Γιατί οι άνθρωποι έχουν την τάση να επαναλαμβάνουν δυσλειτουργικές συμπεριφορές;

Γράφει η Νάσια Ρέτση

Πολλές φορές οι άνθρωποι, τόσο στην καθημερινότητα τους όσο και στις σχέσεις τους, φαίνεται να επαναλαμβάνουν συμπεριφορές και συνήθειες οι οποίες δεν τους εξυπηρετούν πάντα. Το ερώτημα λοιπόν που τίθεται είναι γιατί να επαναλαμβάνονται οι ίδιες συμπεριφορές παρόλο που το άτομο γνωρίζει ότι αυτές δεν είναι λειτουργικές;

Κανείς θα έλεγε ότι το ζήτημα εν μέρει επιστρέφει πίσω στην παιδική ηλικία του κάθε ατόμου, στην οποία δημιουργούνται τα πρώτα γνωσιακά σχήματα και οι πρώτες πεποιθήσεις του, για τον εαυτό, τους άλλους και τον κόσμο. Εάν, ήδη από την παιδική ηλικία έχουν αναπτυχθεί πρώιμα δυσλειτουργικά σχήματα, αυξάνεται η πιθανότητα στην ενήλικη ζωή να ενεργοποιηθούν αυτά μέσω κάποιων ερεθισμάτων, για παράδειγμα, μιας σχέσης ή κάποιας αποτυχίας στον επαγγελματικό τομέα. Το παιδί που υπήρξε ο καθένας, υπάρχει ακόμα μέσα του και ο τρόπος με τον οποίο του συμπεριφέρονταν και αυτός με τον οποίο το ίδιο συμπεριφερόταν συχνά αντανακλάται και στις σχέσεις του στη ενήλικη ζωή.

Έτσι, συνειδητά και μη, οι άνθρωποι μπορεί να ενεργοποιήσουν, δυσλειτουργικές πεποιθήσεις που τους ωθούν αντίστοιχα σε δυσλειτουργικά συμπεριφορικά μοτίβα και στην επανάληψη αυτών. Οι άνθρωποι συχνά, ακόμη και εάν μια συμπεριφορά δεν τους εξυπηρετεί σε κάποιον τομέα της ζωής τους, τείνουν να την επαναλαμβάνουν, και αυτό συμβαίνει γιατί συνήθως λειτουργούν και συμπεριφέρονται με τρόπο που επιβεβαιώνει τις πεποιθήσεις τους για τον εαυτό, τους άλλους και γενικώς τον κόσμο.

Οι πυρηνικές πεποιθήσεις των ατόμων και τα γνωστικά και συναισθηματικά σχήματα τους επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο σχετίζονται, τόσο με τον εαυτό τους, όσο και με τους άλλους. Για παράδειγμα, εάν κανείς, ήδη από μικρή ηλικία έχει χτίσει ένα σχήμα αναξιότητας ή εγκατάλειψης, στην ενήλικη ζωή ενδέχεται να υιοθετεί συμπεριφορές που επιβεβαιώνουν και ενισχύουν τα σχήματα αυτά. Συχνά σε επίπεδο μη συνειδητού ελέγχου, αυτές οι δυσλειτουργικές συμπεριφορές λειτουργούν περισσότερο ως αμυντικός μηχανισμός απέναντι στο ενδεχόμενο της αλλαγής.

Ως γνωστόν, για τους περισσότερους η αλλαγή δεν είναι πάντα ευχάριστη  ούτε και εύκολη. Στους ανθρώπους αρέσει όταν κάτι είναι σταθερό, και όταν κάτι είναι σταθερό μπορεί να γίνει και προβλέψιμο, πράγμα που σημαίνει πως μπορεί να είναι και εύκολα υπό τον έλεγχο τους. Και όλα αυτά σε συνδυασμό παρέχουν ένα αίσθημα ασφάλειας, το οποίο επιζητούν όλοι άνθρωποι σε όλες τις πτυχές της ζωής τους.

Άρα, θα έλεγε κανείς πως η συντήρηση και η διατήρηση τέτοιων μοτίβων συμπεριφοράς αποτελεί ένα είδος άμυνας απέναντι στον φόβο της αλλαγής.

Επίσης, όταν υπάρχει ψυχική δυσφορία οι άνθρωποι τείνουν να είναι πιο επιρρεπείς σε λάθη και στην επανάληψη συμπεριφορών που δεν είναι λειτουργικές, τόσο για τους ίδιους, όσο και για τους άλλους. Παρόλο που συχνά αναγνωρίζουν ότι έχουν πράξει λανθασμένα, εξακολουθούν να επαναλαμβάνουν τέτοιες δυσλειτουργικές έως και ψυχολογικά καταστροφικές συμπεριφορές. Αυτό θα μπορούσε να αποδοθεί και στο γεγονός ότι οι άνθρωποι συχνά συμπεριφέρονται και αντιδρούν με τρόπο που δεν ‘’θίξει’’ την αυτοεκτίμηση τους. Για πολλούς οι προστασία της αυτοεικόνας τους βρίσκεται πιο πάνω από την παραδοχή των λαθών τους.

Επιπρόσθετα, συχνά στις ανθρώπινες σχέσεις συναντάται το φαινόμενο του θεμελιώδους σφάλματος της αιτιακής απόδοσης. Δηλαδή, την τάση των ανθρώπων να αποδίδουν τη συμπεριφορά των άλλων σε εσωτερικά και ενδοατομικά αίτια ενώ τη δική τους σε αίτια εξωτερικά, που βρίσκονται πέρα από τον έλεγχο τους, υιοθετώντας έτσι μια εξωτερική έδρα ελέγχου.

Σημαντικό λοιπόν είναι, οι άνθρωποι πρώτα να κατανοούν και μετά να αποδέχονται ότι ο φαύλος κύκλος των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων και συμπεριφορών υπάρχει. Για αυτό, χρειάζεται να αναγνωρίσουν τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να τον σπάσουν και να βγουν από αυτόν , βελτιώνοντας πρωτίστως τη σχέση τους με τον εαυτό τους, επιτρέποντας σε αυτόν να βιώσει διορθωτικές εμπειρίες, που θα έρθουν να διαψεύσουν αυτές τις δυσλειτουργικές πεποιθήσεις και κατανοώντας τι είναι αυτό που πραγματικά βρίσκεται στον έλεγχο τους.