ισχύος. Ωστόσο, η εφαρμογή αυτών των κριτηρίων στο διαδίκτυο παραμένει αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης (Langos, 2012; Kim et al., 2026).
Η «επανάληψη», για παράδειγμα, αποκτά διαφορετικό νόημα στο ψηφιακό περιβάλλον. Ένα προσβλητικό σχόλιο ή μια εικόνα μπορεί να αναρτηθεί μία μόνο φορά από τον αρχικό δράστη, αλλά στη συνέχεια να αναπαραχθεί, να προωθηθεί ή να κοινοποιηθεί από άλλους. Έτσι, η βλάβη μπορεί να επαναλαμβάνεται χωρίς ο αρχικός δράστης να πραγματοποιεί κάθε φορά νέα επίθεση (Yang et al., 2025).
Αυτό αλλάζει και το ερώτημα. Δεν αρκεί να ρωτήσουμε:
«Ποιος έκανε bullying;»
Χρειάζεται να εξετάσουμε:
«Ποιοι ρόλοι αναπτύχθηκαν γύρω από το περιστατικό και πώς επηρέασαν την εξέλιξή του;»
Οι θεατές δεν είναι όλοι ίδιοι
Στην έρευνα για το cyberbullying χρησιμοποιείται ο όρος cyberbystander για το άτομο που παρατηρεί ή εμπλέκεται έμμεσα σε ένα περιστατικό διαδικτυακής επιθετικότητας.
Όμως ο «παρατηρητής» δεν αποτελεί μία ενιαία κατηγορία.
Ένας έφηβος μπορεί να προσπαθήσει να υπερασπιστεί το άτομο που δέχεται επίθεση. Μπορεί να αναφέρει το περιστατικό ή να απευθυνθεί σε έναν ενήλικα. Ένας άλλος μπορεί να παραμείνει αμέτοχος. Κάποιος τρίτος μπορεί να γελάσει, να κάνει like, να προωθήσει το περιεχόμενο ή να ενθαρρύνει τον αρχικό δράστη.
Η σχετική βιβλιογραφία έχει διακρίνει διαφορετικούς ρόλους, μεταξύ άλλων τους defenders, reinforcers και outsiders, υποδεικνύοντας ότι οι αντιδράσεις των παρατηρητών μπορούν να συμβάλουν διαφορετικά στη δυναμική ενός περιστατικού (Sarmiento et al., 2019).
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε παρατηρητής είναι «συνεργός».
Το να δει κάποιος ένα περιστατικό δεν είναι το ίδιο με το να το ενισχύσει. Το να μην αντιδράσει δεν είναι το ίδιο με το να προωθήσει το επιθετικό περιεχόμενο. Και το να προσπαθήσει να προστατεύσει το θύμα αποτελεί διαφορετική μορφή εμπλοκής.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία, ιδιαίτερα όταν μιλάμε για εφήβους.
Ένα like μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από ένα like — αλλά όχι πάντα
Στο διαδίκτυο, οι αντιδράσεις του κοινού μπορούν να λειτουργήσουν ως κοινωνική ανατροφοδότηση. Ένα επιθετικό σχόλιο μπορεί να λάβει γέλια και θετικές αντιδράσεις. Ένα προσβλητικό βίντεο μπορεί να αναδημοσιευθεί. Ένα screenshot μπορεί να μεταφερθεί από μία συνομιλία σε μια άλλη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε reaction (αντίδραση) αποτελεί cyberbullying.
Σημαίνει ότι η συμπεριφορά του κοινού μπορεί να επηρεάσει το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εξελίσσεται ένα περιστατικό. Η έρευνα για τους cyberbystanders εξετάζει ακριβώς αυτές τις διαφοροποιήσεις μεταξύ ενίσχυσης της επιθετικότητας, αδράνειας και υπεράσπισης του θύματος (Sarmiento et al., 2019; Sobol et al., 2025).
Μάλιστα, πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση έδειξε ότι η ενσυναίσθηση αποτελεί σημαντικό παράγοντα που σχετίζεται με τη συμπεριφορά υπεράσπισης των εφήβων cyberbystanders. Η ίδια ανασκόπηση υπογραμμίζει την ανάγκη να διακρίνονται οι εποικοδομητικές μορφές υπεράσπισης από άλλες μορφές αντίδρασης (Sobol et al., 2025).
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να παρέμβει κάποιος;
Ένα μέρος της απάντησης αφορά τη συμπεριφορά των ίδιων των παρατηρητών. Όταν ένα περιστατικό εξελίσσεται μπροστά σε πολλούς ανθρώπους, κάθε άτομο μπορεί να αντιλαμβάνεται διαφορετικά τον δικό του ρόλο και την ευθύνη του.
«Κάποιος άλλος θα μιλήσει.»
«Δεν θέλω να μπλέξω.»
«Ίσως είναι απλώς ένα αστείο.»
«Δεν είναι δική μου υπόθεση.»
Αυτές οι σκέψεις δεν σημαίνουν ότι ο έφηβος αποδέχεται απαραίτητα την επιθετικότητα. Μπορούν, όμως, να εξηγήσουν γιατί η παρέμβαση δεν είναι αυτονόητη. Η έρευνα δείχνει ότι η συμπεριφορά των cyberbystanders επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων η ενσυναίσθηση και η αυτοαποτελεσματικότητα, δηλαδή η πεποίθηση ότι το άτομο είναι ικανό να παρέμβει αποτελεσματικά (Sobol et al., 2025).
Επομένως, το «γιατί δεν έκανε κανείς τίποτα;» δεν έχει μία απλή απάντηση.
Το διαδίκτυο αλλάζει και την ίδια την επιθετικότητα
Υπάρχει ακόμη ένας παράγοντας που διαφοροποιεί το ψηφιακό περιβάλλον: η διαδικτυακή αποαναστολή (online disinhibition). Ο όρος περιγράφει την τάση των ανθρώπων να εκφράζουν online συμπεριφορές ή απόψεις με λιγότερους ανασταλτικούς μηχανισμούς από εκείνους που μπορεί να ενεργοποιούνται σε πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπιδράσεις.
Στους εφήβους, συστηματική ανασκόπηση 15 μελετών βρήκε θετική συσχέτιση μεταξύ online disinhibition και εμπλοκής σε cyberbullying. Η ίδια ανασκόπηση, ωστόσο, έδειξε ότι δεν εξηγούν όλες οι επιμέρους διαστάσεις της διαδικτυακής αποαναστολής το cyberbullying με τον ίδιο τρόπο: τα ευρήματα σχετικά με την ανωνυμία ήταν ασυνεπή, ενώ η ασυγχρονία της επικοινωνίας και μηχανισμοί όπως η προσωπική ηθική αποστασιοποίηση και ο χαμηλός αυτοέλεγχος εμφανίζονται ως πιθανοί παράγοντες (Wang et al., 2024).
Άρα, η εξήγηση δεν είναι απλώς ότι «πίσω από μια οθόνη όλοι γίνονται πιο επιθετικοί».
Η σχέση είναι πιο σύνθετη και περιλαμβάνει τον τρόπο με τον οποίο το ψηφιακό περιβάλλον μεταβάλλει την αίσθηση ευθύνης, την κοινωνική ανατροφοδότηση και τα εμπόδια στην έκφραση επιθετικής συμπεριφοράς.
Το «απλώς το προώθησα» μπορεί να έχει συνέπειες
Ένα από τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά της ψηφιακής επιθετικότητας είναι η δυνατότητα αναπαραγωγής του περιεχομένου.
Ένα προσβλητικό βίντεο μπορεί να κοινοποιηθεί.
Ένα screenshot μπορεί να σταλεί σε μια νέα ομάδα.
Μια φωτογραφία μπορεί να μεταφερθεί από ένα κλειστό chat σε ένα δημόσιο προφίλ.
Έτσι, η αρχική πράξη και η μεταγενέστερη διάδοση μπορεί να αποτελούν διαφορετικές πράξεις, αλλά να συνδέονται μέσα στην ίδια αλυσίδα κοινωνικής έκθεσης.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η έννοια της επανάληψης στο cyberbullying είναι πιο σύνθετη από ό,τι στο παραδοσιακό bullying. Το ίδιο ψηφιακό περιεχόμενο μπορεί να συνεχίσει να προκαλεί έκθεση ή βλάβη μέσω αναδημοσίευσης και προώθησης, ακόμη και χωρίς νέα άμεση πράξη από τον αρχικό δράστη (Langos, 2012; Yang et al., 2025).
Με άλλα λόγια: ο άνθρωπος που δημιούργησε το περιεχόμενο μπορεί να σταματήσει, ενώ το περιεχόμενο μπορεί να συνεχίσει να κινείται.
Δεν χρειάζεται όλοι να γίνουν «ήρωες»
Όταν συζητάμε για cyberbullying, υπάρχει ένας κίνδυνος να μεταφέρουμε όλη την ευθύνη στους εφήβους που παρακολουθούν. Δεν είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε από κάθε παιδί να αντιμετωπίσει απευθείας τον επιτιθέμενο.
Η παρέμβαση μπορεί να είναι πολύ πιο απλή και, κυρίως, ασφαλής.
Μπορεί να σημαίνει ότι δεν κάνει like ή share σε επιθετικό περιεχόμενο. Μπορεί να σημαίνει ότι στέλνει ιδιωτικά ένα μήνυμα υποστήριξης στο άτομο που στοχοποιείται. Μπορεί να σημαίνει αναφορά του περιεχομένου στην πλατφόρμα ή ενημέρωση ενός αξιόπιστου ενήλικα.
Η σύγχρονη έρευνα για τους cyberbystanders υποστηρίζει την ανάγκη οι έφηβοι να εκπαιδεύονται σε συγκεκριμένες και σαφώς ορισμένες μορφές εποικοδομητικής υπεράσπισης, αντί να λαμβάνουν απλώς τη γενική οδηγία «να βοηθούν το θύμα» (Sobol et al., 2025).
Ίσως το σημαντικότερο πρόσωπο να μην είναι ο εκφοβιστής
Όταν μιλάμε για cyberbullying, είναι εύκολο να επικεντρωθούμε σε δύο πρόσωπα: εκείνον που επιτίθεται και εκείνον που δέχεται την επίθεση.
Το ψηφιακό περιβάλλον, όμως, προσθέτει ένα τρίτο επίπεδο: το κοινό. Το κοινό μπορεί να ενισχύσει μια επίθεση ή να την αποδυναμώσει. Μπορεί να μετατρέψει ένα προσβλητικό σχόλιο σε «ομαδικό αστείο» ή να καταστήσει σαφές ότι η συμπεριφορά δεν είναι αποδεκτή. Μπορεί να αυξήσει τη διάδοση ενός περιεχομένου ή να περιορίσει τη διάδοσή του.
Γι’ αυτό η πρόληψη του cyberbullying δεν αφορά μόνο το να μάθουμε στους εφήβους να μην επιτίθενται στους άλλους. Αφορά και το να κατανοήσουν τι σημαίνει να είσαι θεατής.
Γιατί στο διαδίκτυο, η επιλογή ανάμεσα στο να ενισχύσεις, να αγνοήσεις, να απομακρυνθείς ή να παρέμβεις μπορεί να γίνει μέρος της ίδιας της δυναμικής ενός περιστατικού.
Και έτσι, μερικές φορές, το πιο χρήσιμο ερώτημα δεν είναι:
«Ποιος ξεκίνησε;» αλλά: «Τι συνέβη αφού ξεκίνησε;»
Βιβλιογραφία
Kim, S., Ahn, S. K., Yang, E. S., & Chung, I. J. (2026). The evolution of cyberbullying definitions in the digital age: A systematic review of defining attributes and conceptual synthesis. Journal of Technology in Human Services. https://doi.org/10.1080/15228835.2026.2647023
Langos, C. (2012). Cyberbullying: The challenge to define. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 15(6), 285–289. https://doi.org/10.1089/cyber.2011.0588
Sarmiento, A., Herrera-López, M., & Zych, I. (2019). Is cyberbullying a group process? Online and offline bystanders of cyberbullying act as defenders, reinforcers and outsiders. Computers in Human Behavior, 99, 328–334. https://doi.org/10.1016/j.chb.2019.05.037
Sobol, M., Przepiórka, A., & Błachnio, A. (2025). Factors contributing to the defending behavior of adolescent cyberbystanders: A systematic review and meta-analysis. Computers in Human Behavior, 162, 108463. https://doi.org/10.1016/j.chb.2024.108463
Wang, L., Jiang, S., Zhou, Z., Fei, W., & Wang, W. (2024). Online disinhibition and adolescent cyberbullying: A systematic review. Children and Youth Services Review, 156, 107352. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2023.107352
