Τι είναι ο αυτοτραυματισμός (NSSI);

Ο αυτοτραυματισμός είναι ένα θέμα που συχνά προκαλεί φόβο, σύγχυση και πολλές παρανοήσεις. Πολλοί πιστεύουν ότι κάθε άνθρωπος που αυτοτραυματίζεται προσπαθεί να βάλει τέλος στη ζωή του ή ότι πρόκειται για μια προσπάθεια να τραβήξει την προσοχή των άλλων. Στην πραγματικότητα, η επιστημονική έρευνα δείχνει ότι τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα.

Ο αυτοτραυματισμός χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας (Non-Suicidal Self-Injury – NSSI) περιγράφει την εσκεμμένη πρόκληση σωματικής βλάβης στον εαυτό, χωρίς πρόθεση θανάτου (American Psychiatric Association, 2022). Πρόκειται για μια συμπεριφορά που συναντάται συχνότερα κατά την εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή, αλλά μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι ο αυτοτραυματισμός δεν αποτελεί από μόνος του ψυχική διαταραχή. Στο DSM-5-TR, η Διαταραχή Αυτοτραυματισμού χωρίς Πρόθεση Αυτοκτονίας (Nonsuicidal Self-Injury Disorder) περιλαμβάνεται στην ενότητα των καταστάσεων που χρειάζονται περαιτέρω έρευνα και όχι ως επίσημη διαγνωστική διαταραχή (American Psychiatric Association, 2022). Ωστόσο, ο αυτοτραυματισμός αποτελεί ένα σημαντικό κλινικό εύρημα που χρειάζεται πάντοτε αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Γιατί κάποιος αυτοτραυματίζεται;

Για τους περισσότερους ανθρώπους, ο αυτοτραυματισμός δεν έχει στόχο τον θάνατο. Αντίθετα, αποτελεί έναν τρόπο αντιμετώπισης ενός ψυχικού πόνου που βιώνεται ως δυσβάσταχτος.

Οι άνθρωποι που αυτοτραυματίζονται μπορεί να προσπαθούν να μειώσουν έντονα συναισθήματα, όπως άγχος, θλίψη, θυμό ή ντροπή. Άλλοι περιγράφουν ότι αισθάνονται συναισθηματικά «μουδιασμένοι» και χρησιμοποιούν τον σωματικό πόνο ως τρόπο να νιώσουν ξανά κάτι πραγματικό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο αυτοτραυματισμός λειτουργεί ως μια προσπάθεια διαχείρισης τραυματικών αναμνήσεων, έντονου στρες ή δυσκολιών στις διαπροσωπικές σχέσεις (Klonsky, 2007).

Παρότι μπορεί να προσφέρει στιγμιαία ανακούφιση, αυτή η ανακούφιση είναι προσωρινή. Συχνά ακολουθούν ενοχές, ντροπή ή αυτοκριτική, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε επανάληψη της συμπεριφοράς και στη δημιουργία ενός φαύλου κύκλου.

Ποιες μορφές μπορεί να πάρει;

Ο αυτοτραυματισμός μπορεί να εκδηλωθεί με διαφορετικούς τρόπους. Οι συχνότερες μορφές περιλαμβάνουν την πρόκληση κοψιμάτων, εγκαυμάτων, γρατζουνιών ή χτυπημάτων στον εαυτό, καθώς και άλλες συμπεριφορές που προκαλούν σωματική βλάβη χωρίς πρόθεση θανάτου.

Η μορφή της συμπεριφοράς δεν μας επιτρέπει από μόνη της να καταλάβουμε πόσο έντονος είναι ο ψυχικός πόνος που βιώνει το άτομο. Για τον λόγο αυτό, δεν είναι χρήσιμο να συγκρίνουμε περιστατικά ή να προσπαθούμε να αξιολογήσουμε τη σοβαρότητα της κατάστασης μόνο από το είδος των τραυματισμών.

Είναι το ίδιο με την απόπειρα αυτοκτονίας;

Όχι. Ο αυτοτραυματισμός χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας και η απόπειρα αυτοκτονίας αποτελούν δύο διαφορετικές συμπεριφορές. Η βασική διαφορά είναι η πρόθεση. Στον αυτοτραυματισμό, το άτομο δεν επιδιώκει να πεθάνει αλλά να διαχειριστεί έναν έντονο ψυχικό πόνο. Στην απόπειρα αυτοκτονίας υπάρχει πρόθεση θανάτου.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο αυτοτραυματισμός είναι ακίνδυνος. Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για μελλοντικό αυτοκτονικό ιδεασμό και απόπειρες αυτοκτονίας (Ribeiro et al., 2016). Για τον λόγο αυτό, κάθε επεισόδιο αυτοτραυματισμού χρειάζεται να αξιολογείται σοβαρά.

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για τις διαφορές μεταξύ των δύο, διαβάστε επίσης το άρθρο «Αυτοτραυματισμός και απόπειρα αυτοκτονίας: Γιατί δεν είναι το ίδιο πράγμα;»

Είναι ο αυτοτραυματισμός «αναζήτηση προσοχής»;

Αυτή είναι μία από τις πιο διαδεδομένες και επιβλαβείς παρανοήσεις.

Οι περισσότεροι άνθρωποι που αυτοτραυματίζονται προσπαθούν να κρύψουν τη συμπεριφορά τους. Συχνά νιώθουν ντροπή, φόβο μήπως απορριφθούν ή ανησυχία ότι οι άλλοι δεν θα τους καταλάβουν. Ακόμη και όταν κάποιος μιλά για τον αυτοτραυματισμό του, αυτό δεν σημαίνει ότι «ζητά προσοχή» με αρνητική έννοια. Μπορεί να είναι ένας τρόπος να εκφράσει ότι δυσκολεύεται και χρειάζεται βοήθεια.

Αντί να αναρωτηθούμε αν κάποιος «το κάνει για να τον προσέξουν», είναι πιο χρήσιμο να αναρωτηθούμε τι προσπαθεί να μας επικοινωνήσει μέσα από αυτή τη συμπεριφορά.

Ποιοι άνθρωποι εμφανίζουν συχνότερα αυτοτραυματισμό;

Ο αυτοτραυματισμός μπορεί να εμφανιστεί σε οποιονδήποτε, ανεξάρτητα από ηλικία ή φύλο. Ωστόσο, είναι συχνότερος κατά την εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή.

Η συμπεριφορά αυτή έχει συσχετιστεί με δυσκολίες στη ρύθμιση των συναισθημάτων, ιστορικό τραυματικών εμπειριών, άγχος, κατάθλιψη, διαταραχές προσωπικότητας και άλλες ψυχικές δυσκολίες. Παράλληλα, αρκετοί άνθρωποι που αυτοτραυματίζονται δεν πληρούν τα κριτήρια για κάποια συγκεκριμένη ψυχική διαταραχή. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να αποφεύγονται οι γενικεύσεις και να γίνεται εξατομικευμένη αξιολόγηση.

Πώς μπορεί να βοηθήσει το οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον;

Η ανακάλυψη ότι ένας άνθρωπος αυτοτραυματίζεται μπορεί να προκαλέσει έντονη ανησυχία στους οικείους του. Ωστόσο, η κριτική, οι απειλές ή οι τιμωρίες συνήθως αυξάνουν το αίσθημα ντροπής και δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο την αναζήτηση βοήθειας.

Αυτό που χρειάζεται περισσότερο είναι μια ήρεμη και υποστηρικτική στάση. Η ενεργητική ακρόαση, η αναγνώριση του ψυχικού πόνου χωρίς επικρίσεις και η ενθάρρυνση για αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη θεραπευτική διαδικασία.

Πότε πρέπει να ζητηθεί βοήθεια;

Κάθε επεισόδιο αυτοτραυματισμού αξίζει να αξιολογείται από επαγγελματία ψυχικής υγείας, ακόμη και όταν το άτομο δηλώνει ότι δεν είχε πρόθεση να πεθάνει. Η αξιολόγηση βοηθά να κατανοηθεί τι οδήγησε στη συμπεριφορά, να εκτιμηθεί ο κίνδυνος αυτοκτονίας και να σχεδιαστεί η κατάλληλη θεραπευτική παρέμβαση.

Εάν το άτομο εκφράζει πρόθεση να αυτοκτονήσει, έχει καταστρώσει σχέδιο, έχει πραγματοποιήσει απόπειρα ή υπάρχει άμεση ανησυχία για την ασφάλειά του, πρόκειται για επείγουσα κατάσταση και απαιτείται άμεση επικοινωνία με τις υπηρεσίες επειγόντων περιστατικών ή το 112.

Ο αυτοτραυματισμός δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με φόβο ή στιγματισμό, αλλά ούτε και να υποτιμάται. Πίσω από αυτή τη συμπεριφορά υπάρχει συνήθως ένας άνθρωπος που βιώνει έντονο ψυχικό πόνο και χρειάζεται κατανόηση, κατάλληλη αξιολόγηση και επιστημονικά τεκμηριωμένη υποστήριξη.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association.

Joiner, T. (2005). Why People Die by Suicide. Harvard University Press.

Klonsky, E. D. (2007). The functions of deliberate self-injury: A review of the evidence. Clinical Psychology Review, 27(2), 226–239. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2006.08.002

Klonsky, E. D., May, A. M., & Glenn, C. R. (2014). The relationship between nonsuicidal self-injury and attempted suicide: Converging evidence from four samples. Journal of Abnormal Psychology, 123(1), 231–237. https://doi.org/10.1037/a0030278

Ribeiro, J. D., Franklin, J. C., Fox, K. R., et al. (2016). Self-injurious thoughts and behaviors as risk factors for future suicide ideation, attempts, and death: A meta-analysis. Psychological Medicine, 46(2), 225–236. https://doi.org/10.1017/S0033291715001804