Decision Fatigue: Γιατί παίρνουμε χειρότερες αποφάσεις όσο περνά η ημέρα;

Πόσες αποφάσεις παίρνετε κάθε μέρα;

Έχετε παρατηρήσει ότι το πρωί μπορείτε να οργανώσετε εύκολα το πρόγραμμά σας, να απαντήσετε σε απαιτητικά email ή να επιλέξετε μια υγιεινή διατροφή, ενώ αργά το απόγευμα ή το βράδυ οι ίδιες αποφάσεις μοιάζουν πολύ πιο δύσκολες;

Ίσως τότε αναβάλλετε μια σημαντική υποχρέωση, παραγγείλετε φαγητό αντί να μαγειρέψετε, κάνετε μια παρορμητική αγορά ή απλώς επιλέξετε την πιο εύκολη λύση, ακόμη κι αν γνωρίζετε ότι δεν είναι η καλύτερη.

Συχνά αποδίδουμε αυτές τις επιλογές στην έλλειψη αυτοπειθαρχίας ή κινήτρου. Ωστόσο, η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι η ποιότητα των αποφάσεών μας επηρεάζεται και από έναν ακόμη παράγοντα: τη γνωστική κόπωση που συσσωρεύεται κατά τη διάρκεια της ημέρας (Kahneman, 2011). Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως Decision Fatigue ή κόπωση λήψης αποφάσεων.

Τι είναι το Decision Fatigue;

Ο όρος Decision Fatigue περιγράφει τη σταδιακή μείωση της ποιότητας των αποφάσεων μετά από μια μεγάλη σειρά επιλογών. Δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος «σταματά να λειτουργεί», αλλά ότι οι γνωστικοί πόροι που απαιτούνται για την αξιολόγηση πληροφοριών, τη σύγκριση εναλλακτικών και τον αυτοέλεγχο γίνονται ολοένα πιο περιορισμένοι (Baumeister et al., 1998).

Κάθε μέρα παίρνουμε εκατοντάδες αποφάσεις, πολλές από τις οποίες περνούν απαρατήρητες:

• τι θα φορέσουμε,
• τι θα φάμε,
• ποια εργασία θα ολοκληρώσουμε πρώτη,
• σε ποιο μήνυμα θα απαντήσουμε,
• ποια αγορά θα πραγματοποιήσουμε,
• πότε θα ξεκουραστούμε.

Καθεμία από αυτές απαιτεί έναν μικρό βαθμό γνωστικής επεξεργασίας. Με την πάροδο της ημέρας, η συνεχής ανάγκη λήψης αποφάσεων μπορεί να οδηγήσει σε ψυχική εξάντληση, με αποτέλεσμα να επιλέγουμε ευκολότερες ή περισσότερο παρορμητικές λύσεις.

Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το Decision Fatigue αποτελεί ένα ενεργό πεδίο επιστημονικής συζήτησης. Αν και πολλές μελέτες υποστηρίζουν ότι η συνεχής λήψη αποφάσεων επηρεάζει την απόδοση και τον αυτοέλεγχο, η θεωρία της ego depletion, στην οποία βασίστηκε αρχικά το φαινόμενο, δεν έχει επιβεβαιωθεί με συνέπεια από όλες τις μεταγενέστερες έρευνες. Σήμερα, οι περισσότεροι ερευνητές συμφωνούν ότι η ψυχική κόπωση επηρεάζει τη λήψη αποφάσεων, αλλά οι ακριβείς μηχανισμοί παραμένουν αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης (Inzlicht & Friese, 2019).

Δεν μας κουράζουν μόνο οι μεγάλες αποφάσεις

Είναι εύκολο να υποθέσει κανείς ότι η ψυχική κόπωση προκαλείται μόνο από σημαντικές αποφάσεις, όπως η αλλαγή εργασίας ή η αγορά ενός σπιτιού. Στην πραγματικότητα, όμως, το μεγαλύτερο βάρος προέρχεται από τις δεκάδες ή και εκατοντάδες μικρές επιλογές που κάνουμε καθημερινά.

Ένας εργαζόμενος μπορεί να χρειαστεί να αποφασίσει ποιο έργο θα ολοκληρώσει πρώτο, σε ποιον συνάδελφο θα απαντήσει, πώς θα διαχειριστεί ένα πρόβλημα, τι θα φάει στο μεσημεριανό διάλειμμα και πότε θα φύγει από το γραφείο. Καθεμία από αυτές τις επιλογές φαίνεται ασήμαντη από μόνη της, όμως συνολικά δημιουργούν σημαντική γνωστική επιβάρυνση.

Για τον λόγο αυτό, αρκετοί άνθρωποι αισθάνονται ότι στο τέλος της ημέρας δυσκολεύονται ακόμη και να αποφασίσουν τι θα δουν στην τηλεόραση ή τι θα μαγειρέψουν για βραδινό.

Το παράδειγμα των δικαστών

Μία από τις πιο γνωστές μελέτες σχετικά με τη λήψη αποφάσεων δημοσιεύθηκε το 2011 από τους Danziger και συνεργάτες στο Proceedings of the National Academy of Sciences.

Οι ερευνητές ανέλυσαν περισσότερες από 1.000 αποφάσεις επιτροπών αποφυλάκισης και παρατήρησαν ότι οι πιθανότητες ευνοϊκής απόφασης ήταν σημαντικά υψηλότερες νωρίς το πρωί και αμέσως μετά από τα διαλείμματα για φαγητό. Αντίθετα, όσο πλησίαζε το επόμενο διάλειμμα, οι απορριπτικές αποφάσεις αυξάνονταν σημαντικά (Danziger et al., 2011).

Η μελέτη αυτή έγινε ιδιαίτερα γνωστή, καθώς ανέδειξε ότι ακόμη και έμπειροι επαγγελματίες ενδέχεται να επηρεάζονται από παράγοντες όπως η κόπωση και η διάρκεια συνεχούς εργασίας.

Παρόλα αυτά, αρκετοί ερευνητές επεσήμαναν αργότερα ότι τα ευρήματα πιθανόν να επηρεάζονταν και από άλλους παράγοντες, όπως η σειρά εξέτασης των υποθέσεων ή οργανωτικά χαρακτηριστικά της διαδικασίας. Επομένως, η συγκεκριμένη μελέτη αποτελεί ένα σημαντικό αλλά όχι οριστικό τεκμήριο για την ύπαρξη του Decision Fatigue.

Πώς επηρεάζει την καθημερινότητά μας;

Η ψυχική κόπωση μπορεί να επηρεάσει πολλές πτυχές της καθημερινότητας. Στη διατροφή, για παράδειγμα, είναι πιθανότερο να επιλέξουμε πρόχειρο ή λιγότερο υγιεινό φαγητό μετά από μια απαιτητική ημέρα, όχι απαραίτητα επειδή αλλάξαμε στόχους, αλλά επειδή επιδιώκουμε μια γρήγορη και εύκολη λύση.

Στον χώρο εργασίας, η συνεχής λήψη αποφάσεων μπορεί να οδηγήσει σε αναβλητικότητα, δυσκολία προτεραιοποίησης ή αυξημένη πιθανότητα λαθών. Αντίστοιχα, στις διαπροσωπικές σχέσεις, η γνωστική κόπωση μπορεί να μειώσει την υπομονή και να αυξήσει την πιθανότητα παρορμητικών αντιδράσεων.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κακή απόφαση οφείλεται στο Decision Fatigue. Παράγοντες όπως το άγχος, η έλλειψη ύπνου, η συναισθηματική φόρτιση και οι περιβαλλοντικές απαιτήσεις επηρεάζουν επίσης σημαντικά τη λήψη αποφάσεων.

Decision Fatigue ή Burnout;

Οι δύο έννοιες συχνά συγχέονται, όμως δεν είναι ίδιες. Το Decision Fatigue αφορά κυρίως τη βραχυπρόθεσμη εξάντληση που σχετίζεται με τη συνεχή λήψη αποφάσεων μέσα στην ίδια ημέρα.

Αντίθετα, το Burnout αποτελεί μια χρόνια κατάσταση επαγγελματικής εξουθένωσης που χαρακτηρίζεται από συναισθηματική εξάντληση, αποπροσωποποίηση και μειωμένη αίσθηση αποτελεσματικότητας (World Health Organization, 2019). Παρότι οι δύο καταστάσεις μπορεί να συνυπάρχουν, δεν ταυτίζονται και απαιτούν διαφορετική αντιμετώπιση.

Πώς μπορούμε να μειώσουμε την κόπωση λήψης αποφάσεων;

Η ψυχική κόπωση δεν μπορεί να εξαλειφθεί πλήρως, μπορεί όμως να περιοριστεί μέσα από απλές στρατηγικές.

Η δημιουργία σταθερών καθημερινών ρουτινών μειώνει τον αριθμό των μικρών αποφάσεων που χρειάζεται να λαμβάνουμε. Η προετοιμασία γευμάτων ή ρούχων από την προηγούμενη ημέρα, για παράδειγμα, απελευθερώνει γνωστικούς πόρους για σημαντικότερες επιλογές.

Παράλληλα, είναι χρήσιμο οι απαιτητικές αποφάσεις να λαμβάνονται τις ώρες κατά τις οποίες αισθανόμαστε περισσότερο ξεκούραστοι. Για πολλούς ανθρώπους αυτό συμβαίνει τις πρωινές ώρες, αν και υπάρχουν σημαντικές ατομικές διαφορές.

Εξίσου σημαντικοί είναι ο επαρκής ύπνος, τα τακτικά διαλείμματα, η σωστή διατροφή και η αποφυγή της περιττής πολυπλοκότητας στις καθημερινές επιλογές. Η χρήση λιστών, προγραμμάτων και αυτοματοποιημένων διαδικασιών μπορεί επίσης να μειώσει τη γνωστική επιβάρυνση.

Συμπέρασμα

Η λήψη αποφάσεων αποτελεί μία από τις πιο απαιτητικές γνωστικές λειτουργίες του ανθρώπου. Όσο αυξάνονται οι απαιτήσεις της καθημερινότητας, τόσο περισσότεροι γνωστικοί πόροι καταναλώνονται, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα των επιλογών μας.

Παρότι η επιστημονική συζήτηση γύρω από το Decision Fatigue συνεχίζεται και αρκετές από τις αρχικές θεωρίες έχουν αναθεωρηθεί, υπάρχει ευρεία συμφωνία ότι η ψυχική κόπωση αποτελεί σημαντικό παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει την κρίση, την προσοχή και τον αυτοέλεγχο. Η αναγνώριση αυτών των περιορισμών δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας· αντίθετα, μπορεί να μας βοηθήσει να οργανώσουμε αποτελεσματικότερα την καθημερινότητά μας και να λαμβάνουμε καλύτερες αποφάσεις όταν αυτές έχουν πραγματικά σημασία.

Βιβλιογραφία 

Danziger, S., Levav, J., & Avnaim-Pesso, L. (2011). Extraneous factors in judicial decisions. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 108(17), 6889–6892. https://doi.org/10.1073/pnas.1018033108

Inzlicht, M., & Friese, M. (2019). The past, present, and future of ego depletion. Social Psychology.

Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. Farrar, Straus and Giroux.

World Health Organization. (2019). Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases (ICD-11).