Γιατί είναι σημαντική η ψυχολογική αξιολόγηση σε περίπτωση κακοποίησης;

Γράφει η Μήτρογλου Ζαφειρία,

Η κακοποίηση αποτελεί ένα σοβαρό κοινωνικό και ψυχολογικό φαινόμενο που μπορεί να επηρεάσει βαθιά τη συναισθηματική, γνωστική και κοινωνική λειτουργικότητα του ατόμου. Η ψυχολογική αξιολόγηση σε περιπτώσεις κακοποίησης έχει ως στόχο τη διερεύνηση των ψυχολογικών επιπτώσεων που έχουν προκύψει από το τραυματικό γεγονός, την εκτίμηση της τρέχουσας ψυχικής κατάστασης του ατόμου και τη διαμόρφωση κατάλληλων παρεμβάσεων υποστήριξης και θεραπείας. Παράλληλα, σε ορισμένες περιπτώσεις, η αξιολόγηση μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στο πλαίσιο δικαστικών ή ιατροδικαστικών διαδικασιών.
Η ψυχολογική αξιολόγηση αποτελεί μια συστηματική διαδικασία συλλογής πληροφοριών μέσω συνεντεύξεων, ψυχομετρικών εργαλείων, παρατήρησης και άλλων μεθόδων. Στις περιπτώσεις κακοποίησης, η αξιολόγηση δεν αποσκοπεί μόνο στην επιβεβαίωση της ύπαρξης ψυχολογικών συνεπειών, αλλά και στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο το τραυματικό γεγονός έχει επηρεάσει τη λειτουργικότητα του ατόμου. Η διαδικασία βασίζεται σε επιστημονικά τεκμηριωμένες πρακτικές και λαμβάνει υπόψη το αναπτυξιακό στάδιο, το πολιτισμικό πλαίσιο και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του εξεταζόμενου. Ένα από τα βασικά στοιχεία που εξετάζονται είναι το ιστορικό της κακοποίησης. Ο ψυχολόγος διερευνά τη φύση της κακοποίησης (σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική ή παραμέληση), τη συχνότητα και τη διάρκεια των περιστατικών και την ηλικία κατά την οποία ξεκίνησε η κακοποίηση. Συμπληρωματικά εξετάζει τη σχέση μεταξύ θύματος και θύτη και την ύπαρξη προστατευτικών ή υποστηρικτικών παραγόντων στο περιβάλλον του ατόμου. Η συλλογή αυτών των πληροφοριών συμβάλλει στην κατανόηση του βαθμού έκθεσης στο τραύμα και των πιθανών συνεπειών του.

Διερεύνηση περίπτωσης:

Ψυχική και συναισθηματική κατάσταση
Η αξιολόγηση περιλαμβάνει διερεύνηση της ψυχικής υγείας και της συναισθηματικής λειτουργικότητας, εξετάζονται συμπτώματα όπως έντονο άγχος και υπερδιέγερση, καταθλιπτική διάθεση, φόβος, αισθήματα ανασφάλειας και χαμηλής αυτοεκτίμηση. Συν τοις άλλοις, εξετάζει το αίσθημα της ντροπή, τις ενοχές που μπορεί να έχει το άτομο, τη συναισθηματική απορρύθμιση που μπορεί να έχει δημιουργήσει και τις αυτοκαταστροφικές ή αυτοκτονικές σκέψεις. Τα συναισθήματα αυτά αποτελούν συχνές αντιδράσεις σε τραυματικές εμπειρίες και μπορεί να επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινή ζωή του ατόμου.

 Διερεύνηση τραυματικού στρες                                                                                                                                           Η αξιολόγηση εστιάζει ιδιαίτερα στην παρουσία συμπτωμάτων μετατραυματικού στρες. Ο επαγγελματίας να βοηθήσει το άτομο να διαχειριστεί το τραυματικό γεγονός, τους εφιάλτες, ενοχλητικές αναμνήσεις και να μάθει να αποφεύγει ερεθίσματα που συνδέονται με την κακοποίηση. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να υπάρξει, επίσης, υπερεπαγρύπνηση, δυσκολία συγκέντρωσης και διάφορες διαταραχές ύπνου. Η διερεύνηση αυτών των συμπτωμάτων είναι σημαντική για τη διάγνωση πιθανής Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες (PTSD) και άλλων σχετιζόμενων διαταραχών.

Γνωστική λειτουργία και αντίληψη
Η κακοποίηση μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του. Κατά την αξιολόγηση εξετάζονται οι πεποιθήσεις για τον εαυτό του ατόμου και των ανθρώπων γύρω του, η αίσθηση προσωπικής αξίας, η ικανότητα λήψης αποφάσεων και πιθανές γνωστικές στρεβλώσεις που σχετίζονται με το τραύμα και τη συγκέντρωση. Ιδιαίτερα στα παιδιά, η χρόνια κακοποίηση μπορεί να επηρεάσει την ακαδημαϊκή επίδοση και τη γνωστική ανάπτυξη.

Διαπροσωπικές σχέσεις και κοινωνική λειτουργικότητα
Η ψυχολογική αξιολόγηση εξετάζει, επίσης, τη ποιότητα των διαπροσωπικών σχέσεων και τη συνολική κοινωνική προσαρμογή του ατόμου. Διερευνάται η ικανότητα δημιουργίας σχέσεων εμπιστοσύνης, η κοινωνική απομόνωση, οι δυσκολίες στις οικογενειακές ή συντροφικές σχέσεις και η παρουσία υποστηρικτικού κοινωνικού δικτύου. Η κακοποίηση συχνά επηρεάζει αρνητικά την αίσθηση ασφάλειας και την εμπιστοσύνη προς τους άλλους ανθρώπους.

Αξιολόγηση παιδιών και εφήβων
Στις περιπτώσεις παιδικής κακοποίησης, η αξιολόγηση προσαρμόζεται στην ηλικία και στο αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού. Εξετάζονται οι συμπεριφορικές αλλαγές, τα τυχών προβλήματα στο σχολείο, οι διαταραχές ύπνου ή διατροφής και γενικότερα οι αναπτυξιακές δυσκολίες του παιδιού. Συμπληρωματικά αναλύεται η εκφραστική συμπεριφορά του (ιδιαίτερα μέσα από το παιχνίδι) και οι σχέσεις που έχει με τους γονείς και τους συνομηλίκους του. Η χρήση εξειδικευμένων εργαλείων και τεχνικών συνέντευξης είναι απαραίτητη ώστε να συλλεχθούν αξιόπιστες πληροφορίες χωρίς να προκληθεί περαιτέρω ψυχολογική επιβάρυνση.

Ψυχομετρικά εργαλεία
Η αξιολόγηση μπορεί να περιλαμβάνει τη χορήγηση έγκυρων ψυχομετρικών εργαλείων, όπως κλίμακες άγχους και κατάθλιψης, ερωτηματολόγια μετατραυματικού στρες, εργαλεία αξιολόγησης προσωπικότητας, κλίμακες ψυχοκοινωνικής λειτουργικότητας και δομημένες ή ημιδομημένες κλινικές συνεντεύξεις. Τα εργαλεία αυτά λειτουργούν συμπληρωματικά και δεν υποκαθιστούν την κλινική κρίσητου ειδικού.

Συμπερασματικά η ψυχολογική αξιολόγηση σε περιπτώσεις κακοποίησης αποτελεί μια σύνθετη και ιδιαίτερα σημαντική διαδικασία, καθώς συμβάλλει στην κατανόηση των επιπτώσεων που έχει το τραυματικό βίωμα στην ψυχική υγεία και τη συνολική λειτουργικότητα του ατόμου. Μέσα από τη συστηματική διερεύνηση του ιστορικού κακοποίησης, της συναισθηματικής κατάστασης, των γνωστικών λειτουργιών, των διαπροσωπικών σχέσεων και των συμπτωμάτων τραυματικού στρες, ο επαγγελματίας ψυχικής υγείας αποκτά μια ολοκληρωμένη εικόνα των αναγκών του ατόμου. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιολόγηση παιδιών και εφήβων, η οποία απαιτεί εξειδικευμένες μεθόδους και ευαισθησία ώστε να διασφαλίζεται η εγκυρότητα των πληροφοριών και η προστασία του παιδιού από περαιτέρω ψυχολογική επιβάρυνση. Παράλληλα, η χρήση έγκυρων ψυχομετρικών εργαλείων ενισχύει την αξιοπιστία της διαδικασίας και υποστηρίζει τη λήψη κατάλληλων θεραπευτικών και προστατευτικών αποφάσεων. Συνολικά, η ψυχολογική αξιολόγηση αποτελεί βασικό εργαλείο τόσο για την υποστήριξη και αποκατάσταση των θυμάτων κακοποίησης όσο και για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των συνεπειών του τραύματος σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο.

Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association (2022).
Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.;
DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.

Judith L. Herman (2015). Trauma and Recovery: The Aftermath of
Violence—From Domestic Abuse to Political Terror. Basic Books.

Bessel van der Kolk (2014). The Body Keeps                                                                                                                                      the Score: Brain, Mind,and Body in the Healing of Trauma. Viking.

David H. Barlow (2014). Clinical Handbook of Psychological Disorders
(5th ed.). Guilford Press.

John E. B. Myers (2011). The APSAC Handbook on Child Maltreatment
(3rd ed.). Sage Publications.

World Health Organization (2022). World Mental Health Report:
Transforming Mental Health for All.

Cathy A. Malchiodi (2018). Trauma and Expressive Arts Therapy: Brain,
Body, and Imagination in the Healing Process. Guilford Press.

Karen M. O'Reilly & Margaret E. Carr (2019). Assessing Trauma in
Children and Adolescents. Routledge.